ۇلتتىق كىتاپحانا عيماراتىندا وتكەن القالى جيىنعا حالىقارالىق تۇركى اكادەمياسىنىڭ پرەزيدەنتى دارحان قىدىرالى, الماتى قالاسى اكىمىنىڭ ورىنباسارى ارمان قىرىقباەۆ, بەلگىلى قوعام قايراتكەرى مۇرات اۋەزوۆ, ۇعا پرەزيدەنتى مۇرات جۇرىنوۆ, تمۇ اقساقالدار كەڭەسىنىڭ مۇشەسى يكرام ادىربەكوۆ, م.اۋەزوۆ اتىنداعى ادەبيەت جانە ونەر ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى كەنجەحان ماتىجانوۆ, ا.بايتۇرسىن ۇلى اتىنداعى ءتىل ءبىلىمى ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى انار فازىلجان, ۇعا اكادەميگى مامبەت قويگەلديەۆ, جازۋشى سماعۇل ەلۋباي, قازاقستان جازۋشىلار وداعى باسقارما توراعاسىنىڭ ورىنباسارى باۋىرجان جاقىپ, سونداي-اق باسقا دا زيالى قاۋىم وكىلدەرى مەن بەلگىلى عالىمدار قاتىستى.
القالى جيىننىڭ تىزگىنىن ۇستاعان اكادەميا باسشىسى دارحان قىدىرالى الاش مۇراسىن ايشىقتاعان ايتۋلى تۇلعالاردىڭ مەرەيتويى الماتىدا باستاۋ الۋىنىڭ سيمۆوليكالىق ءمانى زور ەكەنىن ايتا كەلە, اكادەميا بيىلعى جىلدى احمەت بايتۇرسىن ۇلى جىلى دەپ جاريالاعانىن جەتكىزدى.
«مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ باستاماسىمەن بيىل احمەت بايتۇرسىن ۇلىنىڭ مەرەيتويى يۋنەسكو دەڭگەيىندە اتالىپ وتۋدە. بيىلعى جىلدىڭ العاشقى اۋقىمدى شاراسىن الاش قايراتكەرلەرىنە ارناپ وتىرمىز. وزدەرىڭىزگە ءمالىم, ا.بايتۇرسىن ۇلىنىڭ 50 جاس مەرەيتويى ورىنبور مەن تاشكەنتتە اتالىپ وتكەندە اۋەزوۆ باستاعان شاكىرتتەرى مەن ۇزەڭگىلەس جولداستارى ۇلت ۇستازىنىڭ ەلەۋلى ەڭبەگى جونىندە ىزگى لەبىزدەرىن ارناپ, ماقالا جاريالادى. مىنە, بۇگىن وسى ءداستۇرلى ساباقتاستىق جالعاسىن تاۋىپ وتىر», دەگەن دارحان قىدىرالى, جىل سوڭىنا دەيىن الىپتار مۇراسىن زەردەلەۋگە ارنالعان بىرنەشە حالىقارالىق جوبا جوسپارلانىپ وتىرعانىن ايتتى.
الاش الىپتارىنىڭ رۋحىن جاڭعىرتقان كەلەلى باسقوسۋدا ازاتتىقتىڭ التىن بەسىگى الماتى جۇرتشىلىعىنىڭ اتىنان ءۇن قاتقان قالا اكىمىنىڭ ورىنباسارى ارمان قىرىقباەۆ تۇركى ادەبيەتىنىڭ تاريحىن, ادەبيەتى مەن مادەنيەتىن زەرتتەپ, ءتۇبى ءبىر تۇركى جۇرتىنىڭ ورتاق يگىلىگىن ساقتاپ, بولاشاق ۇرپاققا امانات ەتىپ وتىرعان تۇركى اكادەمياسىنا العىسىن ءبىلدىردى.
