كوللاجدى جاساعان امانگەلدى قياس, «EQ»
كەز كەلگەن قۇقىقتىق مەملەكەتتە زاڭ ۇستەمدىگىن بەكىتۋ ماڭىزدى. ال دەموكراتيالىق قوعامدا مەملەكەتتىك باسقارۋ ورگاندارىنا, لاۋازىمدى ادامدارعا ازاماتتار ءۇشىن قۇقىقتىق سالدار تۋعىزاتىن اكىمشىلىك اكتىلەر شىعارۋ قۇقىعى بەرىلىپ قانا قويمايدى, سونىمەن قاتار ءتيىستى ءراسىم اياسىندا ارەكەت ەتۋ, زاڭسىز ارەكەتتەر ءۇشىن جاۋاپ بەرۋ جانە وسىنداي ارەكەتتەردەن كەلتىرىلگەن زالالدى وتەۋ مىندەتى جۇكتەلەدى.
اكىمشىلىك ادىلەت – بۇل سوت ءىسىن جۇرگىزۋ ارقىلى بيلىك تاراپىنان بۇزۋشىلىقتار مەن تەرىس پايدالانۋلاردان ادام قۇقىقتارىن قورعاۋدىڭ سوت مەحانيزمى. بۇل ونىڭ قۇقىقتىق مەملەكەتتەگى قۇندىلىعى. الەمنىڭ كوپتەگەن مەملەكەتتەرىندە مۇنداي جۇيە قۇرىلعان ءارى قۇقىقتىق جانە «حالىق ۇنىنە قۇلاق اساتىن مەملەكەتتىڭ» باستى بەلگىلەرىنىڭ ءبىرى. اكىمشىلىك ادىلەت ينستيتۋتىن وتاندىق قۇقىققا ەنگىزۋ يدەياسى العاش رەت 2010-2020 جىلدارعا ارنالعان قۇقىقتىق ساياساتتى دامىتۋ تۇجىرىمداماسىندا كورىنىس تاپتى. بۇل تۇجىرىمدامادا قازاقستاندا دەربەس اكىمشىلىك ادىلەت قالىپتاستىرۋ جونىندەگى ءىس-قيمىل باعدارلاماسى قىسقاشا تۇردە باياندالعان. كەيىننەن قازاقستان پرەزيدەنتى «قازاقستان جولى-2050: ءبىر ماقسات, ءبىر مۇددە, ءبىر بولاشاق» اتتى جولداۋىندا اكىمشىلىك ادىلەت ينستيتۋتىن ەنگىزۋ قاجەتتىلىگىن ەرەكشە اتاپ ءوتتى. 2020 جىلعى 29 ماۋسىمدا ەل پرەزيدەنتى 2021 جىلعى 1 شىلدەدەن باستاپ كۇشىنە ەنگەن اكىمشىلىك راسىمدىك-پروتسەستىك كودەكسكە (ارپك) قول قويدى. جاڭا كودەكستى قولدانىسقا ەنگىزۋ شەڭبەرىندە جاڭا مامانداندىرىلعان اۋدانارالىق اكىمشىلىك سوتتار قۇرىلدى. سالىق, كەدەن, مونوپولياعا قارسى, ەكولوگيالىق, ينۆەستيتسيالىق, جەر, تۇرعىن ءۇي داۋلارى, سونداي-اق مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ ءىس-ارەكەتتەرىنە (ارەكەتسىزدىگىنە), شەشىمدەرىنە (اكىمشىلىك اكتىلەرىنە) داۋ ايتۋ تۋرالى وزگە دە تالاپ قويۋلار, ياعني جاريا-قۇقىقتىق داۋلار ەندى وسى سوتتاردا قارالادى. بۇرىن بۇل داۋلار مامانداندىرىلعان ەكونوميكالىق جانە اۋداندىق سوتتاردا ازاماتتىق – پروتسەستىك كودەكستىڭ 27-29-تاراۋلارىنىڭ تارتىبىمەن قارالاتىن. ولار مەملەكەتتىك بيلىك, جەرگىلىكتى ءوزىن-ءوزى باسقارۋ ورگاندارىنىڭ, قوعامدىق بىرلەستىكتەردىڭ, ۇيىمداردىڭ, لاۋازىمدى ادامدار مەن مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەردىڭ شەشىمدەرى مەن ارەكەتتەرىنە (ارەكەتسىزدىگىنە) داۋ ايتۋ تۋرالى ىستەر بويىنشا ءىس جۇرگىزۋ ءتارتىبىن رەگلامەنتتەدى. اتالعان تاراۋلار ارپك كۇشىنە ەنۋىنە بايلانىستى جويىلىپ, بۇل داۋلار ءىس جۇزىندە اكىمشىلىك سوتتارعا اۋىستى, ال ولاردى قاراۋ ءتارتىبى ەندى اكىمشىلىك سوتتىڭ نورمالارىمەن رەتتەلەدى.
