ارالاس مەكتەپتەن ارىلامىز با؟

قازاق ءتىلىنىڭ قوعامداعى ورنى تۋرالى مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ تا ۇنەمى ايتىپ كەلەدى. بۇعان دەيىنگى باسپاسوزگە بەرگەن سۇحباتىندا پرەزيدەنت «قا­زاقتىڭ ءتىلى – قازاقتىڭ جانى! حال­قىمىزدىڭ تاريحى دا, تاع­دى­رى دا تىلىندە. مادەنيەتى مەن ادەبيەتى دە, ءدىلى مەن ءدىنى دە تىلىندە. ۆ.راد­لوۆ ايتقانداي, قازاق ءتىلى – ەڭ تازا ءارى باي ءتىلدىڭ ءبىرى. ءتىل وتكەن تاريحپەن عانا ەمەس, بۇگىن مەن بولاشاقتى بايلانىستىراتىن قۇرال. مەنىڭشە, ءتىلدىڭ تۇعىرى دا, تاعدىرى دا بەسىكتەن, وتباسىنان باستالادى. وتباسىندا انا تىلىندە سويلەپ وسكەن بالدىرعاننىڭ تىلگە دەگەن ىقىلاسى تەرەڭ, قۇرمەتى بيىك بولادى» دەگەندى تىلگە تيەك ەتكەن. ياعني ەل بيلىگى مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ مارتەبەسىن كوتەرۋدى بالاباقشا مەن مەكتەپتەردەن باستاۋ كەرەك ەكەنىنە باسا نازار اۋدارىپ وتىر. بۇل – قۋانارلىق جاعداي, ارينە.

الايدا ەلىمىزدەگى ارالاس مەكتەپتەردىڭ جاعدايى دا كۇن تارتىبىندە تۇرعانىن ەستەن شىعارماۋىمىز كەرەك. ويتكەنى قوعامدا قازاق ءتىلىنىڭ دامۋىنا كەرى ىقپال ەتۋشى فاكتوردىڭ ءبىرى رەتىندە وسى ەكى تىلدە ءبىلىم بەرەتىن مەكەمەلەردەگى جاعداي اتالىپ ءجۇر. دەرەك بويىنشا, بۇگىندە 6 957 مەملەكەتتىك مەكتەپ بار ەكەن. ونىڭ 53 پايىزى, ياعني 3 733 ءبىلىم ۇياسى تازا قازاقشا وقىتسا, ورىس تىلىندە ءبىلىم بەرەتىن 1 160 مەكەمە بار كورىنەدى. بۇل ەلدەگى جالپى مەكتەپتەردىڭ 16,6 پايىزىن قۇرايدى. ال قالعان 29,4 پايىز ءبىلىم وشاعىندا وقۋشىلار ارالاس تىلدە تاربيەلەنىپ جاتىر. دەمەك, قوعام بەلسەندىلەرى الاڭداۋشىلىق بىلدىرگەن ارالاس ءتىلدى ۇرپاق وسى 2 047 مەكتەپتىڭ پارتاسىندا وتىرعانى انىق. كەزىندە بۇل ماسەلە پارلامەنت مىنبەرىنەن دە ايتىلعان. دەپۋتات دينار نوكەتاەۆا پارلامەنتتىڭ كەزەكتى وتىرىسىندا «قازاق­ستان­داعى ارالاس مەكتەپتەر ەل مەكتەپتەرىنىڭ 30 پايىزىن قۇراي­دى. الەمنىڭ ەشبىر ەلىنەن مۇنداي كورسەتكىشتى كورمەيسىز. بىزدەگى جاعداي وسى. ەگەر وسى ءۇردىس جالعاسا بەرسە, قازاق ءتىلىنىڭ بولاشاعى قانداي بولاتىنىن, ەلىمىزدىڭ تاعدىرى نەندەي بولاتىنىن ەشكىم بولجاي المايدى» دەگەن ەدى. ياعني اتالعان ارالاس مەكتەپتەردە وقيتىن 1,5 ملن-عا جۋىق بالانىڭ قازاق تىلىنە دەگەن سۇرانىستى تومەندەتەتىن بۋىن بولىپ قالىپتاسىپ وتىرعا­نى قوعامدى الاڭداتۋى ءتيىس.