كونفەرەنتسيادا ءسوز العان مۇرات اۋەزوۆ, مۇحتار ومارحان ۇلى مۇرالارىن عىلىمي تۇرعىدا زەردەلەۋدىڭ ماڭىزىنا توقتالىپ, كلاسسيك ەڭبەكتەرىن الەم تىلدەرىنە اۋدارۋ ىسىندە ۇندەستىك ماسەلەسىنە ۇلكەن ءمان بەرىلۋ كەرەكتىگىن تىلگە تيەك ەتتى. سونىمەن قاتار ول تاعلىمدى جيىندى ۇيىمداستىرۋشىلارعا ريزاشىلىعىن ءبىلدىردى.
ءوز كەزەگىندە ۇعا پرەزيدەنتى مۇرات جۇرىنوۆ تۇركى اكادەمياسىنىڭ باستاماسىن جوعارى باعالاپ, احمەت بايتۇرسىن ۇلى جىلىندا اتقارىلاتىن ىستەرگە ساتتىلىك تىلەدى.
ال تاريحشى مامبەت قويگەلديەۆ زامان زاڭعارلارى ءۇشىن الاش يدەياسى بارىنەن جوعارى تۇرعانىن, وسى ۇستانىمدى ۇرپاققا جەتكىزۋ كەيىنگىلەر ءۇشىن ابىرويلى امانات ەكەنىن اتاپ ءوتتى. «التىن وردا ىدىراعان تۇستا قازاقتىڭ قارا شالى اسان قايعى توڭىرەگىنە قاراپ تۇرىپ ەندى نە بولادى دەپ كۇڭىرەنگەن. الاساپىران زاماندا بۇل ءسوزدى مۇحتار اۋەزوۆ تە ايتقان. بۇل سوزگە قازاق زيالىلارى ءالى تولىق جاۋاپ تابا العان جوق. بۋىن الماسىپ بۇل ساۋال ءبىزدىڭ الدىمىزدا دا كولدەنەڭدەپ تۇر. تاعدىرىمىز ءالى دە قىل ۇستىندە. وسىعان ءار ازامات جاۋاپ ىزدەۋى كەرەك. وسى سۇراقتارعا بايىپتى جاۋاپ بەرۋ ءۇشىن تاريحىمىزداعى قيلى كەزەڭدەردى, وسىنداي تۇلعالارىمىزدىڭ ءومىرىن ەسكە الۋعا ءتيىسپىز», دەيدى عالىم.
حالقىنىڭ ازاتتىعىن اڭساپ, ارمان-مۇراتىن ۇلتىمەن ەگىز ورگەن اعارتۋشىلاردىڭ قايراتكەرلىك قىرى ۇرپاققا ۇلگى بولۋعا ءتيىس. قيىن جىلداردىڭ قىسپاعىندا ورىن العان وسىنداي وقيعانىڭ ءبىرىن جازۋشى سماعۇل ەلۋباي اڭگىمەلەپ بەردى.
«بۇگىن ءبىز جۇرەگىمىزدە الديلەپ, ەسكە الىپ وتىرعان ەكى تۇلعا دا قازاق رۋحانياتى ءۇشىن تەڭدەسسىز قىزمەت قىلعاندار. 1929 جىلى ىشىندە احمەت بايتۇرسىن ۇلى, ءالىمحان ەرمەكوۆ, مۇحتار اۋەزوۆ بار ءبىر توپ الاش قايراتكەرلەرى تۇرمەگە توعىتىلعان. سوندا ولارعا سىزدەر ماركسيزمدى, لەنينيزمدى مويىندايمىز, جاڭىلدىق, جازدىق دەپ حاتتاماعا قول قويىڭدار, سوندا بوستاندىققا شىعاسىزدار, بالكىم امان قالاسىڭدار دەپ تالاپ قويعان. ەرمەكوۆ پەن اۋەزوۆ ول كەزدە ۋىزداي جاس جىگىتتەر ەكەن. سول كەزدە اقساقال احاڭ ەكى ءىنىسىن قاسىنا وتىرعىزىپ, ء«اي, بالالار, سەندەردىڭ بولاشاقتارىڭ الدا. قازاق دەگەن حالىققا ەڭبەكتەرىڭ سىڭۋگە ءتيىس. سوندىقتان سىزدەر اتقارار ءىس بولاشاقتىڭ ەنشىسىندە. ءبىز كەتەرمىز, جاسىمىز بىرازعا كەلگەن ادامدارمىز. ال سەندەر ءبىزدىڭ اماناتتى ۇرپاققا جەتكىزۋلەرىڭ كەرەك. سول سەبەپتى قىزىل وكىمەتتىڭ بىزگە ۇسىنىپ وتىرعان تالابىنا قول قويىپ بەرىپ, امان قالۋعا تيىسسىڭدەر. ال مەن وسىنشا جاسقا كەلگەندە قابا ساقال قىرتتىڭ تەورياسىن مويىنداپ, جولىمنان جاڭىلا المايمىن», دەپ ەكى ىنىسىنە اقىلىن ايتىپتى. ەرمەكوۆ پەن اۋەزوۆ اعا تىلەگىن ورىنداپ, باستارىن بالەدەن اراشالاعان ەكەن. ەگەر ا.