دەمەك, قازاقستان وسى مىندەتتەردى شەشۋ ءۇشىن وتە كۇردەلى, كۇرمەۋى قيىن كەدەرگىلەردى دە ءبىر مەزگىلدە ەڭسەرۋى كەرەك. ءبىزدىڭ قاسىرەتىمىز – ءوز ۋاقىتىندا ىستەلمەگەن جۇمىستى نەمەسە شالا اتقارىلىپ, ناقتى ناتيجە بەرمەي, وعان بولىنگەن قارجىنى قۇمعا قۇيعان سۋداي ەتىپ, قولدى قىلىپ, بولاشاق ۇرپاقتىڭ نەسىبەسىنە اۋىز سالعانىمىزدا. بۇل جاعداي ەلىمىزدە ۇرپاقتار الماسۋى بولىپ جاتقان شاقتا ورىن الۋى جاعدايدى قيىنداتۋى ابدەن ىقتيمال. وسىنداي داۋىرلىك وزگەرىستەردىڭ قوعامنىڭ الەۋمەتتىك جىكتەلۋىمەن, يدەولوگيالىق بوس كەڭىستىك پەن وتكەنگە دەگەن نيگيليستىك كوزقاراستىڭ كۇشەيۋىمەن تۇسپا-تۇس كەلۋى قيىندىق تۋدىرۋى ىقتيمال. بۇل بۇگىن عانا پايدا بولعان ماسەلە ەمەس, ول جىلدار بويىنا جيناقتالا كەلە, تامىرى تەرەڭگە كەتكەن پروبلەماعا اينالدى. ەكونوميكالىق كورسەتكىشتەردىڭ كوپشىلىگىنىڭ تومەندەۋى, ادامداردىڭ تابىستارىن كەمىتىپ, تۇرمىس جاعدايىنىڭ ناشارلاۋى مەن كەدەيشىلىككە اكەلىپ سوقتى. وسىلايشا, تۇرعىنداردىڭ بويىنا ۇمىتسىزدىك سەزىمى ۇيالاي باستادى. ال مەملەتتىك ورگاندار بولسا, ءوز جۇمىسىنىڭ تيىمدىلىگىن تومەندەتىپ, الدارىندا تۇرعان جوسپارلارى مەن باعدارلامالارىن ساپالى ىسكە اسىرۋدى قامتاماسىز ەتۋگە, ناقتى ناتيجەلەرگە قول جەتكىزۋگە دارمەنسىز بولىپ شىقتى. الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق سالادا جالپى ءونىمنىڭ اقشاعا شاققانداعى كولەمى مەن ونىڭ ساندىق كورسەتكىشتەرىنە باسىمدىق بەرىلىپ, «ساپا» دەگەن ۇعىمنىڭ قۇنى ءتۇسىپ كەتتى. مەملەكەت تۋىنداعان احۋال مەن پروبلەمالاردىڭ الدىن الۋعا ىنتالى دا بولمادى, جاۋاپكەرشىلىكتى دە ءوز موينىنا المادى.
ادامداردىڭ بويىن بەلگىسىزدىك پەن ۇرەي سەزىمى بيلەپ, بۇل ولاردىڭ كوڭىل كۇيىنە كەرى اسەر ەتىپ, ەلدە بىرتە-بىرتە نارازىلىق الەۋەتى جيناقتالىپ, قوعامداعى جاعداي شيەلەنىسە بەردى. مەملەكەت حالىقتى ەستۋدەن دە, تۇسىنۋدەن دە قالىپ, ونىڭ مۇقتاجىنا كوڭىل اۋدارماعان سوڭ ازاماتتاردىڭ دا جاۋاپكەرشىلىگى تومەندەپ, ولار وسەك-اياڭ مەن زاڭسىز ارەكەتتەرگە بوي ۇرا باستادى, شاماسىنا قاراماستان وڭدى-سولدى كرەديت الۋعا كىرىسىپ, وزدىگىنەن كۇن كورۋگە تالپىنىس جاساۋدان قالىپ, مەملەكەتكە اۋزىن اشىپ, ماسىلدىققا بوي ۇردى. مۇنداي جاعدايدان ۇپاي ىزدەيتىندەر وتقا ماي قۇيىپ, ساياسي احۋالدىڭ قىزۋىن ۇنەمى كوتەرۋمەن بولدى. حالىقتىڭ الەۋمەتتىك جاعدايىنىڭ تەز ارادا تۇبەگەيلى وزگەرە قويماۋى باتىستىڭ ەميسسارلارىنىڭ جۇمىسىن جەڭىلدەتتى. ولاردىڭ ۇستانىمىنا سايكەس قازاقستاننىڭ ساياسي جۇيەسىندە دەموكراتيا جوق. بۇلار تۇرعىنداردىڭ الەۋمەتتىك بەلسەندىلىگىن قازاقستاننىڭ, ونىڭ حالقىنىڭ ۇلتتىق