ازاماتتىق پروتسەستىك كودەكس (اپك)بويىنشا نەگىزىنەن جەكە قۇقىقتىق جانە كوممەرتسيالىق داۋلار قارالادى جانە شەشىلەدى. ال جاڭا كودەكس – مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ اكىمشىلىك راسىمدەرىن جۇزەگە اسىرۋ, جاريا قۇقىقتىق قاتىناستار سالاسىنداعى داۋلاردى شەشۋ ءتارتىبىن رەتتەيتىن وزگەشە زاڭنامالىق اكت. سوندىقتان دا ارپك قولدانىسقا ەنگەندىكتەن «اكىمشىلىك راسىمدەر تۋرالى» جانە «جەكە جانە زاڭدى تۇلعالاردىڭ وتىنىشتەرىن قاراۋ ءتارتىبى تۋرالى» زاڭداردىڭ كۇشى جويىلدى.
اكىمشىلىك راسىمدەر مەن اكىمشىلىك سوت ءىسىن جۇرگىزۋ بىرىڭعاي قاعيداتتار نەگىزىندە جۇزەگە اسىرىلادى. ولاردىڭ ىشىندە ازاماتتار مەن بيزنەس سۋبەكتىلەرى ءۇشىن قۇقىقتار باسىمدىعى مەن سەنىم قۇقىعىن قورعاۋ قاعيداتى ەرەكشە تارتىمدى. ياعني زاڭناماداعى بارلىق كۇماندار, قايشىلىقتار مەن كومەسكىلىكتەر ازاماتتاردىڭ پايداسىنا تۇسىندىرىلەدى جانە ادال ازامات, كاسىپكەر اكىمشىلىك ورگان قابىلداعان شەشىمنىڭ زاڭدى ەكەنىنە سەنىمدى بولا الادى. ولاي بولماعان جاعدايدا زالال مىندەتتى تۇردە وتەلە وتىرىپ, زاڭسىز شەشىمنىڭ كۇشى جويىلادى. سونداي-اق فورمالدى تالاپتاردى تەرىس پايدالانۋعا تىيىم سالۋ مەن انىقتىق پرەزۋمپتسياسىنىڭ الار ورنى ەرەكشە. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, فورمالدى نەگىزدەر بويىنشا جەكە جانە زاڭدى تۇلعالاردىڭ قۇقىقتارىن ىسكە اسىرۋدان باس تارتۋعا, شەكتەۋگە نەمەسە توقتاتۋعا جول بەرىلمەيدى. ال انىقتىق پرەزۋمپتسياسى بويىنشا اكىمشىلىك راسىمگە قاتىسۋشى ۇسىنعان قۇجاتتار اكىمشىلىك ورگان, لاۋازىمدى ادام تەرىس دەپ بەلگىلەمەيىنشە, انىق دەپ ەسەپتەلەدى. تاعى ءبىر قاعيدات – سوتتىڭ بەلسەندى ءرولى. سوت ءوز باستاماسى بويىنشا دالەلدەمەلەر جينايدى, داۋدىڭ ءمان-جايلارىن زەرتتەيدى, تالاپتارداعى رەسمي قاتەلىكتەردى جويۋعا كومەكتەسەدى. بۇل رەتتە دالەلدەۋ اۋىرتپالىعى مەملەكەتتىك ورگاندارعا جۇكتەلەدى, ال بارلىق كۇماندار ازاماتتار مەن بيزنەستىڭ پايداسىنا تۇسىندىرىلەدى.