بايتۇرسىن ۇلى كەرى شەگىنۋدى بىلمەيتىن, جالىنداپ تۇرعان ەكى ىنىسىنە وسىلاي باعىت كورسەتپەگەندە, اۋەزوۆ تە اتىلىپ كەتەر مە ەدى. ال جاعداي ولاي وربىسە ءبىز ودان ايىرىلىپ قالار ەدىك. اۋەزوۆتەن ايىرىلساق, قازاق ادەبيەتىنىڭ لوكوموتيۆى بولعان «اباي جولىنان» ايىرىلعان بولار ەدىك. احاڭنىڭ اقساقالدىق اقىلى قازاق حالقىنىڭ ەكى الىبىن سۇراپىل سۇمدىقتان امان الىپ قالعانىن ەكشەپ ايتۋعا ءتيىسپىز», دەيدى سماعۇل ەلۋباي.
قازاق ءتىلىنىڭ قۇنارىن قالقىپ, بۇگىنگە جەتكىزگەن اۋەزوۆ تۋرالى ايتقاندا قالامگەر اتىمەن اتالاتىن ادەبيەت جانە ونەر ينستيتۋتىنان اينالىپ وتە المايمىز. جازۋشىنىڭ قالامىنان ورىلگەن ءار شىعارمانى عىلىمي تۇرعىدان ىندەتە زەرتتەپ جۇرگەن ىرگەلى ۇجىمنىڭ جەتەكشىسى كەنجەحان ماتىجانوۆ بۇگىنگى عىلىم تىنىسى ءھام ۇلىلار مۇراسىن ۇرپاقپەن قاۋىشتىرۋ ىسىندەگى وتكىر دە وزەكتى ماسەلەلەردىڭ كوپ ەكەنىن ايتادى.
«قازاق حالقى رۋحاني برەند رەتىندە العا ۇستايتىن ەكى ادام بولسا, ولار بايتۇرسىن ۇلى جانە اۋەزوۆ. ولاردىڭ ارمانى تۇتاس حالقىن العا سۇيرەپ كەلە جاتقان ۇلى يدەيالاردىڭ كەنىشى دەپ ايتۋعا بولادى. ۇلىلار مۇراسىن ۇلىقتاپ, ەڭبەگىن جۇرتشىلىقپەن قايتا قاۋىشتىرعان حالىقارالىق تۇركى اكادەمياسىنا العىس بىلدىرەمىز. بۇگىنگى ءۇش كىتاپتىڭ تۇساۋكەسەرىن ۇلكەن مەرەيتويدىڭ العاشقى قادامى دەپ قابىلدايمىز. وسى تۇستا ءبىر ويعا الار جايت مەرەيتويلاردان ۇرپاققا نە قالادى, مىنە, وسىنى زەردەلەۋىمىز كەرەك. اباي مەن جامبىل مەرەيتويلارىن جاپ-جاقسى وتكىزدىك. بىراق بۇل شارالاردىڭ ماڭىزى جاس ۇرپاققا جەتتى مە؟ قازىرگى مەكتەپ وقۋشىلارى مەن ستۋدەنتتەر سول دۇنيەنى بىلە مە؟ مەكتەپ وقۋلىعىندا قازىر الاش قوزعالىسى تۋرالى نە وقىتادى, ا.بايتۇرسىن ۇلى مەن م.اۋەزوۆ شىعارمالارى قانشالىقتى قامتىلعان؟ قازىرگى ءبىلىم مازمۇنىندا وسى دۇنيەلەر كەمشىن تارتاتىن سەكىلدى. ايتالىق, مەكتەپ كىتاپحانالارىندا ابايدىڭ تولىق شىعارمالار جيناعى جوق. ساتىلىمنان دا تابا المايمىز. ارەڭ دەگەندە ءۇش مىڭ دانامەن شىعاردىق. بۇل كىمگە جەتەدى؟ جامبىلدىڭ اكادەميالىق جيناعىن شىعارار كەزدە دە دەمەۋشى ىزدەپ الەك بولدىق. جاۋاپتى ۆەدومستۆودان ماردىمدى جاۋاپ الا المادىق. مۇنداي كوزقاراسپەن ۇلىلار اماناتىن ۇرپاققا قالاي جەتكىزەمىز. وسى تۇرعىدان العاندا حالىقارالىق تۇركى اكادەمياسىنىڭ بۇگىنگى باستاماسى كوڭىل قۋانتادى», دەپ اتاپ ءوتتى كەنجەحان ماتىجانوۆ.