البەتتە, ارالاس مەكتەپتەر سانى الماتى مەن نۇر-سۇلتان قالالارىندا كوبىرەك بول­عانىمەن, ايماقتار دا قالىسپاي تۇرعانى شىندىق. مىسالى, الماتى وبلىسىندا 306 ارالاس مەكتەپ بولسا, وندا 256 مىڭعا جۋىق وقۋشى ءبىلىم الادى. ال ءوڭىر تۇرعىندارى بۇل جاعدايعا نارازى. اتا-انالار اتقارۋشى بيلىكتى مەكتەپتەردى ارالاس تىلدە وقىتۋعا لايىقتاپ اشىپ وتىر دەپ ايىپتايدى. مىسالعا, «ەگەمەن قازاقستان» گازەتىنىڭ تىلىشىلەر قوسىنىنا حات جولداعان تالعار اۋدانىنىڭ ءبىر توپ تۇرعىنى تالعار قالا­سىنداعى تۇرار رىس­قۇلوۆ اتىنداعى №9 جالپى ءبىلىم بەرەتىن ورتا مەكتەپتىڭ بولاشاعىنا الاڭداۋ­شىلىق بىلدىرگەن ەدى.

«تالعار قالاسىندا جاڭادان سالىنعان مەكتەپ عيماراتىنا اپاتتى جاعدايدا ءبىلىم بەرىپ كەلگەن ت.رىسقۇلوۆ مەكتەبى قونىستانادى دەگەن كەلىسىم بول­عان. بۇل – تازا قازاقشا وقى­تاتىن ءبىلىم وشاعى. الايدا جاڭا عيماراتتىڭ قۇرىلىسى اياق­تالىپ, پايدالانۋعا بەرىلەتىن كەزدە اۋدان اكىمدىگى تاراپىنان بۇل «ارالاس مەكتەپ بولادى» دەگەن نۇسقاۋ شىقتى. جالپى, تالعار قالاسىندا №1, №5, №6 جانە №8 مەكتەپتەر ارالاس تىلدە وقىتادى. مۇنان بولەك, №3 جانە №4 ورتا مەكتەپتە تازا ورىسشا ءبىلىم بەرەدى. ال اۋدان ورتالىعىنداعى تۇرعىنداردىڭ دەنىن قازاقتار قۇرايدى. قازىر اۋداندا 63,77 پايىز تۇرعىن قازاقشا سويلەسە, ورىس تىلدىلەر سانى 18,25 پايىز جانە باسقا دا ۇلت وكىلدەرى بار. ال 1 200 ورىندى جاڭا مەكتەپتىڭ «ارالاس مەكتەپ» بولىپ اشىلاتىنى بىزگە تۇسىنىكسىز», دەيدى تالعار قالاسىنىڭ تۇرعىنى كامنۇر ءتالىم ۇلى.

