ۇلت: دەرەك پەن دايەك

اقمولا وبلىسى اقمولا وبلىسى – ەڭ كوپ­ەتنوستى جانە كوپكون­فەسسيالى وڭىرلەردىڭ ءبىرى. مۇندا 120-دان استام ەتنوستار مەن ەتنوستىق توپتاردىڭ وكىلدەرى تۇرا­دى. ونىڭ ىشىندە قازاق­تاردى قوسپاعانداعى اي­تار­لىقتاي باسىم كوپشىلىگى ورىستار – 35,2, ۋكرايندار – 5, نەمىستەر – 3,6, تاتار­لار 1,8 پايىزدى قۇرايدى. ارقيلى ۇلت وكىلدەرى وبلىستىڭ بارلىق اۋداندارىن مەكەندەيدى. وبلىستا 44 ەتنومادەني بىرلەستىك تىركەلگەن. ولار­دىڭ قىزمەتىن اقمولا وبلى­­سى قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى حاتشىلىعى جانىنداعى 10 جۇمىس توبى ۇيلەستىرەدى. سونداي-اق, عىلىمي-تالدامالىق جانە مەملەكەتتىك ءتىلدى ناسيحاتتاۋ ورتالىقتارى, انالار كەڭەسى, جۋرناليس­تەر كلۋبى, بالالار مەن جاستار ۇيىمدارىنىڭ اسسوتسياتسياسى بەلسەندىلىك تانىتۋدا. «يستوكي» سلاۆيان مادەني-اعارتۋ بىرلەستىگى, تاتار ەتنومادەني بىرلەستىگى, «ۆايناح» چەشەن-ينگۋش بىرلەستىگى, پولياك جانە نەمىس قوعامدىق ۇيىمدارى ۇلگىلى قىزمەتتەرىمەن تانىمال.  

اقتوبە وبلىسى اقتوبە وڭىرىندە 90-عا جۋىق ۇلتتاردىڭ وكىلدەرى ءبىر اتانىڭ بالاسىنداي تاتۋ-ءتاتتى ءومىر سۇرۋدە. مۇندا قازىر 807 800 ادام تۇرادى, سونىڭ 79,5 پايىزىن قازاقتار قۇرايدى. 2012 جىلدىڭ باسىنداعى رەسمي دەرەك بويىنشا وبلىس اۋماعىندا ورىستار – 101 929, ۋكرايندار – 24 306, تاتارلار – 93 83, نەمىستەر – 5 532, مولداۆاندار – 1 428, كورەيلەر – 1 477, ازەربايجاندار – 1 058, باشقۇرتتار – 769, بولگارلار – 681, وزبەكتەر – 894, ارمياندار 481 ادام بولعان. ورىستار مەن ۋكراين­­­داردىڭ دەنى وبلىس ورتا­لىعىندا, ايتەكە بي, العا, قارعالى, قوبدا جانە حرومتاۋ اۋداندارىندا تۇرادى. تاتارلار مارتوك, حرومتاۋ جانە مۇعالجار اۋداندارىن­دا قونىستانعان. بەلو­رۋس­تاردىڭ باسىم بولىگى وبلىس ورتالىعىنا تابان تىرەگەن. مارتوك اۋدانىندا – 834, ال قارعالى اۋدانىندا 834 نەمىس ۇلتىنىڭ وكىلدەرى ءومىر سۇرۋدە. العا اۋدانىنداعى بولگاركا اۋىلىندا بۇ­دان ءبىر عاسىرداي ۋاقىت بۇرىن نەگىزىنەن بىرىڭعاي بولگارلار ءتۇتىن تۇتە­تىپ, تىرشىلىك كەشكەن. قازىر دە وبلىس وڭىرىندەگى بولگارلاردىڭ تەڭ جارتىسى جەرگىلىكتى قازاقتارمەن بىتە قايناسىپ, سوندا تۇرىپ جاتىر, قالاداعى بولگارلار دا سول اۋىلدان تۇلەپ ۇشقاندار. جالپى, ءوڭىردى مەكەندەيتىن وسىنشاما ۇلتتار ءوزارا ارالاسىپ, اعايىن-دوستىعىن نىعايتتى, ءتىپتى ءبىر-بىرىمەن قىز الىسىپ, قىز بەرىسىپ, قۇداندالى بولىپ كەتكەندەرى دە بارشىلىق. ەلباسى باستاماسىمەن قۇرىلعان قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى ۇلتارالىق تاتۋلىق پەن بىرلىكتىڭ, حالىقتاردىڭ ءوزارا دوستىقتىڭ بۇرىننان قالىپتاسقان تۇعىرىن بەكىتە ءتۇستى. وبلىس ورتالىعىنداعى دوستىق ۇيىندە 18 ەتنومادەني بىرلەستىك جۇمىس ىستەيدى. كەڭ دە جارىق ەڭسەلى وب­لىستىق دوستىق ۇيىنەن ولاردىڭ ارقايسىسىنا قاجەتتى قوندىرعىلارمەن جاراقتاندىرىلعان كەڭ­سە­لىك بولمەلەر بولىنگەن. 300 ورىندىق كونتسەرت, حورەو­گرافيا جانە دايىندىق زالدارى, وقۋ سىنىپتارى, لينگوفوندىق بولمە, كون­فەرەنتس-زال, مۇراجاي جانە كافە, دىبىس جازاتىن جانە بەينە ستۋديا, باسقا دا ورىندار ۇلتتار دوستىعىنا قىزمەت ەتەدى. وسىنداعى بارلىق ەتنومادەني بىرلەس­تىكتەردىڭ كوركەم­ونەر­پاز­دار ۇجىمدارى, جاس­تار كلۋبتارى جوسپارلى جۇمىس جۇر­گىزەدى. ەتنومادەني بىر­لەس­تىكتەردىڭ كوركەم­ونەر­پازدارى ۇلتتىق كيىمدەرىن كيىپ ساحناعا شىعىپ, اندەرىن اۋەلەتىپ, بيلەرىن بيلەگەندە اقتوبە اسپانى الۋان ءتۇرلى بوياۋعا مالىنعانداي اسەرگە بولەيدى.  

