كوللاجدى جاساعان امانگەلدى قياس, «EQ»
ياعني جىل سايىن كەزدەسەتىن كەدەرگىلەردىڭ دەر كەزىندە الدىن الماۋدىڭ سالدارى ناقتى ءونىم مەن تابىستىڭ ارتۋىنا مۇمكىندىك بەرمەي وتىر. مۇنداي كوزقاراس ەگىن شارۋشىلىعىنا قاتىستى وتكىر ايتىلۋدا. جالپى, وڭىردە اۋىل شارۋاشىلىعىن دامىتۋعا قاتىستى بىرىڭعاي ساياسات قالىپتاسپاعان. ونىڭ ىشىندە بىرقاتار اۋداندا ەگىستىك داقىلداردىڭ تۇقىمىن جاقسارتۋعا ءمان بەرىلمەيتىنى انىقتالعان. سول سياقتى, كوكتەمگى دالا جۇمىستارىنىڭ باستالۋىنا ساناۋلى كۇن قالسا دا, مينەرالدى تىڭايتقىشتارعا ءتيىستى ءوتىنىم بەرىلمەگەن. جانار-جاعارماي قورىن جيناقتاۋ جۇمىسى دا ناشار ۇيىمداستىرىلۋدا.
– بيىل اۋىل شارۋاشىلىعى داقىلدارىنىڭ ەگىس كولەمى 1 297 گەكتارعا كوبەيىپ, جالپى مولشەرى 974 مىڭ گەكتارعا تۇقىم سەبىلەدى. ونىڭ ىشىندە ءداندى داقىلدار 484 مىڭ گەكتار جانە مايلى داقىلدار 132 مىڭ گەكتار بولماق. قاجەتتى 202 مىڭ توننا تۇقىم تولىعىمەن دايارلاندى. دەگەنمەن, اۋدانداردا تۇقىمداردىڭ سورتىن جاڭارتۋعا اسا ءمان بەرىلمەي كەلەدى. مىسالى, اقسۋ, بالقاش, جامبىل اۋداندارى مەن تالدىقورعان قالاسىنىڭ شارۋاشىلىقتارىنا جوعارى رەپرودۋكتسيالى تۇقىم الىنباعان. وكىنىشكە قاراي, وبلىستاعى جينالعان بارلىق تۇقىم قورىنىڭ 10 مىڭ تونناسى عانا اتتەستاتتالعان سۋبەكتىلەردىڭ ءونىمى بولىپ وتىر, – دەيدى وبلىس اكىمىنىڭ ورىنباسارى الىبەك جاقانباەۆ.
سونداي-اق بۇگىنگە دەيىن مينەرالدى تىڭايتقىش ساتىپ الۋعا رايىمبەك, بالقاش اۋداندارى مۇلدەم ءوتىنىم بەرمەسە, جامبىل, كوكسۋ, ۇيعىر, ەسكەلدى, اقسۋ اۋداندارى مەن تالدىقورعان, تەكەلى قالالارى جوسپارلانعان كولەمنىڭ 6 پايىزىن عانا العان. شارۋاشىلىقتاردا جانار-جاعارمايدىڭ قاجەتتى قورىن قالىپتاستىرۋ دا تولىق دەڭگەيدە ەمەس. كوكتەمگى دالا جۇمىستارىنا جۇمىلدىراتىن اۋىل شارۋاشىلىعى تەحنيكاسىنىڭ دا جاعدايى ءماز ەمەس. مىسالى, بۇعان دەيىن وبلىستىق بيۋدجەتتەن 12,5 ملرد تەڭگە قارجى جۇمسالىپ ساتىپ الىنعان 1 331 بىرلىك تەحنيكا ايماقتاعى 56 سەرۆيستىك-دايىنداۋ ورتالىعىنا شوعىرلانعان بولاتىن. بۇگىندە ولاردىڭ تەك بەسەۋى ءتيىمدى جۇمىس ىستەپ تۇر. ونىڭ ىشىندە 12 ورتالىق ءوز مىندەتتەمەلەرىن ورىنداماعاندىقتان, اكىمدىك ولارمەن اراداعى كەلىسىمشارتتى بۇزعان. ال تاعى 13 سەرۆيستىك-دايىنداۋ ورتالىعىنىڭ موينىندا 373 ملن تەڭگە ليزينگ قارىزى بار.