ايتپاقشى, جاقىندا عا­لام­توردا رەسەي فەدەراتسياسى مەملەكەتتىك دۋماسىنىڭ دەپۋ­تاتى گ.زيۋگانوۆتىڭ جاريا مالىمدەمەسى پايدا بولعان ەدى. كورشى ەلدەگى كوممۋنيستەر پارتياسىنىڭ ليدەرى سانالاتىن ساياساتكەر قازاقستانداعى ۇلت, ءتىل جانە الەۋمەتتىك ۇس­تا­نىمدارعا قاتىستى پىكىر بىل­دىرە كەلىپ, ەلىمىزدە «ورىس مۇددەسىنىڭ اياقاستى بولىپ وتىرعانىن» ايتتى. زيۋگانوۆ ءوز سوزىندە «ەلدىڭ سولتۇستىگىندە ورىس ءتىلىنىڭ ىقپالى ساقتالىپ وتىر, ال وڭتۇستىكتە قازىر ورىسشا وقىتۋ توقتادى...», دەگەن دايەك كەلتىرەدى. ءبىزدى رەسەيلىك كوممۋنيستىڭ ساياسي ۇستانىمى ەمەس, جاريا مالىمدەمەسىندەگى سالىستىرۋلار قىزىقتىرعان بولاتىن. شىنىمەن قازاقستانداعى ورىس ءتىلىنىڭ مەكتەپ دەڭگەيىندە وقىتىلۋى قانداي دارەجەدە؟ بۇل سۇراققا جاۋاپ تابۋ ءۇشىن ءبىز اشىق دەرەك كوزدەرىندەگى مالىمەتتەرگە سۇيەنە وتىرىپ, بىرقاتار وبلىس پەن قالانىڭ ءبىلىم بەرۋ مەكەمەلەرىندەگى وقىتۋ تىلىنە تالداۋ جاساپ كوردىك. سونىمەن وڭتۇستىك وبلىستاردا, ونىڭ ىشىندە شىمكەنت قالاسىنداعى مەكتەپتەردە 2020-2021 وقۋ جىلىڭدا 152 مىڭ بالا قازاق تىلىندە, 54 مىڭ بالا ورىس تىلىندە جانە 20 مىڭ بالا وزبەك تىلىندە ءبىلىم العان. ال الماتى قالاسىنداعى ءبىلىم وشاقتارىندا 153 مىڭ وقۋشى ورىس سىنىپتارىندا جانە 140 مىڭ وقۋشى قازاق سىنىپتارىندا وقىعان. ورتالىق وبلىستارداعى جاعداي بىلاي ەكەن: وسى 2020-2021 وقۋ جىلىندا قاراعاندى قالاسىندا 12 مەكتەپتەگى وقۋ ءۇردىسى ءبىر تىلدە – ورىس تىلىندە جۇرگىزىلسە, 56 مەكتەپ ارالاس تىلدە ءبىلىم بەرگەن. ال قازاق ءتىلدى مەكتەپتەردىڭ سانى – 10. سونداي-اق سايكەس مەرزىمدە نۇر-سۇلتان قالاسىنداعى مەكتەپتەردە 108 مىڭ وقۋشى قازاقشا جانە 85 مىڭ وقۋشى ورىس تىلىندە ءبىلىم العان. ەلىمىزدىڭ سولتۇستىك وبلىستارىنداعى احۋالدى بىلاي سيپاتتاۋعا بولادى: 2021 جىلعى دەرەك بويىنشا قوستاناي قالاسىندا 17 مەكتەپ تازا ورىس تىلىندە, 10 مەكتەپ ارالاس تىلدە جانە 6 مەكتەپ قازاق تىلىندە وقۋشىلارعا ءبىلىم بەرگەن. ال پاۆلودار قالاسىندا دا اتالعان كەزەڭدە 7 قازاق مەكتەبى, 12 ورىس مەكتەبى جانە 18 ارالاس مەكتەپ جۇمىس ىستەگەن. سونداي-اق اقمولا وبلىسىندا جالپى ءبىلىم بەرەتىن 555 مەكتەپ بولسا, ونىڭ ىشىندەگى 159 مەكتەپ قازاقشا وقىتىپ, 218 مەكتەپ ارالاس تىلدە ءبىلىم بەرگەن. ال سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىنداعى وقۋشىلار 259 ورىس ءتىلدى مەكتەپتە, 114 قازاق ءتىلدى مەكتەپتە جانە 95 ارالاس ءتىلدى مەكتەپتە 2020-2021 وقۋ جىلىن اياقتاعان.

جالپى, ەلىمىزدەگى ءتىل ساياساتى ورنىقتى دامۋ ۇستىندە دەپ ايتۋعا بولادى. ياعني مەملەكەت قازاق ءتىلى مەن باسقا دا ۇلىستاردىڭ انا ءتىلىنىڭ قولدانىس اياسىن كەڭەيتۋگە بارىنشا قولداۋ ءبىلدىرىپ وتىر. ونى كەيىنگى 4-5 جىل كەزەڭىندە ءتىلدى دامىتۋعا بولىنگەن قارجىنىڭ كولەمىنەن دە بايقاۋعا بولادى. مىسالى, مەملەكەتتىك جانە باسقا دا تىلدەردى دامىتۋعا 2018 جىلى 973 ملن 621 مىڭ تەڭگە ءبولىنىپ, يگەرىلگەن. سايكەسىنشە, 2019 جىلى 933 ملن 674 مىڭ تەڭگە جانە 2020 جىلى 743 ملن 105 مىڭ تەڭگە جۇمسالعان. ال بىل­تىر بۇل قارجى كولەمى – 773 ملن 513 مىڭ تەڭگە شاما­سىندا بولعان. سونداي-اق بيىل ءتىل دامىتۋعا 591 ملن 590 مىڭ تەڭگە قاراستىرىلعان. بۇل قارجىنىڭ نەگىزگى بولىگى مەم­لەكەتتىك ءتىل ساياساتىن ناسيحاتتاۋ ءىس-شاراسى مەن ءالىپبي اۋىستىرۋعا ازىرلىك جۇمىسىنا جۇمسالعان كورىنەدى. سونداي-اق ەتنوستاردىڭ مادەني ورتالىق­تارىنداعى ۇلت ءتىلىن قولداۋ مەن مەملەكەتتىك ءتىلدى وقىپ, ۇيرەنۋگە دە ءبىراز قارجى جۇمسالادى دەيدى بىزگە ءمالىم اشىق اقپارات كوزدەرىندەگى دەرەكتەر.

الماتى وبلىسى