اتىراۋ وبلىسى اتىراۋ وبلىسىندا 20-عا جۋىق ۇلتتىڭ وكىلى تۇرادى. ونىڭ ىشىندەگى سانى كوپ ەتنوس­تار دەپ مىنالاردى ايتۋ­عا بولادى: ورىستار – 33,6 مىڭ, كورەيلەر – 2,9 مىڭ, تاتار-باشقۇرتتار – 2,3 مىڭ, وزبەكتەر – 1,1 مىڭ. سونداي-اق, وڭىردە 17 ەتنو­مادەني بىرلەستىك جۇ­­­مىس جاسايدى. ونىڭ ىشىن­دە «تحونيل», «يۆەريا», «تا­تۋلىق», «دوۆيرا», «ۆي­دەر­گە­بۋرت», «نوۆرۋز» ەتنو­ما­دەني بىرلەستىكتەرى بەل­سەن­دىلىگىمەن تانىلىپ كەلەدى.   باتىس قازاقستان وبلىسى ورال وڭىرىندە 80-نەن استام ۇلت پەن ۇلىستاردىڭ وكىلدەرى تاتۋ-ءتاتتى تۇر­مىس كەشىپ كەلەدى. مۇنىڭ ىشىندە ءىرى ەتنوستىق توپ­تار­دىڭ قاتارىن ورىس­تار مەن ۋكرايندار جانە تاتارلار مەن بەلورۋس­تار قۇراي­دى. وبلىس اسسامبلەياسى قۇرا­مىندا 33 ەتنومادەني بىرلەس­تىك جۇمىس ىستەيدى. ونىڭ 15-ءى ادىلەت ورگاندارىندا مەم­لەكەتتىك تىركەۋدەن وت­كى­زىلسە, قالعاندارى ءوڭىر اۋماعىندا شىعارماشىلىق ۇجىم رەتىندە قۇرىلعان. سونداي-اق, مۇنداعى جوعا­رى وقۋ ورىندارى مەن جالپى ءبىلىم بەرەتىن مەكتەپ­تەر جانىندا 25 دوستىق كلۋ­بى بار. اقجايىق ايماعىندا مەم­لەكەتتىك ءتىلدى يگەرۋگە نيەت بىلدىرگەن ازاماتتار ءۇشىن تەگىن وقۋ كۋرس­تارى جۇمىس ىستەيدى. بۇعان دەيىن وتكىزىلگەن الەۋ­مەتتىك ساۋالنامالار مۇن­دا ەتنوسارالىق جانە دىن­ارالىق قاتىناستار قالىپ­­تى ەكەنىن كورسەتىپ وتىر. اسسامبلەيا شەڭبە­رىن­­­دە ەتنومادەني بىرلەس­تىك­­تەر­دىڭ توپتاستىرۋ­شى ءرولى جوعارى. تولەرانت­تىق­ سانا­نىڭ دامۋى تۇراق­تى. مەم­لەكەت پەن ازاما­ت­تىق قوعام ينستيتۋت­تا­رى­نىڭ ءوزارا قارىم-قاتى­ناس­تارىن باعالاۋ وڭ سيپاتتا.  