مۇددەسىنە كەرەعار ارناعا باعىتتاپ, ازاماتتاردى بيلىككە قارسى قويىپ, ونىڭ بەدەلىنە نۇقسان كەلتىرۋگە تىرىسۋدا. ولار ۇكىمەت حالىقتىڭ مۇددەسىنە قارسى جۇمىس ىستەيدى, شەكتەن تىس ورتالىقتاندىرىلعان بيلىكتىڭ ءبىر ادامنىڭ قولىنا شوعىرلانۋى مەملەكەتتىك ورگاندار جۇمىسىنىڭ تيىمدىلىگىن ناشارلاتىپ, جەمقورلىق كۇشەيۋدە دەگەندى جۇيەلى جانە بەلسەندى تۇردە ەل ارسىندا تاراتۋدا. جاي تاراتىپ قانا قويماي, ەندى ناقتى بۇلدىرگىشتىك ارەكەتتەرگە دە كوشكەنگە ۇقسايدى.
تاريحتا داۋرەننىڭ وتكىنشى, جۇرت كوڭىلىنىڭ قۇبىلمالى ەكەندىگىن جەتكىلىكتى تۇيسىنتەر وقيعالار بولادى. سونىڭ قاتارىنا بيىلعى «قاسىرەتتى قاڭتاردى» جاتقىزۋعا بولادى. الدىن الا جوسپارلاپ, əرەكەت ەتكەن كəسىبي قاراقشىلاردىڭ ماقساتى – ەلدىڭ تۇتاستىعىن بۇزۋ جانە توڭكەرىس جاساۋ ارقىلى ەلىمىزدە قولعا الىنعان رەفورمالاردى ىسكە اسىرۋعا كەدەرگى جاساۋ بولدى. تۇپتەپ كەلگەندە, ول, مەملەكەت باسشىسى ق.توقاەۆ اتاپ كورسەتكەندەي, تاۋەلسىز قازاقستاندا əدىلەتتى قوعام ورناتۋ, مونوپوليالاردى جويۋ, ساياسي ترانسفورماتسيا جاساۋ, ەلىمىزدىڭ ەكونوميكالىق دامۋىن جەدەلدەتۋگە باعىتتالعان جانە حالىق تالاپ ەتىپ وتىرعان وزگەرىستەرگە دەگەن قارسىلىق بولاتىن. سەبەبى قولعا الىنا باستاعان ناقتى شارالار ولاردىڭ جوسپار-مۇددەلەرىنە كەرەعار كەلگەنى انىق. ەل ىشىندە كەيبىر ادامدار جاعدايدى وزدەرىنىڭ جەكە مۇددەسىنە پايدالانعىسى كەلگەنى دە ءمالىم.
ارينە, تاۋەلسىزدىكتىڭ 30 جىلدىق قورىتىندىسىن «قاسىرەتتى قاڭتاردىڭ» شىعارعانى وكىنىشتى-اق. قانشا اۋىر بولعانىمەن, بۇل – اششى شىندىق. بىراق تاۋەلسىز ساراپشىلاردىڭ پىكىرى بويىنشا رەسپۋبليكا وسى كەزەڭدە ىشكى جانە سىرتقى ساياساتتا ايتارلىقتاي جەتىستىكتەرگە قول جەتكىزگەنىن دە جوققا شىعارۋعا بولماس. ونىڭ ەڭ باستىسى – تəۋەلسىز قازاقستاننىڭ نەگىزىنىڭ قالانۋى. ول – داۋ تۋدىرمايتىن اقيقات. الايدا تاۋەلسىز مەملەكەت قۇرۋ ۇدەرىسى بارىسىندا جىبەرىلگەن قاتەلىكتەرگە جەتكىلىكتى تۇردە كوڭىل اۋدارىلىپ, وعان دەگەن ءادىل باعانىڭ جەتىسپەۋى ولاردى تۇزەتۋدەگى نەمقۇرايدىلىققا, جاۋاپسىزدىققا اكەلىپ سوقتى. بارا-بارا بۇل ادەتكە اينالىپ, جاساندىلىق پەن ساپاسىزدىق, جالعان مالىمەتتەر مەن «جاعىمدى» ەسەپ بەرۋ ءىستىڭ مازمۇنىنان گورى ونىڭ سىرتقى كورىنىسىنە, ياعني اقپاراتتىق جانە يميدجدىك تيىمدىلىگىنە ء«مان» مەن «باسىمدىق» بەرىلىپ, ونى مەملەكەتتىك باسقارۋ جۇيەسىندەگى ۇيرەنشىكتى ىسكە اينالدىرىپ جىبەردى. وسىنىڭ ناتيجەسىندە تۋىنداعان ماسەلەلەر سوزبۇيدالىققا سالىنىپ جىلدار بويى ءوز شەشىمىن تاپپاي كەلدى. حالىقتىڭ ناقتى ءومىر-تۇرمىسى, مۇڭ-مۇقتاجى مەن مۇددەلەرى ەسكەرۋسىز قالا بەردى.