جەكە جانە زاڭدى تۇلعالاردىڭ مۇمكىندىكتەرى مەملەكەتتىك اپپاراتتىڭ رەسۋرستارىمەن سالىستىرۋعا كەلمەيتىنى انىق. سوندىقتان اكىمشىلىك ادىلەت وسى ايىرماشىلىقتى جوياتىن داۋلاردى شەشۋدىڭ ارنايى تەتىگىن قاراستىرادى. ازامات نەمەسە زاڭدى تۇلعا ءۇشىن بيلىك ورگانىنىڭ نەمەسە لاۋازىمدى ادامنىڭ شەشىمىمەن كەلىسپەۋ تۋرالى تالاپ قويۋمەن جۇگىنۋ جەتكىلىكتى.
اكىمشىلىك سوتتار بۇل تالاپتاردى مەملەكەتتىك اپپاراتتىڭ كىناسىنىڭ پرەزۋمپتسياسى قاعيداتى بويىنشا قارايدى, ول ءوز شەشىمىنىڭ, ارەكەتىنىڭ نە ارەكەتسىزدىگىنىڭ زاڭدىلىعى مەن نەگىزدىلىگىن دالەلدەۋگە ءتيىس. ياعني سوت ءرولىنىڭ بەلسەندىلىگىمەن بەكىتىلگەن قاعيدا «بيلىك شابۋىلدارىنان» سوت قورعاۋىن قامتاماسىز ەتەدى. اكىمشىلىك سوت تاراپىنان سوت شەشىمدەرىنىڭ ورىندالۋىن قاتاڭ باقىلاۋدى ارپك جاڭالىقتارىنا جاتقىزۋعا بولادى. ال جاۋاپكەردى سوت شەشىمىن ورىنداۋعا پروتسەستىك ماجبۇرلەۋ شاراسى رەتىندە اقشالاي ءوندىرىپ الۋ قاراستىرىلعان, ونى سوت شەشىمى ورىندالعانعا دەيىن بىرنەشە رەت قولدانۋعا بولادى (ونىڭ مولشەرى 50-دەن 100 اەك-كە دەيىن وزگەرەدى).
شىن مانىندە, بۇل مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ ازاماتتىق سوتتاردا اپك تارتىبىندە شاعىمدانعان شەشىمدەرى, ال وسى ورگاندار مەن لاۋازىمدى ادامداردىڭ ارەكەتتەرى (ارەكەتسىزدىگى) قازىر اكىمشىلىك دەپ اتالادى. اكىمشىلىك اكتىنى قابىلداۋدىڭ الدىندا مىندەتتى تۇردە اكىمشىلىك راسىمگە قاتىسۋشىلارعا الدىن الا شەشىم جىبەرۋ جانە ولاردىڭ ۇستانىمدارىن تىڭداۋ بولاتىنى ماڭىزدى.
جالپى, ەرەجە بويىنشا اكىمشىلىك تالاپ قويۋمەن سوتقا جۇگىنۋ سوتقا دەيىنگى شاعىمدانۋدان كەيىن مۇمكىن بولادى (ياعني سوتقا دەيىن اكت نەمەسە ارەكەت (ارەكەتسىزدىك) داۋلانىپ وتىرعان سول ورگاندا رەتتەۋگە بولادى). سوندىقتان ەگەر ازامات نەمەسە زاڭدى تۇلعا اكىمشىلىك ورگاننىڭ شەشىمىمەن, ارەكەتىمەن (ارەكەتسىزدىگىمەن) قاناعاتتانباعان جاعدايدا, تالاپتار, دالەلدەمەلەر جانە ت.ب. نەگىزدەلگەن ءمان-جايلاردى كورسەتە وتىرىپ, ءۇش اي ىشىندە وعان جاڭا شاعىممەن جۇگىنۋ قاجەت. وسىدان كەيىن اكىمشىلىك ورگاننىڭ ءوز شەشىمىن قايتا تەكسەرۋ جانە قاتە بولعان جاعدايدا, ارتىق اۋرە-سارساڭعا سالماي, بۇزۋشىلىقتى ءوز بەتىنشە جويۋ نە جوعارى تۇرعان ورگانعا شاعىم جىبەرۋ ءۇشىن ءۇش جۇمىس كۇنى بار.