جامبىل وبلىسى جامبىل وبلىسىن مەكەندەيتىن وزگە ۇلت وكىلدەرىنىڭ سانى با­سىنداعى دەرەك بويىنشا 1 070 098 ادام بولسا, ونىڭ 770 704-ءى جەرگىلىكتى ۇلت وكىلدەرى. ورىستار دا كوپ. ولاردىڭ سانى – 117 610. دۇڭگەندەر – 49 750; تۇرىكتەر – 31 657; وزبەكتەر – 26 091; كۇردتەر – 14 286; ازەربايجاندار – 11 723; كورەيلەر – 9 535; تاتارلار – 9 126; قىرعىزدار – 8 874; نەمىستەر – 4 415; ۋكرايندار – 4 230; ۇيعىرلار – 2 659; چەشەندەر – 2 259; گرەكتەر – 1 034. باسقا ەتنوستاردىڭ جالپى سانى – 4 955. وبلىس بويىنشا 2014 جىلدىڭ باسىندا 18 ەتنو­مادەني بىرلەستىك تىركەلگەن. ولاردىڭ اراسىندا «جام­بىل وبلىستىق گرەك قوعا­مى», «سامشوبلو» گرۋزين ەتنو­مادەني بىرلەستىگى» قوعام­دىق بىرلەستىگى, «جامبىل وبلىستىق «پولونەز» پولياك­ مادەنيەت جانە ءتىل ور­تا­لىعى» بىرلەستىگى بار.  

قوستاناي وبلىسى قوستاناي وبلىسىندا 99 ۇلتتىڭ وكىلى تۇرادى. سونىڭ ىشىندە قازاقتار بارلىق تۇرعىنداردىڭ 37 پايىزىن, ورىستار 43, ۋكرايندار – 9,6 پايىزىن, نەمىستەر – 3,2, تاتارلار – 1,9, كورەيلەر – 0,4 پايىزىن قۇرايدى. قوستاناي قالاسىندا ءتۇرلى ۇلت وكىلدەرىنىڭ 18 ۇلتتىق-مادەني ورتالىقتارى جۇمىس ىستەيدى. سونىمەن قاتار, وبلىستا نەمىستەردىڭ «ۆوزروجدەنيە», چەشەن­دەردىڭ «ۆايناح», ارميان­داردىڭ «ەرەبۋني», تا­تارلاردىڭ «دوسلۋق», تاجىكتەر مەن وزبەكتەردىڭ «شارىق», بەلورۋستاردىڭ «كرىنيتسا», قىرعىز­دار­دىڭ «اسابا», «رەس­پۋب­ليكالىق كورەيلەر قاۋىمداستىعىنىڭ وب­لىستىق فيليالى» ات­تى ۇلتتىق-مادەني ور­تا­لىقتارى بەلسەندى جۇمىس ىستەيدى.  