وسى كەلەڭسىزدىكتەردىڭ قاۋىپىن ەسكەرە كەلە, پرەزيدەنت ق.توقاەۆ جاڭا قازاقستاندى قۇرۋ ءۇشىن ەڭ الدىمەن, قازاقستاندىق قوعامدا ەڭبەكقورلىق پەن بىلىكتىلىكتىڭ يدەولوگياسىن دارىپتەپ, وعان باسىمدىق بەرگەن ءجون دەپ وتىر. بۇل جۇمىس ادالدىق, جۇيەلىلىك جانە بىرىزدىلىك قاعيداتىنا نەگىزدەلىپ, بىرتە-بىرتە جۇرگىزىلۋى شارت. سوندا عانا ازاماتتارىمىز ماسىلدىق پەن جالقاۋلىقتان ارىلادى. ول قازاقستاننىڭ ەكونوميكالىق دامۋىنا سەرپىن بەرىپ, قازاق جۇرتىن ەڭبەك بəسەكەسىنە قابىلەتتى ەتۋدىڭ نەگىزىندە ادىلەتتىلىككە قول جەتكىزۋدى كوزدەيدى. بارلىق سالادا مونوپوليا ءبىرجولا جويىلعاندا ءومىر تۇزەلىپ, زاڭ ۇستەمدىگى ورناماق. سوندا عانا قۇقىقتىق نيگيليزمدى ەڭسەرىپ, ازاماتتار تاراپىنان زاڭدى مويىنداماۋ سياقتى جونسىزدىكتىڭ, پارىقسىزدىق پەن پاسىقتىقتىڭ تامىرىنا بالتا شابىلماق. تۇپتەپ كەلگەندە, زاڭ جۇمىس ىستەگەن كەزدە عانا قوعامدا ءتارتىپ ورنايدى, ىشكى ساياسي احۋال وڭالىپ, ول ەلدىڭ وركەنيەتتىك دامۋ جولىنا تۇسۋىنە جاعداي تۋعىزادى. ەركىندىكتىڭ ويىڭا نە كەلسە, سونى ايتۋ, ەلدىڭ مۇددەسىنە قارسى جۇمىس ىستەۋ ەمەس ەكەندىگىنە قوعام مۇشەلەرىنىڭ كوزى جەتىپ, ازاماتتار اق پەن قارانى اجىراتا الاتىنداي جاعدايعا جەتەتىن بولادى.
