ءCوز سويىل

ءازىل - وسپاق, سىن - سىقاق

1 ءساۋىر – كۇلكى كۇنى

اشقاراق «بالا» كوڭىلىم قاتتى الاڭدار, كرەديت دەگەن «بالام» بار. وزگەدەن ول باسقاراق, ءومىرى تويماس, اشقاراق. باسقا بالام ءان دەسە, ول «ۆكۋسىم باسقا» دەيدى. بارلىق بالا نان جەسە, بۇل بالە تەك اقشا جەيدى. دۇشپانداي ءبىر وشىككەن, ەسەپتىڭ ءبارىن بىلەدى. ۋادەدەن ءبىر كۇن كەشىكسەڭ, «ۋچەتچيككە» ىلەدى. «اكەڭدى سىيلا, شەشەڭدى, پەرزەنتتىك قالقام جولدى ءبىل». دەسەم دە بالە جىبىمەيدى, تاسجۇرەك «بالا» بولدى بۇل. اشقاراق يتكە تۇتىلام, قالايشا ودان قۇتىلام, ءۇي-جايىمدى ساتسام با؟ مىلتىق الىپ اتسام با؟ «داۆاي اقشا, اقشا» دەپ, سوڭىمنان قالماي ۇرەدى يت. «نەرۆتى» ابدەن شايقادى, اتاڭا نالەت كرەديت!   «دوللارىم» شەت جۇرسەم – ساعىنارىم, جابىقسام – شاعىنارىم. دوللارىم, ءبىر ءوزىڭسىڭ – تابىنارىم. قايىرماسى: دوللارىم, شالقىپ كۇلسەڭ, الدىمدا ۇزاق جۇرسەڭ – جۇرەگىم جىر تولعايدى, كوڭىلىم ورتايمايدى, دوللارى بار ادامدار, ەشقاشان قارتايمايدى. فيرمادا سۇڭقارىڭمىن, بيرجادا شىرقارىڭمىن, بيزنەسكە ءوزىڭ قوسقان, تۇلپارىڭمىن. قايىرماسى: دوللارىم, شالقىپ كۇلسەڭ, الدىمدا ۇزاق جۇرسەڭ – جۇرەگىم جىر تولعايدى, كوڭىلىم ورتايمايدى, قارىزى بار ادامدار, ەشقاشان قايتارمايدى. قورعانىم ءوزىڭ دەيمىن, جان داۋا ءسوزىڭ دەيمىن, دوللارىم سەنى ويلاسام, كوز ىلمەيمىن... قايىرماسى: دوللارىم شالقىپ كۇلسەڭ, الدىمدا ۇزاق جۇرسەڭ – جۇرەگىم جىر تولعايدى, كوڭىلىم ورتايمايدى, اقشاسى بار ادامدار, تۇنىمەن كارتا وينايدى. ورىنباسار الجىك. قىزىلوردا. _________________ بىردە... سۇراعىنا وراي جاۋابى جازۋشىلار ابدiكارiم احمەتوۆ پەن قابدiكارiم ىدىرىسوۆ بiراز جىل قىزمەتتەس بولدى. قابەكەڭ جازۋشىلار وداعىنىڭ ءۇشiنشi حاتشىسى دا, ابەكەڭ «جازۋشى» باسپاسىنىڭ پوەزيا رەداكتسياسىندا رەداكتور. – وسى قابدiكارiمنiڭ ابدiكارiمنەن نەسi ارتىق؟ – دەيتiن كورiنەدi جiگiتتەردiڭ بiرi ادەيi جۇرت نە دەر ەكەن دەپ قۋلانىپ. سوندا جازۋشىلاردىڭ بiرi: – قابدiكارiمنىڭ ابدiكارiم­نەن «ق»-سى ارتىق, – دەپ جاۋاپ بەرiپتi.   