قىزىلوردا وبلىسى قىزىلوردا وبلىسىندا 70-كە تارتا ۇلت پەن ۇلىستىڭ وكىلدەرى تۇرادى. قولدا بار دەرەكتەر بويىنشا: ورىستار – 15 839, كورەيلەر – 8 120, تاتارلار – 1 742, تۇرىكتەر – 1 511, وزبەكتەر – 1 362, چەشەندەر – 801, ۋكرايندار 393 ادامدى قۇرايدى. سونداي-اق, ايماقتا گرەكتەردىڭ «پونتيتسى», چەشەندەردىڭ «ۆايناح», ەۆرەيلەردىڭ «Lew ami», نە­مىس­تەردىڭ «Wiedergeburt», «قازاقستاننىڭ ور­ىس قاۋىمداستىعى», «كورەي­لەر اسسوتسياتسياسىنىڭ قى­زىل­وردا وبلىستىق فيليالى», تۇرىك, وزبەك, تاتار, قىرعىز جانە تاعى باسقا ەتنوستاردىڭ قوعامدىق مادەني بىرلەستىكتەرى جۇ­مىس ىستەيدى. وڭىردە ۇلتارالىق تاتۋلىق پەن تولەرانت­تىلىق ساقتالعان. ءاربىر ۇلت پەن ۇلىستىڭ وكىلىنە, ولاردىڭ سالت-داستۇرىنە, ءدىلى مەن دىنىنە قۇرمەت كورسەتىلەدى.  

ماڭعىستاۋ وبلىسى ماڭعىستاۋ وبلىس­تىق ستاتيستيكا دەپار­تامەنتى مالىمەتىنىڭ بو­يىن­شا 2013 جىلدىڭ 1 جەلتوقسانىنا دەيىن وبلىستا جالپى تۇرعىندار سانى 585 653 ادام بولعان, ونىڭ ىشىندە اقتاۋ قالاسىنىڭ تۇرعىندارى 181 547 ادام. 2013 جىلعى 1 قىركۇيەك پەن 1 جەلتوقسان ارالىعىندا حالىق سانىنىڭ ءوسىمى 0,9 پايىزدى قۇراعان. ايماقتاعى اۋدان, قالالار اراسىنان مۇنايلى اۋدانى حالىق سانىنىڭ ءوسىمى جاعىنان الدىڭعى ورىندا. ال ماڭعىستاۋ وبلىسىنداعى سانى كوپ وزگە ۇلت وكىلدەرىن ايتار بولساق, ولار مىنالار: ورىستار – 39 مىڭ 528, ازەربايجاندار – 5 مىڭ 326, ۋكرايندار – 2 مىڭ 135, وزبەكتەر – 1 مىڭ 924, لەزگيندەر – 1 مىڭ 912, تاتارلار – 1 مىڭ 724, قاراقالپاقتار – 1 مىڭ 501, ارمياندار – 1 مىڭ 069. ماڭعىستاۋ وبلىسىندا 20 ەتنومادەني بىرلەستىك جۇمىس جاسايدى. جۋىردا ماڭعىستاۋدا ۋكراين حالقىنىڭ ۇلى اقىنى تاراس شەۆچەنكونىڭ 200 جىلدىعىنا ارنالعان ءىس-شارالار كەڭ كولەمدە اتالىپ ءوتىلدى.  

سولتۇستىك قازاقستان وبلىسى سولتۇستىك قا­زاق­ستان وبلىسىن­دا قازاقستان رەس­پۋب­ليكاسى حالقى­نىڭ 3,3 پايىزى تۇرادى.  ولاردىڭ ىشىندە: قازاقتار – 197 495, ورىستار –  292 450, ۋكرايندار – 27 549, نەمىستەر – 20 658, پولياكتار – 13 331, تاتارلار – 12 700, بەلورۋستەر – 6 339, ازەربايجاندار – 1 576, ارمياندار – 1 317, چۋۆاشتار – 808, چەشەندەر – 636, ينگۋشتار – 769, باشقۇرتتار – 741, لاتىشتار, ليتۆاندار – 674, باسقا ەتنوستار – 6 455. قازاقستان حالقى اس­سامب­لەيا­سى ۇلتارالىق قا­رىم-قا­تى­ناستاردى ۇي­لەستىرەتىن بەدەلدى قوعامدىق ينستيتۋت سانالسا, ونىڭ وبلىستىق بولىمشەسى جانىندا «قازاق ءتىلى», «لاد», «دۋسلىك», «ۆيدەرگەبۋرت», «ۆاي­ناح», «كەنترون», ء«رادزىما», «U­r­pak», «بوحتار», «ماناس-پەتروپاۆل», «سۆىتانوك», «»تۇ­رىك مادەنيەتى», «كوپەر­نيك» سەكىلدى 22 ەتنومادەني بىرلەستىك  جۇمىس ىستەپ, ۇلت­تىق داس­تۇرلەر مەن مادە­نيەتتى دامىتۋعا, تۋعان ءتىلىن  زەردە­لەۋ­گە,  ءوزارا دوستىق پەن بىرلىكتى قامتاماسىز ەتۋگە ۇيىت­قى بولىپ كەلەدى.  ۇلت­تىق وركەندەۋ مەكتەبىندە 8 ەتنوستىڭ  200-دەن استام بالالارى  انا تىلىندە وقىپ, ءبىلىم الادى.  