ياعني جاڭا قازاقستاندى قۇرۋ ءۇشىن تۇسىنىكتى ءارى ءادىل مەملەكەتتىك ساياسات جۇرگىزىلۋى كەرەك. بۇل بىلىكسىز شەنەۋنىكتەردىڭ جونسىزدىگىنە جول بەرمەي, باسەكەگە جانە تەحنولوگياعا نەگىزدەلگەن ەكونوميكانى قالىپتاستىرۋعا باعىتتالعان, بارلىق ازاماتقا بىردەي مۇمكىندىك جاسايتىن ساياسات بولۋى كەرەك. ەڭ الدىمەن, ادال ەڭبەك ەتۋدىڭ بارىمىزگە ورتاق مىندەت ەكەنىن قوعامنىڭ تۇسىنگەنى ماڭىزدى. وكىنىشكە قاراي, كەيدە جۇرت, اسىرەسە جاستار, ماڭداي تەرىن توگىپ, جۇمىس ىستەگىسى كەلمەيدى. اۋىردىڭ ۇستىمەن, جەڭىلدىڭ استىمەن جۇرگەندى ءجون كورەدى. ويتكەنى ولار بىزدە ادال ەڭبەك لايىقتى باعالانبايدى دەپ ويلايدى. كەيبىرەۋلەر ادال ەڭبەكپەن جەتىستىككە جەتەتىن مۇمكىندىك جوق ەكەنىن كورگەن سوڭ, ەش ارەكەتسىز قول قۋسىرىپ وتىرۋدا. مەملەكەتكە ماسىل بولۋدى دۇرىس كورەتىن تەپسە تەمىر ۇزەتىن ازاماتتار جاردەماقى مەن جەڭىلدىكتەردى تالاپ ەتىپ, الاقان جايۋدان ارلانبايتىندى شىعاردى. بيلىككە قوقان-لوقى كورسەتۋ سياقتى كەسەلدەر بەلەڭ الىپ, ۇلتتى جەگىدەي جەپ, ەلىمىزدى كەرى تارتۋدا. بۇل – قازاقستاننىڭ جان-جاقتى دامىپ, ەل بولۋى بيلىكتىڭ جۇمىسىنا عانا ەمەس, ول, ەڭ الدىمەن, ءəربىر ازاماتتىڭ ادال ەڭبەگىنە بايلانىستى ەكەنىن دۇرىس تۇسىنبەگەننەن تۋىنداپ وتىرعان ماسەلە.
قازاقتاردىڭ مورالدىك كودەكسىن ولاردىڭ ماقال-ماتەلدەرى مەن اڭىز-ءاپسانالارىنان ىزدەگەننىڭ ماڭىزدىلىعىن دا ەسكەرگەن ءجون. سوندىقتان وسىناۋ قيىن-قىستاۋ جانە جاۋاپتى ساتتە ۇلى بابالارىمىزدىڭ ايتقاندارىنا ۇڭىلە وتىرىپ, بۇگىننىڭ بەت الىسىنا كوز جۇگىرتىپ كورەلىك. ويتكەنى بۇل سان عاسىردان ءنار الاتىن دانالىق جانە ۋاقىت تىنىسىن, زامان مەن قوعام مىنەزىن ماۋەلى تانىتار عاجايىپ كۋالىك. وتكەندەگىلەردىڭ ءسوزى اينا-قاتەسىز بۇگىنگى ومىردە كورىنىس تاۋىپ وتىرعانىنا تاڭعالاسىڭ. بۇگىنگى تاڭدا, وكىنىشكە قاراي, «قازاقتىڭ وزگە جۇرتتان ءسوزى ۇزىن» بولعان زامان تۋىپ وتىر. ەركىندىك وسى ەكەن دەپ پايداسىز مىلجىڭ ءسوزدى اركىم ايتۋعا اۋەستەنىپ الدى. دەموكراتيا – جۇگەنسىزدىك ەمەس, بوستاندىق – جۇيەسىزدىك ەمەس دەگەن قاعيداتتار ۇمىت بولۋدا. كەيبىرەۋ قۇر تىلمەن مال جيعىسى كەلسە, كەلەسىلەرى جالعان جانە دالەلسىز سويلەپ, يمانسىزدىقتىڭ جولىنا ءتۇسىپ, ءسوزدىڭ ءمانى مەن قۇدىرەتىنە نۇقسان كەلتىرۋدە. ءتىل سىرلاسۋدىڭ قۇرالىنان, وسەك ايتىپ, سىبىرلاسۋدىڭ «قارۋى» بولىپ بارادى. ەستى ءسوزدى ەستىگىسى كەلمەيتىن ساڭىراۋلاردىڭ قاتارى كەڭەيىپ, ادامدار اراسىندا سوزگە توقتاۋ دەگەن جوعالىپ, الىپ-قاشپا توزعان سوزدەردى اۋىزدىقتاۋ مۇمكىن بولماي, وسەك-اياڭ مەن قاۋەسەت تامۇققا اينالدى. ارسىزدار اتالى سوزگە دە قۇلاق اسىپ, توقتاۋدى قويىپ, اۋزى جاماندار ەل بىلعاۋدا. ولار راس سوزگە ەگەسىپ, ارام سوزگە ەرىك بەرۋدە. ايتا بىلگەندى تىڭداي بىلەتىن قۇلاق قالماي بارادى. دۇرىس ويلاۋ مەن ءتۇزۋ سويلەۋ ارەكەتكە ۇلاسپاعان جەردە ازاپ باستالادى دەپ وسىنى ايتۋعا بولادى.