– اتالعان ورتالىقتاردى قۇرۋداعى نەگىزگى ماقسات شاعىن فەرمەرلەرگە تىكەلەي قىزمەت كورسەتۋ بولاتىن. الايدا كوبىنىڭ تولىققاندى جۇمىس ىستەمەۋى ۇساق شارۋالار اراسىندا نارازىلىق تۋدىرۋدا. سەرۆيستىك دايىنداۋ ورتالىقتارى اۋدان, قالا اكىمدەرىنىڭ وتىنىشىمەن قۇرىلعانىن ەسكەرسەك, اكىمدەر ولاردىڭ جۇمىسىن وڭالتۋدا ناقتى شارالار قابىلداۋى قاجەت, – دەيدى بۇل جايىندا وبلىس اكىمىنىڭ ورىنباسارى ءا.جاقانباەۆ.
ايماقتا سۋ ۇنەمدەۋ تەحنولوگياسىن قولدانۋ, سۋ كانالدارىن قالپىنا كەلتىرۋ, مال ازىعى داقىلدارىنىڭ ەگىستىگىن ۇلعايتۋ, اۋىل تۇرعىندارىنىڭ جايىلىمدىق القاپتارعا قاجەتتىلىگىن قامتاماسىز ەتۋگە قاتىستى دا قوردالانعان ماسەلە بار. اسىرەسە, ەگىس القاپتارىن سۋمەن قامتۋعا قاتىستى جاعداي جاقسارار ەمەس. سونىڭ كەسىرىنەن جازعى ماۋسىمدا القاپتارعا سۋ جەتپەي, ديقان مەن شارۋا ەككەن دانىنەن لايىقتى ءونىم الا الماعان وقيعالار جىل سايىن قايتالانۋدا. دەرەككە سۇيەنسەك, «قازسۋشار» مەكەمەسىنىڭ الماتى فيليالى بىلتىر جالپى كولەمى 134,4 مىڭ گەكتاردى سۋارۋ ءۇشىن شارۋا قوجالىقتارىمەن
7 866 كەلىسىمشارت جاساسقان. ياعني 133,1 مىڭ گەكتارعا 1 065 470 تەكشە مەتر كولەمدە سۋ جەتكىزگەن. قىزىعى, بيىل دا وسى شامادا سۋ بەرۋ جوسپارلانىپ وتىر. ياعني ەگىستىك كولەمىنىڭ ۇلعايۋى مەن ءداندى داقىلدار ەگىستىگىنىڭ وزگەرىسكە ۇشىراۋىنا قاتىستى فاكتورلار ەسكەرۋسىز قالعانى جاۋاپتى ادامداردى ويلاندىرماعان.
– ءبىز اۋىل شارۋاشىلىعى ءونىمى كولەمىنىڭ 4-5 ەسەگە ءوسۋىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن سۋارمالى جەرلەردىڭ اۋماعىن ارتتىرۋ قاجەت دەپ سانايمىز. ارينە, اۋا رايىنىڭ قولايسىزدىعىنا, قۇرعاقشىلىققا بايلانىستى شىعىننىڭ بولۋى ابدەن مۇمكىن. مىسالى, بىلتىر قانت قىزىلشاسىنان 180 مىڭ توننا ءونىم الدىق. ال اقسۋ جانە كوكسۋ قانت زاۋىتتارىنىڭ قۋاتتىلىعى – 800 مىڭ توننا. سوندىقتان 180 مىڭ توننا ەكى زاۋىت ءۇشىن ازدىق ەتەتىنى بەلگىلى. سول ءۇشىن بيىل ءونىم مولشەرىن 200 مىڭ تونناعا جەتكىزۋدى ويلاستىرىپ وتىرمىز. ونىڭ ءوزى ءبىر زاۋىتتى تولىق قامتاماسىز ەتۋگە جەتپەيدى. ەكىنشى زاۋىت قامىس قۇراعىنان قانت وندىرۋگە ءماجبۇر بولادى. وسىعان وراي, وبلىستاعى سۋارۋ جۇيەلەرىن قالپىنا كەلتىرىپ, ەگىستىك جەرلەردىڭ اۋقىمىن تاعى 10-15 مىڭ گەكتارعا