شىعىس قازاقستان وبلىسى قازىرگى تاڭدا شىعىس قازاقستان وبلىسىندا 105 ۇلت پەن ۇلىس وكىلدەرى تۇرادى. وڭىردە قازاق ۇلتىنان كەيىن ورىس جانە تاتار ۇلتىنىڭ وكىلدەرى كوپتەپ شوعىرلانعان. وبلىستاعى ورىس دياسپوراسى – 568 مىڭ, تاتار – 17 700, نەمىس 14 مىڭ ادامدى قۇرايدى. ال باسقا ۇلت وكىلدەرىنىڭ سانى – 4 جارىم مىڭ. 1992 جىلى ەل­باسى نۇرسۇلتان نازار­باەۆتىڭ قاتى­سۋىمەن دوستىق ءۇيى ەلىمىزدە ەڭ العاش رەت شىعىس قازاقستان وبلى­سىنىڭ ورتالىعىندا اشىل­دى. بۇگىندە ايماق­تاعى قالا­لار مەن اۋدان­داردا 9 دوس­تىق ءۇيى ءتۇر­لى ۇلت پەن ۇلىستار وكىل­دەرىنىڭ بەرەكە-بىرلىگىنە ۇيىتقى بولىپ وتىر. شىعىس قازاقستان وبلىسى قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ توراعاسى – وبلىس اكىمى بەردىبەك ساپارباەۆ. اسسامبلەيا جانىنان عى­لىمي-ساراپتامالىق توپ قۇرىلعان. 2009 جىلدان باستاپ «اسسامبلەيا جارشىسى» گازەتى قازاق جانە ورىس تىلدەرىندە جارىق كو­رىپ كەلەدى. 2013 جىلى سەمەي­دە «جيدەپۋلات تاتارلارى» گازەتى تاتار تىلىندە شىعا باستادى. قازاقستانداعى ۇلتارا­لىق كەلىسىمنىڭ بىرەگەي جوباسىنا اينالعان وسكە­مەندەگى ەتنواۋىل 2010 جىلى پايدالانۋعا بەرىل­دى. وندا كورنەكى ۇلت­تىق جادىگەرلەرمەن قام­تاماسىز ەتىلگەن 13 ۇلت وكىلدەرىنىڭ ءۇي-جايى, جاز­عى امفيتەاتر, ساحنا جا­نە 120 ادامعا ارنالعان قازاقتىڭ اقشاڭقان كيىز ءۇيى ورنالاسقان. قازاقستان حالقى اس­سامبلەياسىنىڭ ۇيىمدا­س­­­تىرۋىمەن ءداستۇرلى عى­لىمي-تاجىريبەلىك كونفەرەنتسيالار ءوتىپ كەلەدى. مىسالى, قازاقستان مەن شەكارالاس ايماقتاردىڭ ەتنودەموگرافيالىق دامۋ ۇردىستەرى جونىندەگى كونفەرەنتسيا ون ءۇش رەت, «ورىس ءتىلى – تاۋەلسىز قا­زاق­­ستاندا» عىلىمي-ساراپ­تامالىق كونفەرەن­تسياسى ءتورت مارتە ءوتتى. سونداي-اق, بيىل «G-Global» جوباسى بويىنشا ءتۇرلى ۇلت وكىل­دەرىنىڭ قاتىسۋىمەن ەلى­مىزدە تۇڭعىش رەت عىلى­مي كونفەرەنتسيا ۇيىم­داستىرىلدى. ايماقتا بەلورۋس, ۋكراين, ازەربايجان, گرۋزين, ۇيعىر, ەۆرەي, تاتار, پو­لياك ۇلتتىق-مادەني ورتا­لىقتارى جانە كورەيلەر اسسوتسياتسياسى, نەمىستىڭ «ۆيدەرگەبۋرت», ارمياننىڭ «ارارات», چەشەن-ين­گۋش­تىڭ «ۆايناح», ورىس-كازاكتاردىڭ «جو­­عار­­عى-ەرتىس», «لاد» رەس­­پۋب­ليكالىق سلاۆيان قوز­عالىسى» قوعام­دىق بىرلەستىكتەرى مەن «ىن­تىماق-سود­رۋجەستۆو» جاس­تار ۇيىمى قىزمەت ەتەدى. ءار ەتنوورتالىقتا ءان, بي, قولونەر جانە تاعى باسقا سالالار بويىنشا شىعارماشىلىق ۇجىمدار قۇرىلعان. مادەنيەت پەن تىلدەردى تۇلەتۋ مەكتەبىندە 14 ۇلتتىڭ ءتىلى وقىتىلادى. وڭىردە «قازاق­ستان حالقى اسسامبلەيا­سى­نىڭ دامۋ تۇجىرىم­دا­ماسى-2020» باعدار­لاما­سى قابىلدانعان.