بابالارىمىز شىندىق جوق جەردە ادىلدىك جوق, ونى مويىنداعاننان ەشكىم دە الاسارىپ قالمايدى دەگەندى وسيەت ەتتى. ادىلدىك بار جەردە عانا ەلدىك بولادى. شىندىققا سەنبەي, جەل سوزگە سەنۋ رۋحاني مۇگەدەكتىككە ۇرىندىراتىنىن ۇقپاق كەرەك. سوندىقتان بۇرىنعىلار قيسىق اعاشتىڭ كولەڭكەسى دە قيسىق بولاتىنىن, ساياسى جوق اعاشقا بۇلبۇلدىڭ دا قونبايتىنىن, داريا جانىنان قۇدىق قازباس كەرەك دەگەندى دە جاقسى تۇسىنگەن. ەڭ باستىسى – حالقىمىز بايانى جوق دۇنيە ءبىر كۇندىك ەكەندىگىن ءدوپ باسىپ, كورە بىلگەن.
جالپى, بيىككە كوتەرىلىپ كورگەن باسشىلار حالىقتان الاسا ەكەنىن ۇمىتپاي, ءوز باسىنىڭ پايداسىن عانا ويلاماي, حالقىنىڭ قامىن جەپ, قياناتتان بويىن الىس ۇستاپ, ادىلەت جاعىنا شىققاندا عانا ەلىنىڭ جۇتى ەمەس, قۇتى بولارى انىق. باسقاشا ايتقاندا, ەل باعاتىندار ەل باعۋلارىن جاقسى بىلۋلەرى كەرەك. ولاردىڭ پارىزى ەلگە يە بولىپ, ەلىن توزدىرماي, حالقىن تويدىرىپ, مەرەيىن ءوسىرىپ, ەلدىڭ باعىنا قىزمەت ەتۋدە. ەل پايداسىن ويلاعان باسشىنىڭ پايداسى سونىڭ ىشىندە. كەيبىر باسشىلار تىكەن ەگىپ, ءجۇزىم كۇتۋمەن اۋرە, ولاردىڭ ارالارىندا كۇن شىققاندا شامنىڭ قاجەتىنىڭ جوقتىعىن تۇسىنبەيتىندەر دە جەتىپ ارتىلادى. زامان ەمەس, ادام رەنجىتەتىنىن بىلىكسىزدەر بىلە بەرمەيدى, وعان ءبارى ءجون بولىپ كورىنەدى. دۇنيەدەگى ەڭ قاتەرلى كەساپات – ۇيرەنشىكتى داعدىنىڭ دەگەنىنەن اسا الماۋ. ەندەشە, ولجالى جەردە ۇلەستەن قالعانىمىز, جورالى جەردە جولدان قالعانىمىز – ناداندىقتىڭ كەساپاتىنان.
مەملەكەت ادامنىڭ اقىل-ويىن بىردەن وزگەرتىپ, مۇلدەم باسقا ارناعا بۇرا المايدى. مەملەكەت سەرگەلدەڭ جۇرەكتى باسىپ, بەيقام جۇرەكتى وياتۋعا دارمەندى بولۋ ءۇشىن بيلىك حالىققا سۇيەنۋى شارت. ونى كوپ شۋىلداق ەمەس, ءبىر كەمەلدىڭ بيلەگەنى دۇرىس. ول جۇرت ءسوزىن تىڭداي دا, قۇرمەتتەي دە الاتىن, بيلىگىن ورىندى جۇمسايتىن, ارام جەمەيتىن, ءىس بىلەتىن, ەل مۇددەسىن اشىق قورعاي الاتىن بولۋى كەرەك. جالپى, مەملەكەتتىك ورگاندار مەن مەملەكەتتىك قىزمەتتەگى باسشىلار حالىققا جۇمىس ىستەۋدى ۇيرەتۋدەن گورى, ولاردىڭ جۇمىس ىستەۋىنە بوگەت جاساماۋدى ۇيرەنگەنى دە ابزال. ەندەشە, الاقانى بار تىرشىلىكتىڭ شاپالاعى دا بار ەكەنىن مۇلدەم ەستەن شىعارىپ الىپ, بۇزىلعان زامانعا عانا ءتان وتىرىك پەن شىندى ايىرا الماي, ءبىر-ءبىرىمىزدىڭ جاعامىزعا جارماسىپ ءجۇرىپ, جاماننىڭ شىلاۋىندا كەتۋىمىز ابدەن ىقتيمال. بۇل زامان قاسكۇنەمگە جايلى, ارازدىق پەن وسەككە باي زامانعا اينالدى. جەتپىس جىل بويىنا قالاي سونىدان جول تابا الماساق, ەندى قازىر تاعى دا تاعدىرىمىزدىڭ تالقى ۇستىندە تۇرعانى وكىنىشتى-اق. سوندىقتان الەۋمەتتىك دەلق ۇلىلىققا, رۋحاني ناقۇرىستىققا, ساياسي قويانشىقتىققا بوي الدىرعان داۋرەن كەشىپ وتىرمىز. مۇنداي رۋحاني بەدەرسىزدىك ساياسي تاۋەلسىزدىكتەن دە ايىرىلۋىمىزعا اكەلۋى ابدەن مۇمكىن. ادىلەتسىزدىك پەن زاڭسىزدىق ەسىكتەن سىعالاسا, ادەپتىڭ تۇڭدىكتەن قاشىپ, «قولى ۇزىننىڭ قورازى جۇمىرتقالايتىن» كەز كەلەدى.