ەگەر ءوتىنىش بەرۋشى جوعارى تۇرعان ورگاننىڭ شەشىمىمەن, ارەكەتىمەن (ارەكەتسىزدىگىمەن) كەلىسپەسە, ول دەرەۋ اكىمشىلىك سوتقا جۇگىنە الادى, ياعني بۇل كەزەڭدە اكىمشىلىك ءراسىم اياقتالىپ, بىرتىندەپ كەلەسى كەزەڭگە – سوت ساتىسىنا وتەدى. بۇل رەتتە سوتتا تالاپ قويىلعان اكىمشىلىك ورگان نەمەسە لاۋازىمدى ادام جاۋاپكەر بولا الادى. ەگەر ازامات تالاپ قويۋدىڭ قانداي ءتۇرىن تاڭداۋدى بىلمەسە, وندا سوت وعان, ونىڭ ىشىندە تالاپ قويۋ تالاپتارىن تۇجىرىمداۋ نەمەسە وزگەرتۋ ارقىلى كومەكتەسۋگە مىندەتتى.
كودەكس تالاپ قويۋدى قابىلداۋ جانە قاراۋ ءراسىمىن ايتارلىقتاي جەڭىلدەتتى. سوت تالاپ قويۋدى قاراۋسىز قالدىرا المايدى, تالاپ قويۋدى قابىلداۋدان باس تارتا المايدى نە داۋ بويىنشا ءىس جۇرگىزۋدى توقتاتا المايدى. سوت تالاپتى قايتارۋعا عانا قۇقىلى, مىسالى, ەگەر داۋ سوتقا دەيىن رەتتەلمەگەن بولسا, تالاپتى ءىس-ارەكەتكە قابىلەتسىز ادام بەرسە, وسى سوتتىڭ قاراۋىنا جاتپاسا, مەملەكەتتىك باج تولەنبەسە جانە ت.ب.
مامانداندىرىلعان اۋدانارالىق اكىمشىلىك سوتتاردىڭ ء(مااس) جالپى يۋريسديكتسيا سوتتارىنان ايىرماشىلىعى, تالاپتاردى قاراۋدىڭ پروتسەستىك مەرزىمدەرىمەن بايلانىستى ەمەس. تالاپ قويۋ اقىلعا قونىمدى, بىراق تالاپ قويىلعان كۇننەن باستاپ 3 ايدان اسپايتىن مەرزىمدە قارالادى جانە شەشىلەدى. جاڭا كودەكستە سوتتاردىڭ ءۇش ساتىلى جۇيەسى ساقتالعان. ءمااس-ءتىڭ شەشىمىنە ول شىعارىلعان كۇننەن باستاپ 2 اي ىشىندە اپەللياتسيالىق تارتىپپەن, ال اپەللياتسيا قاۋلىسىنا جوعارعى سوتتىڭ كاسساتسيالىق القاسىنا ءبىر اي ىشىندە شاعىم جاسالۋى مۇمكىن. مۇنداي جاعدايلاردا اكىمشىلىك ءىس بويىنشا سوت شەشىمى ءىستى جوعارعى سوت قاراعاننان كەيىن زاڭدى كۇشىنە ەنەدى.
كودەكس اياسىندا پروكۋروردىڭ وكىلەتتىكتەرى دە بەكىتىلگەن. اكىمشىلىك ادىلەت ەنگىزىلگەن كوپتەگەن ەلدەردە پروكۋروردىڭ سوتقا دەيىنگى ساتىدا قاتىسۋى كوزدەلمەگەن. سونىمەن قاتار ازاماتتار مەن زاڭدى تۇلعالاردىڭ بۇزىلعان قۇقىقتارى مەن زاڭدى مۇددەلەرىن قالپىنا كەلتىرۋ – پروكۋراتۋرا ورگاندارىنىڭ نەگىزگى مىندەتتەرىنىڭ ءبىرى ەكەنى بەلگىلى. سوندىقتان پروكۋرورلار اكىمشىلىك راسىمدەر ساتىسىندا دا, اكىمشىلىك سوت ءىسىن جۇرگىزۋدە دە ۇسىنىلعان. ياعني پروكۋراتۋرا شاعىمداردى قارايتىن اكىمشىلىك ورگانداردىڭ قاتارىنا كىرەدى.
