كوللاجدى جاساعان زاۋرەش سماعۇل, «ەQ»
2021 جىلدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا يمپورت ۇلەسى 7 پايىزعا ءوستى. وسى سالانىڭ ماماندارى 2022 جىلدىڭ سوڭىندا بۇل كورسەتكىش بىرنەشە ەسە تومەندەپ, يمپورت كامپيتتەرگە تاۋەلدىلىگىمىز ەسەلەپ ارتۋى ابدەن مۇمكىن دەگەن پىكىردە. ساراپشىلار 2015 جىلى رۋبل باعاسى ءۇش تەڭگە بولعان كەزدە ءبىزدىڭ نارىق رەسەي يمپورتىنىڭ قىسىمىندا قالعانىن ايتادى. 2016 جىلى جاعداي وزگەرىپ, رەسەيلىك ءتاتتىنىڭ ۇلەسى 55 پايىزدان 45 پايىزعا دەيىن تومەندەگەن.
رەسەي تاۋارلارى يمپورتتىڭ جالپى كولەمى بويىنشا الدا تۇر. مۇنىڭ سەبەبىن قازاقستاننىڭ كونديتەرلەر قاۋىمداستىعىنىڭ پرەزيدەنتى ءاليحان تالعاتبەكتەن سۇرادىق. ونىڭ ايتۋىنشا, 2021 جىل كونديتەر يندۋسترياسى ءۇشىن اۋىر جىل بولدى. رەسەيدەن يمپورتتالاتىن شيكىزاتتىڭ باعاسى ءوستى. بۇرىن قانتتىڭ كيلوسىن 140 تەڭگەدەن يمپورتتاساق, قازىرگى باعا – 300 تەڭگە. كامپيتتى مايسىز, ۇنسىز دايىنداۋ مۇمكىن ەمەس. ەكەۋىنىڭ دە باعاسى ەكى ەسە شارىقتاعان.
ىشكى نارىقتا جەكەلەگەن ءونىم تۇرلەرىنە باعا 10-15 پايىزعا كوتەرىلدى. بىراق باعانى وسى دەڭگەيدە دە ۇستاپ تۇرۋعا مۇمكىندىك از. باستى باسەكەلەسىمىز رەسەي كامپيت دايىنداۋعا كەرەك شيكىزاتتىڭ ءبارىن وزىندە وڭدەيدى, وزدەرى قالاعان باعادا وتكىزەدى. «كەدەندىك وداق قۇرىلعانعا دەيىن ىشكى نارىقتاعى كامپيتتىڭ 85 پايىزى ۋكراينادان كەلەتىن. سودان كەيىنگى جاعداي رەسەيدىڭ پايداسىنا وزگەردى. قازىر ءتاتتىنىڭ 85 پايىزى – رەسەيدەن, 10 پايىزى – ۋكراينادان جانە 5 پايىزى گەرمانيا, تۇركيا, قىتايدان كەلەدى. بۇل قاتارعا سوڭعى جىلدارى وزبەك كونديتەرلەرى قوسىلدى. ۇكىمەت وزبەك كونديتەرلەرىنىڭ ءبىزدىڭ نارىققا اسەرىن ەسەپتەپ ۇلگەرە الماي جاتىر», دەيدى ءا.تالعاتبەك.
قازاق كامپيتكە اس دەپ قارامايدى. دەگەنمەن دە قازىر داستارقاندا ءبىر ۋىس ءتاتتى تۇرماسا, ىشتەي قورسىنىپ قالاتىنىمىز راس. ستاتيستيكالىق دەرەكتەردە ءبىزدىڭ كامپيت ساتىپ الۋعا جۇمساعان شىعىنىمىز نانعا جۇمساعان قارجىدان ءۇش ەسە كوپ ەكەنى ايتىلادى. دەمەك سول قارجىنىڭ ۇشتەن ءبىرى كورشىلەردىڭ نارىعىن دامىتۋعا كەتىپ جاتىر.