پارا الىپ, قازىنانىڭ اقشاسىن جەپ ادالىمسىيتىن كەڭسەشىل پىسىقايلار ازايماي وتىر. بۇل كۇندە حالىق اراسىندا ادال ەڭبەكپەن باي قويۋ قيىن دەگەن پىكىر قالىپتاسقاندىقتان, قازىرگى ءومىر باقىت ىزدەگەن جاندى زالىمدىق جولىنا تۇسىرەتىن بولدى. باقىتقا جەتۋدىڭ ەڭ «جەڭىل» جولى – ەل ۇستىنەن كۇن كورۋ دەگەن «ۇعىم» پايدا بولىپ, ۇرلىق بايلىقتىڭ كوزىنە اينالدى. ءسىرا, دۇنيەدەن جەيتىن اۋىز قۇرىماي, ادىلدىك ورناماس. مۇندا بەرگەن دە بۇزادى. «دانىككەننەن قۇنىققان جامان» دەگەن وسى. ەندەشە, زارىعىپ جەتكەن تاۋەلسىزدىگىمىزگە ءتونىپ تۇرعان وراسان قاۋىپ – جەمقورلىق, پاراقورلىق, ۇرلىق-قارلىق. بۇل جاعداي سوت تۇزەلمەي, زاڭ ۇستەمدىگى ورناماي تۇرىپ حالىقتىڭ تۇزەلمەيتىنىن كورسەتەدى.
ءبىر وكىنىشتىسى, دۇنيەنىڭ ءبارىن – ادام بولام دەگەندەر ەمەس, «قۇداي بولام» دەگەندەر بۇلدىرۋدە. قوعامدا ايتپاسا ەستىمەيتىندەر, اشپاسا كورمەيتىندەر ءالى دە جەتىپ ارتىلادى. پەيىل كەتىپ, انت اتقان كەز كەلدى. شاعىستىرۋ جانە شابىستىرۋمەن ماشىقتاناتىندار ونى كاسىپكە اينالدىردى. قوعامداعى ەگەس ءسوز ەلدىڭ جاپسار-جىگىن اشتى, كوپتى جامانداعان وڭكەي نادان وسەك پەن جالانى كوبەيتتى. وتىرىكشىنىڭ كۋاسى قاسىنان تابىلۋدا. پاڭدىق, ناداندىق, تاكاپپارلىق, اسقاقتىق نە ايتقىزبايدى. قۋلىق, سۇمدىق, ارامدىق امالعا ەلدىڭ ءبارى ەستى بولا باستادى. كوكىرەگى كور, كوزى سوقىر جاماندار وتىرىك-وسەكتى اڭدىپ, ەسەرلىككە بەرىلىپ كەتتى. ىنساپسىزدار ءىستىڭ اق-قاراسىن اجىراتا المايتىن حالگە جەتتى. وتىرىكتىڭ ارباسى شىندىقتىڭ كوپىرىنەن وتە الماي قالدى. ۇلكەن مىنبەرلەردەن دە ۇلكەن وتىرىك ايتىلاتىن بولدى. كولگىرلىك شىندىقتىڭ اياعىنا تۇساۋ بولۋدا. مىنەزى وتىرىك انت ءىشىپ, تايعاق ەكى سويلەيتىندەردىڭ قاتارى كوبەيدى.