جامبىل وبلىسىنىڭ ورتالىعى تاراز قالاسىنداعى «دوستىق ءۇيى» ىنتىماق, بىرلىك ۇياسى ىسپەتتى. مۇندا وسى وڭىردەگى 18 ەتنومادەني بىرلەستىك ءتۇرلى ءىس-شارالار وتكىزىپ, كوپتەگەن ۇلگىلى ىستەرگە ۇيىتقى بولۋدا. مىنا سۋرەتتەن ناۋرىز مەرەكەسىندەگى بىرلىگى مەن تىرلىگى جاراسقان ءتۇرلى ۇلت وكىلدەرىن كورەسىزدەر. 

پەتروپاۆل. جىل سايىن مۇن­دا بۇقارالىق حالىق مەرەكەلەرى ناۋرىز, ماس­لەنيتسا, روجدەستۆو, سا­بان­­تويدى بىرلەسىپ اتاپ ءوتۋ داستۇرگە اينالعان.  بۇدان باس­قا, وسى ءوڭىردى قونىستانعان بارلىق حالىقتىڭ  سالتتارى مەن داس­تۇرلەرىنە  دە قاتىستى ءىس-شا­را­لار كەڭ كولەمدە اتاپ وتىلەدى. مادەنيەت ۇيلەرى, مەكتەپتەر, كىتاپحانالار, مۇراجايلار نەگىزىندە 103 اۋداندىق, اۋىلدىق ۇلتتىق بىرلەستىكتەر قۇرىل­عان. «بىرلىك» جاستار قوعامى 11  ۇيىمنىڭ باسىن قوسىپ وتىر. قالاداعى تاۋەلسىزدىك الاڭىنداعى اباي مەن پۋشكيننىڭ قاتار تۇرعان ەسكەرتكىشى,   تاريحي-ولكەتانۋ مۇراجايىنىڭ قابىرعاسىنداعى شوقان ءۋاليحانوۆ پەن فەدور دوستوەۆسكيدىڭ  بارلەفى  قازاق جانە ورىس حالىقتارى دوستىعىنىڭ سيمۆولىنا اينالعان. ءار ۇلت وكىلدەرى الەكساندر ۆينوكۋروۆ, ۆلاديسلاۆ پولياكوۆ, دميتري بابەنكو,  اقان بايماعانبەتوۆ, مارگاريتا مۇقاشەۆا, داريعا شاكىموۆا, رومان كرەچ, ۆيكتور سايكو سەكىلدى ساڭلاق سپورتشىلار  سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ  ماقتانىشتارى سانالادى. سولتۇستىك قازاقستان وبلىسى.