سۋرەتتى تۇسىرگەن راقىم قويلىباەۆ
جايىق وزەنىندە قالىپتاسىپ وتىرعان ءتۇيىندى ماسەلە قازاقستان مەن رەسەي پرەزيدەنتتەرىنىڭ كەزدەسۋلەرىندە ۇنەمى تالقىلانىپ كەلەدى. پرەزيدەنتتەر دەڭگەيىندەگى تالقىلاۋلار بىلتىرعى قىركۇيەكتە قازاقستان-رەسەي وڭىرارالىق ىنتىماقتاستىعىنىڭ ءححVىى فورۋمىندا دا تالقىعا ءتۇستى. كەيىن ەل پرەزيدەنتى قاسىم-جومارت توقاەۆ وتكەن جىلعى جەلتوقساندا ماسكەۋگە بارعان ساپارىندا دا وسى ماسەلەگە ەرەكشە نازار اۋداردى. بۇدان سوڭ ەكى ەلدىڭ پرەمەر-مينيسترلەرى 2021 جىلعى جەلتوقساندا ماسكەۋ قالاسىندا, ءتىپتى جاقىندا وتكەن ەۋرازيالىق ۇكىمەتارالىق كەڭەس وتىرىسىندا دا جايىق ترانسشەكارالىق وزەنىنىڭ باسسەينى بويىنشا بىرلەسكەن جۇمىستاردى جالعاستىرۋ قاجەتتىگىنە ۋاعدالاستى.
قازاقستان مەن رەسەي اراسىندا ترانسشەكارالىق وزەندەر باسسەينى بويىنشا ىنتىماقتاستىق وتىز جىل بۇرىن باستالعانىن جوققا شىعارۋعا بولمايدى. ويتكەنى 1992 جىلعى 27 تامىزدا ترانسشەكارالىق سۋ نىساندارىن بىرلەسىپ پايدالانۋ جانە قورعاۋ تۋرالى ۇكىمەتارالىق كەلىسىمگە قول قويىلعان. ال 2010 جىلعى 7 قىركۇيەكتە ەكى ەل ۇكىمەتتەرى بۇرىنعى ۋاعدانى جاڭا كەلىسىممەن قايتا بەكىتتى. قازىر ەكى ەلگە ورتاق بەس ترانسشەكارالىق سۋ باسسەينى بار. ترانسشەكارالىق سۋ نىساندارىن بىرلەسىپ پايدالانۋ جانە قورعاۋ جونىندەگى قازاقستان-رەسەي كوميسسياسى, سونداي-اق جايىق, ەرتىس, ەسىل, توبىل, قيعاش, ۇلكەن جانە كىشى وزەندەر باسسەيندەرى بويىنشا التى بىرلەسكەن جۇمىس توبى بار. كوميسسيا وتىرىسى جىلىنا ءبىر رەت, جۇمىس توپتارىنىڭ وتىرىسى جىلىنا كەمىندە ەكى رەت وتكىزىلەدى.
بىراق وتىز جىلدان بەرى ترانسشەكارالىق وزەندەردى بىرلەسە پايدالانۋ, قورعاۋ جونىندە ۇكىمەتارالىق كوميسسيا بولعانىنا قاراماستان, سوڭعى بىرنەشە جىلدان بەرى تىرشىلىك نارىنە اينالعان جايىق وزەنىندەگى سۋ دەڭگەيى كۇرت ازايدى. ءتىپتى سۋالۋعا بەت العان سىڭاي بايقالادى. ترانسشەكارالىق وزەندەگى سۋ دەڭگەيى سوڭعى 20 جىلدا ەكى ەسە ازايعان. ال بالىقتىڭ ۋىلدىرىق شاشاتىن قونىس اۋدانى 80%-عا, 958 گەكتاردان 197-گە دەيىن قىسقاردى. وسىلايشا, جايىقتىڭ بۇگىنگى احۋالى مەملەكەتتىك ماسەلەگە اينالىپ وتىر.
ەكولوگيا, گەولوگيا جانە تابيعي رەسۋرستار ۆيتسە-ءمينيسترى سەرىك قوجانيازوۆتىڭ مالىمەتىنشە, جايىق وزەنى باسسەينىندەگى سۋ اعىنىنىڭ 80%-دان استامى رەسەي فەدەراتسياسىنىڭ اۋماعىنان كەلەدى. قازىر جايىق وزەنىنىڭ جوعارعى بولىگىندە, رەسەي اۋماعىندا 315 سۋ قويماسى بار. ونىڭ ىشىندە ءۇش سۋ قويماسىندا 4 تەكشە شاقىرىم سۋ جينالادى. وزەننىڭ گيدرولوگيالىق ەرەكشەلىگىنە توقتالساق, وزەننىڭ جىلدىق اعىنىنىڭ 70%-دان استامى سۋ تاسقىنى كەزەڭىندە قالىپتاسادى. وسى سەبەپتەن, بۇل وزەننىڭ ەكولوگيالىق جاعدايى ءۇشىن تاسقىن سۋدىڭ كولەمى ايرىقشا ماڭىزعا يە بولىپ وتىر.