ەرىنشەكتىك تالاپسىزدىق, ىنتاسىزدىق, تويىمسىزدىق, جىگەرسىزدىك, ۇياتسىزدىق كەدەيلىكتى شىعاردى. كەرەك قۋماي, ماقتان قۋاتىندار كوبەيدى. وزىمشىلدىك پەن ماقتان شەكسىز كوپ جامان ادەتتەر تۋعىزدى. مانساپقۇمار ەلدىڭ كەمەلدىككە جەتپەيتىنى, جالپاقتاعاننىڭ ءبارى جاناشىر ەمەستىگى قاپەرگە الىنباۋدا. پەندەشىلىككە بارىپ, داقپىرتتى دا داڭق دەپ تۇسىنگەندەر ارتتى, اتاقتى شاتاقپەن دە شىعارۋعا تىرىساتىندار دا تابىلدى. اقىلعا كونبەي داۋ قۋعان ساناسى جوق جاماندار ەل قادىرىن بىلۋدەن قالدى. اشۋ بار جەردە اقىل تۇرماي تەنتەكتەر شوقپار جينايتىن كۇن تۋىپ, ولار وڭاي ولجا تابۋعا كوشتى, بىرەۋدىڭ مالى مەن اقىسىن جەۋگە كىرىستى. وسىلايشا, تالابى جوق, ءۇمىتى مول تۇرعىندار, الداپ ايتقىش «اقىندار» كوبەيىپ كەتتى.
قوعامدا جەكەلىك, ەنجارلىق پەن بەيجايلىق كوپ. ازاماتتاردىڭ ارقايسىسى ءوزىن ءبىر-ءبىر توبەمىن دەپ ەسەپتەۋ بار. مۇندايدا حالىق ءوزىن-ءوزى ساقتاۋ تۇيسىگىنەن ايىرىلىپ قالماسا ەكەن دەپ تىلەگىڭ كەلەدى. ويتكەنى ادام ءومىرىن جاقسارتۋ تەك قانا ۇكىمەتتى جويۋدى, ادامنىڭ شەكتەۋسىز ەركىندىگىن اڭعارتپايدى. ونىڭ وقۋ-ءبىلىم, تاربيە جانە تاعى باسقا كەشەندى مىندەتتەردى قامتيتىندىعى سۇراق تۋدىرمايدى. الايدا وزىنە ءوزى قاسقىرشا شاۋىپ وتىرعان جۇرتتا وقۋ-ونەر بولمايدى. ءبىلىم سالاسىندا «ار ءبىلىمى» وقىتىلماعاندىقتان, شالا ءبىلىم, شالاعاي مادەنيەت ءبىر قۇلاتپاي قويمايتىنى انىق. دەمەك, ەل تۇزەلسىن دەسەك, اۋەلى ءوزىمىز تۇزەلۋىمىز كەرەك شىعار.
قازىرگى كەزەڭدە جاڭالىق دەگەن ۇعىمنىڭ ءمانىسى ۋاقىت ەكپىنى مەن ۋاقىت ىرعاعىن سەزىنۋدە بولماق. جاڭانىڭ تامىرىندا كونەنىڭ جاتقاندىعى دا ەسكەرىلەتىن اقيقات. وتكەندى وگەيسىرەتپەي, ونىڭ جاقسىسىن دا, جامانىن دا ۇمىتپاي حالىقتىق ءداستۇر مەن حالىقتىق تاجىريبەگە, اسىرەسە, ونىڭ رۋحاني جاعىنا يەك ارتىپ, ەرتەڭىمىزدى ويلاعانىمىز ءجون. ەرەجەدەن ونەگەنىڭ ارتىق بولعانى جاقسى. دۇنيەنى قورلاپ وتىرعان دۇمشەلەردىڭ زورلىعى ەكەندىگىن ۇعىنعان دۇرىس. قازىر ءوز ىشىمىزدەگى نيگيليستەر مەن ۇلتتىڭ نەسىبەسىن ۇرلاۋشىلاردان ساقتانۋ كەرەك. ۇلت ساناسىن ۋلاپ, يمان ۇرلاۋشىلار وسىلار. تاۋەلسىزدىك جولىندا پوپۋليستىك يدەولوگيا قوعامنىڭ باعىن اشار باياندى يدەولوگيا بولا المايدى. ويتكەنى ۇلتتىق سيپاتقا اينالعان ءداستۇرىمىز بەن دۇنيەتانىمىمىزعا باتىستىڭ ليبەرالدىق دەموكراتتارى تۇزەتۋ جاساعىلارى كەلەدى. وسى الۋان ءتۇرلى پارىقسىز ەكسترەميستەر مەن ساياساتكەرلەردەن قاتەرلى ەشكىم جوق. ويتكەنى ولار قوعامداعى كەلەڭسىزدىكتى قوزدىرۋ ارقىلى قازاقستاننىڭ تۇراقتىلىعىن شايقالتۋعا تىرىسۋدا. ءسويتىپ, ءپاتۋاسىز «ەرلەر» ەلگە سور بولىپ, حالىقتىڭ مۇڭ-مۇقتاجىنا قۇلاق اسپاۋدا. ولار ءوز ۇلتىن سىيلاماي, ونى ماقتانىش ەتپەي ساتقىندىق جاساۋدا. بۇلار ء«تارتىپسىز ەل بولمايتىنىن, تارتىپكە باس يگەن ەل قۇل بولمايتىنىن» ۇققىسى كەلمەيدى. مۇراگەر بولا المايتىن حالىق – سورلى حالىق ەكەندىگىن دە تۇسىنەر تۇرلەرى جوق. سوندىقتان بولار, الا ءجىپتى اتتامايتىن ادال ەرلەر ازايىپ, جۇرگەن جەرىن داتتايتىنداردىڭ قاتارى وسۋدە.