بۇل جەردە پروكۋرورلار وتىنىشتەردى «پروكۋراتۋرا تۋرالى» زاڭدا بەلگىلەنگەن شەگىندە عانا قارايتىندىعىن اتاپ وتكەن ءجون. سونداي-اق ارپك-كە سايكەس پروكۋرور بۇزىلعان قۇقىقتاردى قالپىنا كەلتىرۋ جانە ادامداردىڭ مۇددەلەرىن قورعاۋ ءۇشىن (قورعاۋدى ءوز بەتىنشە جۇزەگە اسىرا المايتىن); قوعام مەن مەملەكەت ءۇشىن, ەگەر بۇل ادامداردىڭ ءومىرى, دەنساۋلىعى نە قازاقستاننىڭ قاۋىپسىزدىگى ءۇشىن ورنى تولماس سالدارلاردىڭ الدىن الۋ ءۇشىن قاجەت بولسا, تالاپ قويۋمەن سوتقا جۇگىنۋگە قۇقىلى. ورگان نەمەسە لاۋازىمدى ادام اكىمشىلىك اكتىگە نەمەسە ءىس-ارەكەتكە پروكۋروردىڭ نارازىلىعىن قابىلداماعان جاعدايدا, پروكۋرور ارپك شەڭبەرىندە تالاپ قويۋ بەرەدى.
پروكۋرور سالىقتىق, كەدەندىك, بيۋدجەتتىك, جەر, ەكولوگيالىق اكىمشىلىك داۋلار بويىنشا, سونداي-اق سايلاۋ قۇقىقتارىن قورعاۋ جانە مەملەكەتتىك سوت ورىنداۋشىسىنىڭ ارەكەتتەرىنە شاعىم جاساۋ تۋرالى (مەملەكەتتەن جانە مەملەكەت پايداسىنا ءوندىرىپ الۋ كەزىندە) ىستەر بويىنشا قاتىسادى جانە قورىتىندى بەرەدى. پروكۋرور ىستەردىڭ كورسەتىلگەن ساناتتارى بويىنشا اپەللياتسيالىق, كاسساتسيالىق ءوتىنىش حاتتار مەن نارازىلىقتار كەلتىرە الادى.
ارپك قولدانىسقا ەنگىزىلگەن ساتتەن باستاپ 8 اي وتكەننەن كەيىن مەملەكەت پەن قوعام اراسىنداعى قاتىناستاردىڭ جاڭا كەزەڭىنە كوشۋ تۋرالى ايتۋعا بولادى. ماسەلەن, ەسەپتىك دەرەكتەر بويىنشا رەسپۋبليكانىڭ اكىمشىلىك سوتتارى 2021 جىلعى 1 شىلدەدەن 31 جەلتوقسانعا دەيىن 4 161 ءىستى قاراپ, شەشىم شىعارعان, 2004 ءىس بويىنشا نەمەسە 48% جاعدايدا تالاپتار قاناعاتتاندىرىلدى. 822 اكىمشىلىك اكت زاڭسىز دەپ تانىلىپ, كۇشىن جويدى.
ەڭ كوپ شاعىم اكىمدىكتەردىڭ (3 025, ونىڭ ىشىندە قاناعاتتاندىرىلعانى – 517), ادىلەت ورگاندارىنىڭ (2 689, ونىڭ ىشىندە قاناعاتتاندىرىلعانى – 288) جانە سالىق ورگاندارىنىڭ (475, ونىڭ ىشىندە قاناعاتتاندىرىلعانى – 266) اكتىلەرى مەن ارەكەتتەرىنە (ارەكەتسىزدىگىنە) جاسالدى. سونداي-اق 535 جەكە ۇيعارىم شىعارىلدى. 225 ادامعا قاتىستى 10 648018 تەڭگە سوماعا اقشالاي ءوندىرىپ الۋ تۇرىندە پروتسەستىك ماجبۇرلەۋ شاراسى قولدانىلسا, ونىڭ 105-ءى لاۋازىمدى ادامدارعا قولدانىلعان. بۇل ساندار قازىردىڭ وزىندە وسى ينستيتۋتتىڭ ادامداردىڭ قۇقىقتىق قورعالۋىنىڭ جاڭا ساپاسىن قامتاماسىز ەتەتىندىگىن جانە بولاشاقتا ادام قۇقىقتارى سالاسىنداعى قۇقىقتىق رەتتەۋدىڭ ءتيىمدى مودەلىنىڭ قالىپتاسۋىنا تۇرتكى بولاتىندىعىن كورسەتەدى.
ساپاربەك نۇرپەيىسوۆ,
باس پروكۋراتۋرانىڭ قوعامدىق مۇددەلەردى قورعاۋ قىزمەتىنىڭ باستىعى