ايتالىق, بىزدە ءىرىلى-ۇساقتى 20 كونديتەردىك زاۋىت بولسا, سونىڭ ىشىندە ەكسپورتقا مۇمكىندىك العاندارى – 4. وزبەكستاندا – 587, رەسەيدە 641 زاۋىت بار. «الداعى ۋاقىتتا قازاق نارىعى ءۇشىن باسەكە وزبەكستان مەن رەسەي اراسىندا ءوتۋى ابدەن مۇمكىن» دەگەن ساراپشىلاردىڭ پىكىرىن قاپەرگە الاتىن كەز كەلدى. ەلدەگى كونديتەرلەر قاۋىمداستىعى 2019 جىلى جەتى جىلدىق دامۋ باعدارلاماسىن ازىرلەپ, ۇكىمەتتىڭ قاراۋىنا ۇسىنعان بولاتىن.
«ىشكى نارىقتى يمپورت تاۋارلاردان قورعانۋ شارالارى تۋرالى» زاڭى سىرتتان كەلىپ جاتقان ونىمدەر وتاندىق وندىرىسكە قانداي دا ءبىر شىعىن اكەلسە, قورعانۋ شارالارىنا جۇگىنۋگە, قاجەت بولسا ۇكىمەت اتىنا ۇسىنىس بەرۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. بىراق ۇكىمەت كونديتەرلەر ۇسىنعان قۇجاتتىڭ مەرزىمىن دە, ققس سالىعىنىڭ 70 پايىزدىق جەڭىلدىك دەمالىسىن دا ءۇش جىلمەن شەكتەپ تاستاپتى.
كامپيتتىڭ اناسى – قانت, اتاسى – ءسۇت
ساراپشىلار اتاپ وتكەندەي, 2022 جىلدان كەيىنگى جاعدايدىڭ نە بولاتىنىن بولجاۋ مۇمكىن بولماي قالدى. سالاعا ىقىلاسى اۋعان كەيبىر ينۆەستورلار از مولشەردە بولسا دا قارجى سالىپ, ماركەتينگتىك ستراتەگياسىن, باعا ساياساتىنىڭ قۇرىلىمىن ءتۇزىپ قويدى. ەگەر جوعارىدا ايتىلعان 70 پايىزدىق جەڭىلدىك دەمالىسى جىل سوڭىندا اياقتالسا, قارجىلىق, ستراتەگيالىق پروبلەما سوندا باستالادى.
«7 جىلدىق مۇمكىندىگىمىز 1,5 جىلعا شەگەرىلىپ قالعانىن كورىپ وتىرسىز. وعان ءبىز كىنالى ەمەسپىز. ەندى جەڭىلدىك دەمالىسى تاعى كەمى 2 جىلعا سوزىلسا, ءونىمنىڭ وزىندىك قۇنى 6,5 پايىزعا تومەندەيدى. كامپيتتىڭ اناسى – قانت, اتاسى ءسۇت ەكەنى بەلگىلى. ءونىمنىڭ وسى ەكى تۇرىنە سۇرانىس بولسا, اۋىل شارۋاشىلىعى دامۋىنا جاناما تۇردە بولسا دا اسەرىن تيگىزەدى. وندىرىسكە ءتۇرلى توساپتار مەن پەكتيندەر قاجەت بولعاندىقتان جەمىس-كوكونىس, ۇن تارتۋ, ماي, پوليگرافيالىق ونەركاسىپ جانە ەلەكتر ەنەرگياسىن ءوندىرۋ داميدى», دەيدى ءا.تالعاتبەك.
تاۋەلسىزدىكتىڭ 30 جىلى كامپيت نارىعىنداعى ويىنشىلاردىڭ قاتارىنا كوپ وزگەرىس اكەلە قويعان جوق. نارىقتاعى الپاۋىتتار – «راحات», «بايان سۇلۋ» جانە «قاراعاندى كامپيتتەرى» فابريكالارى كسرو جۇيەسىنەن بەرى كەلە جاتقان ء«تىس قاققان» ويىنشىلار. سولاردىڭ ىشىندە «قاراعاندى كامپيتى» بىرەر ايدان بەرى جۇمىسىن توقتاتتى. 2000 جىلداردىڭ العاشقى جارتىسىندا اقتوبەدەگى كونديتەر ونىمدەرىن شىعاراتىن كاسىپورىن رەسەيمەن شەكارالاس بولعاندىقتان ۋكرايندىق يمپورتپەن بەتپە-بەت قالىپ, قازاق جەرىنە تونگەن يمپورت داۋىلىنا قالقان بولدى. كەيىنىرەك ونىڭ تەحنولوگياسىن قاراعاندىعا كوشىردى. قاراعاندىداعى كونديتەر فابريكاسى ونىمدەرىنە كەزىندە سۇرانىس جوعارى بولعانىن كوپشىلىك ءالى ايتادى.