تۇتىنۋشىلىق قوعام مادەنيەتى ۇرانىنىڭ ارباۋىنا قارسى تۇرارلىقتاي بەرىك رۋحاني يممۋنيتەت قاجەت-اق. ءدال وسى باتىستىق مادەنيەتتىڭ تىكەلەي ىقپالىمەن بەيپايدا ەرەگەس كۇشەيىپ, زامانا جىلدان جىلعا سۇم بولىپ بارادى. ەندەشە, ۇلتتىق دامۋدىڭ نەگىزى ۇلتتى تانۋ بولۋ كەرەك. ونىڭ جالعىز جولى – ەلىمىزدىڭ ۇيتقىسى بولىپ وتىرعان ادەت-عۇرىپتى ءبىلۋ, كۇيرەگەن رۋحتى قايتا كوتەرۋ. سەبەبى رۋح ازعان كەزدە, نامىس توزادى. رۋحى مەن نامىسى سونگەندە ەل ولەدى. ۇلتتىق رۋحسىز ۇلت تاۋەلسىزدىگى بولمايدى. ولاي بولسا ازاتتىقتى نىعايتۋ ءۇشىن ەڭ الدىمەن, ىنتىماققا ۇيرەنۋ قاجەت. ويتكەنى تاۋەلسىزدىك – ءتاتتى ءسوز عانا ەمەس, ۇلتتىق جاۋاپكەرشىلىك.
سوندىقتان وسىنىڭ بارلىعىن بولدىرماۋ ءۇشىن بىرلىك كەرەك. حالقىمىزدىڭ «ساۋساق بىرىكپەي, ينە ىلىكپەيدى», «ىنتىماق قايدا بولسا, ىرىس سوندا بارامىن دەپتى» دەۋى بەكەر ەمەس. بولىنگەندى ءبورى الادى, ال بىرلىكتەن ايىرىلعان ەل قاڭعىپ قالادى. ىنتىماق ءۇشىن ىمىراعا بارا الماۋ – جاۋلىقتىڭ ناق ءوزى. ابىروي-ىنتىماق بىرلىك بار جەردە عانا جۇرەدى. سەبەبى كىنالاسۋ باستالعان جەردە جاقىندىققا قىلاۋ ءتۇسىپ, ءبىر كۇنگى كەرىس قىرىق كۇندىك قىرسىققا اينالادى. مۇنىڭ الدىن الۋ ءۇشىن جانجالدىڭ شوعى قىزارعاندا, اقىلدىڭ سۋىن سەپكەن ءجون. ەل تىلەگى ءبىر-بىرىمىزگە كوزىمىز ءتۇزۋ بولعاندا عانا تۇزەلەدى. تۇپتەپ كەلگەندە, حاق ءسوزدى بالا ايتسا دا, توقتاماق كەرەك ەكەنىن تۇسىنگەن دۇرىس. قازاق بالاسى بىرىگىپ, تىزە قوسىپ ءىس قىلسا – حالىقتىق ماقسات سوندا عانا ورىندالادى. بوتەن ەشكىم ءبىزدى جارىلقامايدى. ەندەشە, داۋ تۇگەندەمەي تۇرىپ, ەلدىڭ جۇگەندەلۋى مىندەتتى. ويتكەنى ءىس ءونۋ ءۇش اۋەلى نيەت پەن ءتارتىپ كەرەك.
جاپسارباي قۋانىشەۆ,
قوعام قايراتكەرى