– جايىق وزەنىندە 2018 جىلدان بەرى سۋدىڭ ازايۋ كەزەڭى باستالدى. 2001-2020 جىلدار ارالىعىندا ورتاشا ۇزاق مەرزىمدى اعىندى سۋ مولشەرى 9,58 ملرد تەكشە مەتر بولعاندا اعىن سۋ ورتا ەسەپپەن 8,14 ملرد تەكشە مەتردى قۇرادى. ال 2019 جىلى تاريحي مينيمۋم – 3,5 ملرد تەكشە مەترگە, 2020 جىلى – 4,3 ملرد تەكشە مەترگە, 2021 جىلى 3,6 ملرد تەكشە مەترگە جەتتى. سۋدىڭ ازايۋىنىڭ سەبەبى – كليماتتىڭ وزگەرۋى مەن انتروپوگەندىك فاكتورلار, – دەيدى س.قوجانيازوۆ.
ماسەلە ەكى ەلدىڭ باسشىلارى دەڭگەيىندە قوزعالعانىمەن, جايىق وزەنىنىڭ ارناسى ازىرگە تولار ەمەس. وزەندەگى سۋ دەڭگەيىنىڭ جىل سايىن ازايىپ بارا جاتقانى الاڭداتادى. ويتكەنى بيىل دا وزەندە سۋدىڭ از بولۋى ىقتيمال ەكەنىنە الدىن الا گيدرولوگيالىق بولجام جاسالىپ وتىر.
– سۋ از بولعان كەزەڭدە سۋ تاسقىنىنىڭ 85%-ى رەسەي مەن قازاقستان اۋماعىنداعى سۋ قويمالارىندا ۇستالىپ, انتروپوگەندىك فاكتوردىڭ اسەرىن كۇشەيتەدى. وسىعان بايلانىستى 2020 جىلعى قازاندا جايىق وزەنىنىڭ گيدرولوگيالىق رەجىمىنە بىرلەسكەن زەرتتەۋلەر جۇرگىزۋ تۋرالى بىرىڭعاي جول كارتاسىنا قول قويىلدى. ماقسات – جايىق وزەنى باسسەينىندەگى سۋ شارۋاشىلىعى جاعدايىن جاقسارتۋ. جول كارتاسى 2021 جىلدان باستاپ ىسكە اسىرىلا باستادى. بىرلەسكەن زەرتتەۋلەردىڭ نەگىزگى ماقساتى – سۋ از جىلدارى بارىنشا اعىنعا جاقىن سۋ تاسقىنىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن قازاقستان مەن رەسەي اۋماقتارىندا ورنالاسقان سۋ قويمالارىنىڭ جۇمىس رەجىمىن سينحرونداۋ بويىنشا ۇسىنىستار ازىرلەۋ, – دەيدى س.قوجانيازوۆ.
مينيستر ورىنباسارىنىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, تاراپتار 2021-2024 جىلدارعا ارنالعان جايىق ترانسشەكارالىق وزەنى باسسەينىنىڭ ەكوجۇيەسىن ساقتاۋ جانە قالپىنا كەلتىرۋ جونىندەگى قازاقستان-رەسەي ىنتىماقتاستىعىنىڭ باعدارلاماسىن بەكىتىپتى. پرەزيدەنتتىڭ تاپسىرماسىن ورىنداۋ ءۇشىن ۇكىمەت پەن وڭىرلەردىڭ اكىمدىكتەرى جايىق-كاسپي باسسەينىندەگى سۋ شارۋاشىلىعى جاعدايىن جاقسارتۋ, ونىڭ ىشىندە اقتوبە, اتىراۋ جانە باتىس قازاقستان وبلىستارىنىڭ 2021-2025 جىلدارعا ارنالعان الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋىنىڭ كەشەندى جوسپارلارى شەڭبەرىندە ناقتى ءىس-شارالار قابىلداعان. مۇنداي ءىس-شارانىڭ قاتارىندا سۋ ءتۇبىن تەرەڭدەتۋ, جاعالاۋدى نىعايتۋ, جۇمىس ىستەپ تۇرعان سۋ قويمالارىن قايتا جاڭارتۋ, جاڭا سۋ قويمالارىن سالۋ, كانالداردى تازارتۋ, وزەن باسسەينىندەگى سۋ جيناۋ الاڭدارىن ۇلعايتۋ, رۇقسات ەتىلمەگەن ۇيىندىلەردى جويۋ مەن وزەننىڭ ەكولوگيالىق جاعدايىن جاقسارتۋعا باعىتتالعان سان الۋان جۇمىس بار.