دەگەنمەن, الەمنىڭ جەتپىس ەلىنە ءتاتتىسىن توننالاپ جىبەرگەن «قاراعاندى كامپيتتەرىنىڭ» ونىمدەرىن قازىر دۇكەن سورەلەرىنەن تاپپايسىز. اتاقتى فابريكانىڭ قايتا اياعىنان تۇرىپ كەتەرى بەلگىسىز. بەلگىلىسى, ونىڭ 90 پايىز اكتسياسى 2013 جىلى شەتەلدىك ينۆەستورلارعا ساتىلدى, سودان كەيىن ۇلتتىق ينۆەستورلاردىڭ قولىنا ءوتتى. 2021 جىلى 26,7 ملرد تەڭگەگە باعالاناتىن شوكولاد فابريكاسىن جاڭعىرتۋ جوسپارلانعانى, 2024 جىلى ىسكە قوسىلاتىنى تۋرالى سىبىس شىقتى. قازىر ىشكى نارىقتاعى وتاندىق ونىمدەردىڭ 85 پايىزى 4 ءىرى كومپانيانىڭ ۇلەسىندە. ساراپشى ايتىپ وتكەندەي, ورتاشا العاندا وتاندىق ءونىم كولەمى 183 مىڭ توننا بولسا, ونىڭ 156 مىڭ تونناسىن 4 ءىرى ءوندىرۋشى ءوندىرىپ وتىر.
پروبلەما كەدەننەن باستالادى
نارىقتاعى ەڭ ۇلكەن كەدەرگى كەدەننەن باستالادى. سىرتتان اكەلىنەتىن ازىق-ت ۇلىك تاۋارلارىنىڭ ساپاسىنا ءتيىستى باقىلاۋ جوق. ءا.تالعاتبەك ايتىپ وتكەندەي, قۇرامىندا ترانسمايى شەكتەن شىعىپ كەتكەن ونىمدەر بىزگە كوپ كەلەدى. بۇل يمپورت ونىمدەردىڭ باعاسىن ارزانداتىپ, وتىمدىلىگىن كوتەرىپ جىبەرەدى. سالا وكىلدەرى كەدەندىك بەكەتتەردە سىرتتان كەلەتىن ونىمدەردىڭ حيميالىق قۇرامىن از ۋاقىت ىشىندە انىقتاپ بەرە الاتىن زەرتحانالىق قۇرىلعىلاردى كوپتەپ ورنالاستىرۋ قاجەتتىگىن ەسكەرتە باستادى.
سودان كەيىنگى كەدەرگى – كورشى ەلدەردىڭ دەمپينگى. ەاەو نارىعىندا جەكەلەگەن مۇددەلەردىڭ قاقتىعىسى بۇگىن دە, ەرتەڭ دە جالعاسا بەرەدى. بىزدەگى پروبلەما – رەسەيدەن كەلەتىن يمپورت. بۇل ەلدەگى ۋكراين يمپورتىنىڭ ماسەلەسى الدەقاشان شەشىلگەن. ال قازاقستاندا كەيبىر ماسەلەلەردى ەل ىشىندە شەشۋ مۇمكىندىگى شەكتەلىپ كەلە جاتقانىن, كەلىسپەۋشىلىكتىڭ ءبارى ەاەو مىنبەرىندە شەشىلەتىنىن ەل دە سەزىپ قالدى. وتكەن جىلدىڭ ناۋرىز ايىندا ساۋدا جانە ينتەگراتسيا مينيسترلىگى دەپارتامەنت ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى دارحان بەيسەنباەۆ جۋرناليستەرمەن كەزدەسكەن كەزدە بۇل ماسەلەنىڭ كاسىپكەرلىككە قاتىستى ەكەنىن, ەاەو ىشكى نارىقتى قورعاۋ دەپارتامەنتىنە حابارلاسۋى قاجەتتىگىن, ساۋدا جانە ينتەگراتسيا مينيسترلىگىنىڭ مىندەتى مۇنداي ءوتىنىش بولعان جاعدايدا قاجەتتى كونسۋلتاتسيالىق قولداۋ كورسەتۋمەن شەكتەلەتىنىن ايتقان-دى.