ۇلعايتۋدى ويلاستىرۋدامىز. بۇل قانت قىزىلشاسىنىڭ ءونىمىن 500 مىڭ تونناعا جەتكىزۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. ەڭ باستىسى, قانت قىزىلشاسىنىڭ ءتۇسىمى مول تۇقىمىن الىپ, سەبۋ كەرەك. سەبەبى, قازىر وبلىس ديقاندارى سەۋىپ جاتقان تۇقىم گەكتارىنا 100 تسەنتنەردەن تومەن ءونىم بەرەدى. بۇل – ءتيىمسىز. زاۋىتتار قابىلداعان قىزىلشانىڭ كيلوسىنا تولەيتىن 28 تەڭگەنىڭ 15 تەڭگەسى بيۋدجەت ەسەبىنەن سۋبسيديالانادى. سول سەبەپتى سۋارمالى جەرلەردىڭ اۋقىمىن ۇلعايتۋ بىرتىندەپ جۇزەگە اسىرىلۋى ءتيىس. سوندا عانا قانت قىزىلشاسىنان تۇسەتىن تابىس ارتا تۇسەدى, – دەيدى وبلىس اكىمى قانات بوزىمباەۆ.
وبلىستىڭ اگروونەركاسىپ كەشەنىنىڭ مۇمكىندىگى الماتى قالاسىنىڭ ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋگە تولىقتاي جەتكىلىكتى. الايدا جۇمىستىڭ دۇرىس جولعا قويىلماۋىنان مەگاپوليس تۇتىنۋشىلارى عانا ەمەس, ءوڭىردىڭ ىشكى نارىعى دا سىرتتىڭ تاۋارىنا تاۋەلدى بولىپ وتىرعانى جاسىرىن ەمەس. مىسالعا, الماتى قالاسى تۇرعىندارىنىڭ قىسقى ماۋسىمداعى سۇرانىسىن وتەۋ ءۇشىن 280 مىڭ توننا كارتوپ قاجەت. ال وبلىستاعى 53 قويمانىڭ سىيىمدىلىعى 52,4 مىڭ توننا عانا. ياعني قالانىڭ قاجەتتىلىگى 37 پايىزعا عانا وتەلەدى دەگەن ءسوز. ونىڭ ىشىندە الماتى اگلومەراتسياسىنا كىرەتىن ەڭبەكشىقازاق, جامبىل اۋداندارى مەن قاپشاعاي قالاسىندا نەبارى جالعىز قويمادان عانا بار. وكىنىشكە قاراي, وسى كۇنگە دەيىن قالا ماڭىنداعى اۋدانداردىڭ اۋماعىنان ازىق-ت ۇلىك پەن كوكونىس ساقتايتىن زاماناۋي قويمالاردى سالۋعا كوڭىل بولىنبەي كەلگەن.
جالپى, الماتى وبلىسىنىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىن دامىتۋعا بيىل 47 ملرد تەڭگە بيۋدجەت قارجىسى بولىنگەن. ونىڭ ىشىندە مال شارۋاشىلىعىنا – 21 ملرد تەڭگە, وسىمدىك شارۋاشىلىعىنا – 6,7 ملرد, ينۆەستيتسيالىق سۋبسيديالاۋعا – 12 ملرد, سۋ شارۋاشىلىعىنا – 2,5 ملرد تەڭگە, قايتا وندەۋ باعىتىن قولداۋعا – 2 ملرد تەڭگە جانە اۋىل تۇرعىندارىن نەسيەلەندىرۋگە 3,6 ملرد تەڭگە قاراستىرىلعان ەكەن. ەندىگى ماسەلە وسى قىرۋار قارجىنىڭ ماقساتتى جۇمسالۋىندا بولسا كەرەك. بۇل ءۇشىن ايماقتىڭ اۋىل شارۋاشىلىعىن دامىتۋعا قاتىستى ۇستانىم «اققۋ, شورتان ءھام شايان» ەرتەگىسىندەگىدەي بولماۋى ءتيىس.
الماتى وبلىسى