– احاڭ مەن مۇحاڭدى العاش جاقىنداستىرعان ۇلى اباي يدەياسىنا ادالدىعى دەر ەدىم. قازاق اقىندارىنىڭ ىشىندە ابايدى ارتىقشا باعالاپ, «قازاقتىڭ باس اقىنى» اتتى ماقالا جازىپ, («قازاق» گازەتى, 1913 ج. N39) وندا: «اباي (شىن اتى يبراھيم) قۇنانباەۆ. ونان اسقان بۇرىنعى-سوڭعى زاماندا قازاق بالاسىندا ءبىز بىلەتىن اقىن بولعان جوق», – دەپ تۇڭعىش وي بىلدىرگەن احمەت بايتۇرسىن ۇلى بولسا, سول ابايدى قازاققا عانا ەمەس بۇكىل دۇنيەگە تانىتقان مۇحتار اۋەزوۆ ابايدىڭ بۇكىل ءومىرى مەن شىعارماشىلىعىن زەرتتەپ مونوگرافيالىق ماقالا جازىپ, «اباي جولى» اتتى ءتورت تومدىق تاريحي رومان, «اباي» دراماسىن ومىرگە اكەلىپ, ۇستاز ءۇمىتىن تولىق اقتادى. بيىلعى جىلى قازاق حالقىنىڭ ەكى بىردەي ۇلى تۇلعاسىنىڭ مەملەكەتتىك, ءتىپتى حالىقارالىق دەڭگەيدە اتاپ وتەرلىك مەرەيتويلار جىلى. بۇل كوزىقاراقتى ءاربىر قازاق ازاماتىن وتكەندى وي سارابىنان وتكىزىپ, بولاشاعىمىزعا ۇلىلار سالىپ كەتكەن جولدان ۇلگى الۋعا باستايتىن ەرەكشە مۇمكىندىك, – دەيدى قازاقستان جازۋشىلار وداعى باسقارما توراعاسىنىڭ ورىنباسارى باۋىرجان جاقىپ.
جيىندا الاش قايراتكەرلەرى, ا.بايتۇرسىن ۇلى مەن م.اۋەزوۆكە ارنالعان كورمە ۇيىمداستىرىلىپ, قوس تۇلعانىڭ مەرەيتويىنا وراي تۇركى اكادەمياسى ازىرلەپ, جارىققا شىعارعان بىرقاتار ەڭبەكتەردىڭ تانىستىرۋ ءراسىمى ءوتتى.
اتاپ ايتقاندا, تۇركى اكادەمياسى دايىنداعان «احمەت بايتۇرسىن ۇلى جانە الاش» جيناعىنا احاڭنىڭ زامانداستارى, كەيىنگى بۋىن وكىلدەرى جانە قازىرگى زەرتتەۋشىلەردىڭ تاڭداۋلى ماقالالارى توپتاستىرىلعان. بۇل ەڭبەكتىڭ اعىلشىن جانە چەح تىلدەرىندەگى نۇسقالارى دا تۇركى اكادەمياسى مەن قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ چەحياداعى ەلشىلىگى بىرلەسىپ جارىققا شىعارعانىن ايتا كەتۋ كەرەك.