2022 جىلدىڭ العاشقى ەكى ايى وسى سالانىڭ سالىق جەڭىلدىكتەرى ماسەلەسىنە جاڭالىق الىپ كەلگەن جوق. 2023 جىلى كونديتەر نارىعىنا قاتىستى سالىق جەڭىلدىگى قانشا پايىز بولاتىنى ازىرگە بەلگىسىز. ال ساراپشىلاردىڭ ايتقانىنا دەن قويساق, سالانىڭ سالىق دەمالىسى بيىلمەن بىتەدى دەگەن قاۋىپ باسىم تۇر.
«كونديتەر نارىعى ينۆەستورلار ءۇشىن تارتىمدى ما؟» دەگەن سۇراق كەشە دە, بۇگىن دە وزەكتى بولىپ كەلدى. وسى رەتتە ءا.تالعاتبەك ايتىپ وتكەندەي, قازاقتىڭ ءتاتتىسى شەتەلدىك ينۆەستورلاردى اسا قىزىقتىرا قويماعان ءتارىزدى. رەسەيدە, باتىس پەن ەۋروپا ەلدەرىندە نارىق كوزدەرى الدەقاشان يەسىن تاپقان. شەتەلدىك ينۆەستورلاردىڭ مۇمكىندىگى مەن تالابىن ءبىزدىڭ نارىقتىڭ «قالتاسى» كوتەرمەيدى. وسىدان 16 جىل بۇرىن Ulker كومپانياسى «حاملە» دەپ اتالاتىن ەنشىلەس كومپانياسىن قۇردى. 2013 جىلى وڭتۇستىككورەيالىق LOTTE Confectionery كومپانياسى ءبىز بىلەتىن «راحات» كومپانياسىنا تيەسىلى اكتسيانىڭ 75 پايىزىن ساتىپ الدى. دەمەك ءتاتتى نارىعى دەگەندە الدىمەن اۋىزعا الاتىن «راحاتتىڭ» شيرەك بولىگىنە عانا يەمىز.
ەكونوميكالىق ساراپشى دەنيس كريۆوشەەۆتىڭ پايىمداۋىنشا, كونديتەر نارىعىندا بيزنەس باستاۋدىڭ تاۋەكەلى جوعارى بولعاندىقتان شوب-تىڭ ۇلەسى از. نارىقتا وق بويى وزىپ شىعۋ ءۇشىن ينۆەستيتسيا كەرەك. وندىرىستەگى تەحنولوگيالىق جەلىنىڭ قازىرگى باعاسى شامامەن – 2 ملن ەۋرو. قايتا وڭدەۋ نەمەسە دايىن ونىمدەر سالاسىنا سالىنعان ينۆەستيتسيانىڭ قايتارىمىنا كەمى 5 جىل كەتەدى. نارىقتىڭ ديىرمەنىنەن امان شىققان كومپانيالاردا ۇزىن نەسيە ارقىلى تەحنولوگيانى جاڭعىرتىپ الۋعا مۇمكىندىك جوق. ماركەتينگىلىك ستراتەگيالاردى ءتيىمدى پايدالانۋ جاعى دا كەمشىن. ساراپشى ايتىپ وتكەندەي, بۇل سالادا ءبىرىنشى كەزەكتە مەملەكەتتىك قورعاۋ شارالارى عانا دامۋعا ىقپال ەتە الادى. «قازاق نارىعى شيكىزاتقا تاۋەلدى. شيكىزات قولجەتىمدىلىگىنە قاتىستى دا تاۋەكەلدەر جەتكىلىكتى. نارىقتاعى «سارى ءتىس» ويىنشىلاردىڭ ءوزى قارجىلىق جاعدايى مەن ماركەتينگتىك ستراتەگياسى جاعىنان شەتەلدىك كومپانيالارمەن باسەكەلەسۋگە دايىن ەمەس. بىزگە قولداعى باردى ساقتاپ قالۋدان وزگە جول جوق», دەيدى د.كريۆوشەەۆ.
الماتى