– 2020 جىلدان 2025 جىلعا دەيىنگى كەزەڭدە 98 ملرد تەڭگەدەن استام قارجىعا جۇمىستار جۇرگىزىلىپ جاتىر. قارجىلىق مۇمكىندىكتەر مەن جوبالىق-سمەتالىق قۇجاتتامانىڭ دايىن بولۋىنا بايلانىستى بولىنەتىن قارجى كولەمى قايتا تۇزەتىلۋى مۇمكىن. مۇنداي ءىس-شارالار رەسەي فەدەراتسياسىنىڭ تاراپىنان دا قولعا الىندى. الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋدىڭ كەشەندى جوسپارلارى اياسىندا جايىق وزەنىنىڭ ءبىر سالاسى – اقتوبە وبلىسىنىڭ اۋماعىنداعى ەلەك وزەنىنىڭ اعىسىن بەرەتىن قارعالى مەن اقتوبە سۋ قويمالارىن قايتا جاڭارتۋ باستالدى. باتىس قازاقستان وبلىسىنداعى كيروۆ سۋ قويماسىن, كامەن توپتىق سۋ قۇبىرىن قايتا جاڭارتۋ, جاڭادان ەكى سۋ قويماسىن سالۋ, سۋارۋ-سۋلاندىرۋ جۇيەلەرىن تازارتۋ مەن كۇردەلى جوندەۋ جوسپارلاندى. اتىراۋ وبلىسىندا جايىق جانە قيعاش وزەندەرىنىڭ گيدرولوگيالىق رەجىمىن جاقسارتۋ ءۇشىن ءتۇبىن تەرەڭدەتۋ جۇمىستارى, سۋعا باتقان كەمەلەر مەن باسقا دا ءىرى كولەمدى زاتتاردى الۋ, سۋارۋ-سۋلاندىرۋ جۇيەلەرىن كۇردەلى جوندەۋ, ماگيسترالدىق سۋ قۇبىرلارى مەن توپتىق سۋ قۇبىرلارىن سالۋ, رەكونسترۋكتسيالاۋ جۇرگىزىلۋدە. قاراوزەن جانە سارىوزەن وزەندەرى باسسەيندەرىنىڭ قازاقستاندىق بولىگىنە سۋ بەرۋدى جاقسارتۋ ءۇشىن ەدىل سۋىن جەتكىزۋ شىعىندارىن وتەۋگە 2020 جىلى 2 ملرد 96 ملن تەڭگە, 2021 جىلى 4 ملرد 16 ملن تەڭگە ءبولىندى. بيىل 5 ملرد 164 ملن تەڭگە بولىنەدى, – دەپ ءمالىم ەتتى ءمينيستردىڭ ورىنباسارى.
جايىق وزەنىندەگى سۋدىڭ ازايۋى باتىس قازاقستان مەن اتىراۋ وبلىستارىنىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋىنا كەرى اسەرىن تيگىزەدى. ويتكەنى قوس وبلىستىڭ بىرنەشە اۋدانى مەن شارۋا قوجالىقتارى, ءىرى كاسىپورىندارى وزەن سۋىن پايدالانادى. سول سەبەپتەن, مەملەكەتتىك ماسەلەگە اينالعان جايىق وزەنىندەگى الاڭداتارلىق احۋال جايباسارلىقتان گورى جەدەل قادامعا بارۋدى قاجەت ەتىپ وتىر. ويتكەنى بيىل تاعى دا وزەن سۋى ازايسا, نە بولارىن بىلەسىز بە؟ بىرىنشىدەن, وزەن ارناسى كەۋىپ, قوس ءوڭىر سۋسىز قالادى. ەكىنشىدەن, ارال تەڭىزىندەگىدەي ەكولوگيالىق اپاتقا ۇرىندىرۋى مۇمكىن.
قورىتا ايتقاندا, ترانسشەكارالىق جايىق وزەنىنىڭ ارناسىن قايتا تولتىرۋدىڭ قامىنا كىرىسۋ قاجەت.
اتىراۋ وبلىسى