سونىمەن قاتار تۇركى اكادەمياسى كەزىندە الاش ارىستارىمەن بىرگە احمەت بايتۇرسىن ۇلى دا بەلسەندى قاتىسىپ, پايىمدى پىكىرلەرىن ورتاعا سالعان «قازاق ءبىلىمپازدارىنىڭ تۇڭعىش سيەزى» ماتەريالدارىن قايتا باسىپ شىعارىپ وتىر. بىرەگەي باسىلىمعا توتە جازۋمەن باسىلعان تولىق فاكسيميلەسى دە قوسا بەرىلگەن. بۇل تاريحي سيەزگە قازاق دالاسىنان عانا ەمەس, تۇركىستاننان, بۇحارادان, ماسكەۋدەن تۇركى حالىقتارىنىڭ كەيبىر بەدەلدى تۇلعالارى وكىل رەتىندە قاتىسقانى ءمالىم.
حالىقارالىق تۇركى اكادەمياسى تانىستىرعان كەلەسى ەڭبەك – مۇحتار اۋەزوۆتىڭ ايگىلى قىرعىز ەپوسى «ماناس» تۋرالى مونوگرافياسى.
«ماناس» قىرعىزدىڭ باتىرلىق ەپوسى» (كيرگيزسكي گەرويچەسكي ەپوس «ماناس») دەپ اتالاتىن كىتاپ اۋەزوۆتانۋشىلار مەن «ماناس» ەپوسىن زەرتتەۋشىلەرگە تاپتىرماس كومەكشى قۇرال بولارى ءسوزسىز. مونوگرافيالىق ەڭبەكتىڭ العاشقى نۇسقاسى 1934 جىلى دايىن بولعان ەكەن. اۆتور ونى ءارتۇرلى ساياسي-يدەولوگيالىق كەدەرگىلەرگە بايلانىستى وزەگىن وزگەرتپەگەنىمەن ءار جىلدارى شۇقشيىپ رەداكتسيالاپ, ەسەلەپ وڭدەپ, بولاتتاي شىنىقتىرىپ, شىڭداي تۇسكەن ەدى. اتالعان ەڭبەكتىڭ 1936 جىلى ماشينكاعا تەرىلگەن دايىن نۇسقاسىنىڭ كوشىرمەسى قىرعىز رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسى ش.ايتماتوۆ اتىنداعى ءتىل جانە ادەبيەت ينستيتۋتى قولجازبالار قورىندا ساقتالعان. عىلىمي قوسىمشا رەتىندە وسى ۇلگىنىڭ تولىق فاكسيميليەسى دە جيناقتا جاريالانعان. سونىمەن قاتار كىتاپقا 1952 جىلى 8 ماۋسىمدا فرۋنزە قالاسىندا وتكەن «ماناس» جىرىن زەرتتەۋگە ارنالعان كونفەرەنتسيادا م.اۋەزوۆتىڭ جاساعان «سوزدات نارودنىي ۆاريانت «ماناسا» دەگەن ايگىلى بايانداماسى دا ەنگەنىن ايتا كەتۋ كەرەك.
باسقوسۋ اياسىندا الاش مۇرالارىن زەرتتەپ جۇرگەن بىرقاتار عالىم-قايراتكەرلەر تۇركى اكادەمياسىنىڭ ارنايى ناگرادالارىمەن ماراپاتتالدى. تۇركى الەمىنىڭ تاريحي-مادەني بايلانىستارىن دامىتۋعا قوسقان زور ۇلەسى ءۇشىن اكادەميك مامبەت قويگەلديەۆكە اكادەميانىڭ ارنايى التىن مەدالى, بەلگىلى ادەبيەتشى عالىم كەنجەحان ماتىجانوۆقا تۇركى اكادەمياسىنىڭ كۇمىس مەدالى تاپسىرىلدى.
الماتى