وكiنiش جازۋشىلار وداعىندا تالانتتى اقىن وتەجان نۇرعاليەۆتiڭ شىعارماشىلىق ەسەبi تىڭدالىپ, ءارتۇرلi پiكiر ايتىلدى. ارينە, اسiرەسە كورە المايتىندار مەن وتاعاڭدى ۇناتا قويمايتىندار كەرi سويلەپ, كەرەناۋ پiكiرلەر  ايتادى. سوندا قۋاعاڭ – قۋاندىق شاڭعىتباەۆ كەش سوڭىندا تاحاڭا – تاحاۋي احتانوۆقا ازiلدەپ: – ءاي, تاحاۋي-اي, وتەجاندى اۋىلدا تراكتiرiس بولىپ جۇرگەن جەرiنەن «سەنەن كەرەمەت اقىن شىعادى» دەپ الماتىعا الدىرعان ءوزىڭ ەدiڭ, وبالىنا قالدىڭ عوي ەندi, سول قالپىمەن جۇرە بەرگەنiندە بۇل قازiر بريگادير بولىپ جۇرەتiن ەدi, – دەيدi.   «تايساتقاننىڭ» تاپقىرلىعى «جالىن» باسپاسىندا iستەپ جۇرگەن كەزiمدە بiزدiڭ رەداكتسياعا الماتىنىڭ ماڭىندا تۇراتىن, ولەڭ جازاتىن بiر جiگiت جيi كەلەتiن. بiزدiڭ جiگiتتەر ودان سوعىمعا تاي ساتىپ الىپتى دا, ونىسى ارىق بولىپ شىعىپتى. بiردە جاڭاعى جiگiت كەلگەندە قاستەك بايانباەۆ: – الداپ-سۋلاپ تاي ساتقان, ساقتا, قۇداي, نايساپتان! – دەيدi. سوندا اناۋ ويلانباستان: – كورمەي-بiلمەي الدىڭ با, بۇل شاتقانىڭ قاي شاتقان؟! – دەپ شىعىپ كەتىپتi.   كۇمان توقاش بەردياروۆ ءوزi ونشا ۇناتا بەرمەيتiن بiر تانىسى قايتىس بولىپ جەرلەگەلi جاتقاندا قولىن ارتىنا ۇستاپ ەرسiلi-قارسىلى ءجۇرiپ: – مىنادان مۇقاعاليعا سالەم ايتىپ جiبەرسەم, ايتار ما ەكەن, ايتپاس پا ەكەن؟ – دەيدi.   جار مەن شار ءبىر توپ جىگىتتەر بيليارد ويناپ جاتقاندا اقىن تەمىرشە سارىباەۆ دومالاپ كەلە جاتقان شاردى وبەكتەپ: – كەلە عوي, جانىم, كىرە عوي, جانىم, – دەيتىن كورىنەدى. سوندا يسرايل ساپارباەۆ: – سەن شاردى جاردى ايمالا­عانداي ايمالايدى ەكەنسىڭ, – دەپتى.   نەمىستەردىڭ ادىلدىگى قاسىم اعامىز سوعىستا ءجۇر­گەندە جاۋدىڭ وعى كەپكەن ناندارىنا ءتيىپ, قاق ءبولىپتى. سوندا قاسەكەڭ: – نەمىس دەگەن حالىق ءادىل بولادى ەكەن عوي, ءبىز تالاسادى دەدى مە ەكەن, ءبىر ءتىلىم نانىمىزدى قاق ءبولىپ بەردى عوي, – دەپتى.   ارىستان مەن تۇرىمتاي يبراگيم وقۋ ءبىتىرىپ اۋىلدا قىزمەت ىستەپ جۇرگەندە ءبىر-ەكى رەت ۇيىنە ماساڭداۋ كەلسە كەرەك. سونى اڭعارعان اكەسى اعىتاي: – وسى سەن نەگە ىشسەڭ بۇلعاقتاپ قالاسىڭ؟ – دەپتى. سوندا اكەسىنىڭ دە ءبىر كەزدەرى قىزعانىن كورگەن يبراگيم اعامىز: – ارىستانداي اعىتايدى شايقالتقان اراق تۇرىمتايداي مەنى قايتسىن! – دەپتى. سەرىكباي وسپان ۇلى. قوستاناي. _________   ەندى نە ىستەۋگە بولادى؟ ادام بولعان سوڭ جەر باسىپ, اسىپ-تاسىپ, جان-جاعىڭا مەيىرiم شۋاعىن شاشىپ, شاتىڭدى شاتىناتپاي, كوڭiلiڭدi كولەڭكە باسپاي, كوڭiلدi جۇرگەنگە نە جەتسiن! تروتۋاردى تىرپ-تىرپ باسىپ كەلە جاتىر ەدiم, ورتاسىنان تiلiپ جiبەرسە ەكi ادام بولىپ شىعا كەلەتiن ەڭگەزەردەي ەركەك الدىمنان شىعا كەلدi. – بۇل جەرمەن جۇرمەڭiز! – دەدi ول سالعان جەردەن. – ە, جەر استىندا التى ءجۇز الباستى جاتىر ما؟ – جوق, تروتۋار مەنiڭ جەكە مەنشiگiم. اناۋ جەرگە دەيiن گوس اكتiم بار. پوجالىستا, ءار قادامىڭىزعا قىرىق تەڭگە تولەپ جۇرە بەرiڭiز. – ءوي, سەن كiمسiڭ؟ – «جول جيەگi» جشس قىز­مەت­كەرiمiن. – اتىڭ كiم؟ – جولدىباي. – جولدىباي بولماق تۇگiلi, اسفالتباي بولساڭ دا ارى تۇر! – ءار قادامىڭىزعا قىرىق تەڭگە! – ءوي, قۇرىپ كەتشi, ءارi! – دەدiم دە, ايالداماعا كەلدiم. سويتسەم, مۇندا اۆتوبۋس كۇتiپ تۇرعاندار قوراز سياقتانىپ, بiر اياقپەن تۇر ءبارi. «بۇلارعا نە بول­عان؟» – دەپ ويلانىپ ۇلگەر­گەنiم­شە, بiر ايەل جەتiپ كەلدi. – مۇندا تۇرىڭىز, بۇل جەر مەنiكi! گوس اكتiم بار! مىنا جەرلەر پلاتنىي! بiر اياقتاپ تۇرساڭىز وتىز تەڭگە, ەكi اياقپەن تۇرساڭىز الپىس تەڭگە! – سۇمدىق قوي بۇل! قالا اكiمi, جەركوم وسىنداي سۇمدىققا بارعان با؟ اقشا بiتسە جەكەشەلەندiرiپ, جەر بiتكەندi ساتا بەرۋ كەرەك پە؟ – ايقايلاماڭىز, – دەدi الگi ايەل, – انە, بiر اياعى جوق اقساقال دا تۇر عوي! ولارعا «لگوت» بار, جيىرما توعىز تەڭگە تولەدi! قايران الپاۋىتتار-اي, قايران شەنەۋنiكتەر-اي, امان بولىڭدار, ايتەۋiر! حالىقتىڭ قامىن قاشان ويلايدى ەكەنسiڭدەر وسى!  كوشە­نiڭ ارعى بەتiنە ءوتiپ, كەلەسi جول جيەگiمەن جىن قاققانداي, ەكi كوزiم­نەن قان اققانداي الاسۇرىپ كەلە جاتىر ەدiم, بiر كiسi جەتiپ كەلiپ: – ءار قادامىڭىز قىرىق بiر تەڭگە! – دەدi. – سiزدە ۇيات بار ما؟ – بار. ەڭبەكتەپ جۇرسەم شە؟ – دەپ, جاتا قالىپ ەڭبەكتەي بەرiپ ەدiم, جەلكەمنەن ءبۇرiپ ۇستاپ العان اناۋ: – ەڭبەكتەگەنiڭە ەكi ءجۇز تەڭگە! – دەدi. – سولاي ما؟ ماعان جەر باسىپ جۇرۋگە بولمايدى ەكەن عوي! اللا تاعالا ماعان جەر باسىپ ءجۇرۋدi سىيلاعان. ونى دا كوپ كوردiڭدەر مە؟ وسى قالادا ساتىلماعان جەر قالدى ما ءوزi? بىلاي, iنiشەك, مەنiڭ قادامىم ۇلكەن. سەكiرiپ-سەكiرiپ قادامدار سانىن ازايتسام, از تولەيمiن عوي؟ – ءوزiڭiز بiلەسiز. مەن كەرi شەگiندiم دە سەكiرiپ-سەكiرiپ, ءجاي ءجۇرiس قادامىنىڭ جارتىسىنا عانا تولەپ قۇتىلدىم. سودان, ەمiن-ەركiن دەمالايىنشى دەپ ويلاپ, ساياباققا كەلەيiن. مۇندا نەبiر كافە, قۇمار ويىنحانالار سالىنىپ تاستالعان ەكەن! ادامدار دەمالاتىن جەردi دە بيزنەسكە اينالدىرىپتى! بiر كەزدە بiرەۋ كەلدi. – سiز نەعىپ تۇرسىز؟ – دەمالىپ. – دەمالۋعا بولمايدى. – نەگە؟ – بۇل جەردiڭ اۋاسى جەكەشەلەنگەن. مiنە, مەملەكەتتiك اكتiسi دە بار. – سوندا نەمەنە, اۋا جۇتپاي تۇنشىعىپ ءولۋiم كەرەك پە؟ – وندا شارۋام جوق. – اۋا جۇتقانىڭىزعا جەتپiس تەڭگە. – مەن اۋا جۇتىپ تۇرعانىم جوق. – قالاي؟ – سولاي. مەن مۇلدە اۋا جۇت­پايمىن. قالانىڭ ساسىق اۋاسى ءدارi مە ماعان؟ – قالاي تiرi ءجۇرسiز, ەگەر اۋا جۇتپاساڭىز؟ – كەشە تاۋعا بارىپ, تازا اۋا كوپ جۇتىپ, وكپەمدi تولتىرىپ, «زاپراۆكا» جاساپ العانمىن. – ونداي ءازiلiڭiز وزiڭiزگە! كەتiڭiز بۇل جەردەن! سالىم سۋعا كەتiپ, ساياباقتان شىعىپ, كوشە جيەگiندەگi اعاشقا سۇيەنiپ تۇر ەدiم, بiر شال شالقا­سىنان تۇسەردەي باج ەتە قالدى. – ە, نە بوپ قالدى؟ – دەپ سۇرادىم مەن. – ول اعاشقا سۇيكەنۋگە بولمايدى! اعاش مەنiكi! جەكەشەلەنگەن! قۇدايىم-اۋ, مىناۋ زامان نە بولىپ كەتتi ءوزi? جەر باسىپ جۇرۋگە بولمايدى, ويناپ-كۇلۋگە بولمايدى, قالاي ءومiر سۇرەمiز؟ ەندi بiز قۇس ەمەسپiز عوي, ۇشىپ جۇرەتiن؟ ءۇي جاققا كەلسەم, كورشiلەرiم كوپ قاباتتى ۇيلەرiنە, تەرەزەلەرi ارقىلى ارقان تارتىسىپ, امالداپ كiرiپ جاتىر ەكەن! بiر وڭباعان پودەزگە كiرە بەرiس جەرگە مەملەكەتتiك اكت الىپ ۇلگەرiپتi. ەندi قايتتiك؟ مەن سەگiزiنشi قاباتتا تۇراتىن ەدiم. بالكوندا تۇرعان ايەلiمە ايقايلادىم: – ەندiگi جىلعا دەيiن كوشەگە شىقپاڭدار! مەن ساتى iزدەۋگە كەتتiم! – دەدiم. باسقا نە دەيiن. ادام بولعان سوڭ, ءوز وتانىڭدا جەر باسىپ جۇرگەنگە نە جەتسiن! مۇحتار شەرىم. شىمكەنت. _________   سۇراق-جاۋاپ – «مىقتىنىڭ ارتى ديىرمەن تارتادى» – دەگەن ءسوز بار ەدى... – ول باياعىدا ايتىلىپ ەسكىرىپ, ەسى كەتىپ قالعان تىركەس. قازىرگىسى «جەمقورلاردىڭ جەمساۋى جەتى قات جەر استىنداعى مۇنايدى قۇبىرسىز-اق سورىپ الادى». *  *  * – باستىعىڭىزدىڭ قىزمەتى دۇركىرەپ تۇرعاندا بارلىق جاقسى ءسوزىڭىزدى سول كىسىگە ارناپ ەدىڭىز, قىزمەتىنەن ۇشىپ كەتكەندە نەگە جامانداي باستادىڭىز؟ – ول كەزدە ونى ايتۋعا بىزدە ۋاقىت بولدى ما؟.. *  *  * – كۇندەلىكتى تۇتىناتىن تاۋارلاردىڭ باعاسى تاعى قىمباتتادى. سوندا ارزان بىردەڭە قالدى ما؟ – ۋادە جانە ءبىز, دەمالىپ جۇرگەن اۋا مەن سۋ تەگىن. سوعان تاۋبە دەڭىز. ەگەر اۋا ساتۋلى بولسا كورەر ەدىم قالاي-قالاي دەم شىعارعانىڭدى. *  *  * – ۋاقىت شاۋىپ ءوتىپ بارا جاتقان ارعىماققا ۇقسايدى. مىقتىلار جالىنا جارماسىپ ءمىنىپ كەتەدى. – باسە, ەكەۋمىز ىرعالىپ-جىرعالىپ وعان مىنە  الماي قالىپ, تەزەگىن تەرىپ جۇرەتىنىمىز سودان ەكەن-اۋ. *  *  * – كەدەيدىڭ اسقازانىنان بايدىكى وتە مىقتى دەيدى. – بولسا بولار. ولاردىڭ كەيدە تاۋ ەتەگىن توعايىمەن, سالىنىپ جاتقان ۇيلەردى نوبايىمەن جۇتىپ جىبەرەتىنى بار. *  *  * – پارا الاتىن كەزدە ءسىزدىڭ الاقانىڭىز قىشي ما, الدە وڭ قاباعىڭىز تارتا ما؟ – قالتا تەلەفونىم ءالسىن-ءالسىن قوڭىراۋلاتىپ, قۇلاعىما جاعىمدى ءۇن اكەلەدى. ءجۇنىس قوقىش ۇلى. الماتى وبلىسى. گوگول كوشەسىنە قالاي بارۋعا بولادى ەكەن؟.. «ۆوكرۋگ سمەحا» جۋرنالىنان الىندى.   مەرگەنباي ايتقان ەكەن كۇناڭدى قۇدايعا جاپپا – بارلىق نارسە قۇدايدىڭ دەگەنىمەن بولادى. ءتىپتى مەنىڭ ارەكەتتەرىمدى دە مەنىڭ قالاۋىم بويىنشا جاسىلدى دەۋگە كەلمەس, – دەپ ناسيحات ايتقان قۇر­داس مولدا مامىتبەكتى مەر­گەنباي ودان ءارى سويلەتەدى. – قوي, اينالايىن, ءوزىڭنىڭ اقى­ماقتىعىڭدى قۇدايعا جاپپا! – دەدى مەكەڭ. – كەشە قۇدايدى عايباتتاعان پارتورگ بولىپ, بۇگىن مولداعا اينالعان ەكىجۇزدىلىگىڭە قۇداي كىنالى بولماس, كۇناڭدى ءوزىڭ كوتەر.   جاۋابى قيىن سۇراق كورشى كەلىنشەك ءشاريپا مەرگەنبايعا كەلىپ: – وسى بار عوي, مەكە, ءسىز اراق ىشپەيسىز, ءا؟ – دەدى. – ەندى ونىڭ نە كەرەگى بار... – ال مەنىڭ ءازىمىم نەگە ىشەدى؟ – ەندى ونى وزىنەن سۇراۋ كەرەك ەمەس پە؟ –  ونىڭ ايتاتىنى ماعان بەلگىلى. مىڭ رەت ەستىگەم. ماعان ءسىزدىڭ ايتقانىڭىز كەرەك, ول نەگە ىشەدى؟ – مەنىڭ ايەلىم باسقاعا بارىپ وسىنداي اڭگىمە ايتاتىن بولسا, مەن ىشپەك تۇگىلى اسىلىپ ءولىپ قالاتىن شىعارمىن. ال ءازىمنىڭ نەگە ىشەتىنىن بىلمەدىم... – دەپتى مەرگەنباي.   ءۇمىتىڭدى ۇزبە جاراس تۋىسى تاۋسىلا سويلەدى. – ورىسقا ۇيلەندىم – اۋىلعا جاقپادى, مۇسىلمان بىرەۋ تابىلمادى ما دەدى – اجىراستىم; گرۋزينكاعا ۇيلەندىم, وعان قازاقتار جاقپادى – اجىراستىم; نەمىسكە ۇيلەندىم, گەرمانياعا كەتەمىز دەدى, ەلدەن قايتىپ كەتەيىن دەدىم – اجىراستىم; قازاققا ۇيلەندىم, ول وزىمە جاقپادى – اجىراستىم. ەندى ماعان نە دەيسىز, مەكە-اۋ؟! – نە دەۋشى ەدىم, كوپ ەتنوستى رەسپۋبليكامىزدا ءالى دە ءبىراز حالىق بار عوي, امان بولساڭ, تاعى دا ۇيلەنەرسىڭ, – دەدى مەرگەنباي.   قۋاتتى پايدالانعان ءجون – ءبىر ءتىلىم ناننىڭ قۋاتى ءبىر شاقىرىم جۇگىرۋگە جەتەدى ەكەن, – دەدى قىدىرالى ءىنىسى. – مۇنى ءجاميلا جەڭەشەڭە ايتساڭ ءتورت ءتىلىم نان جەگىزىپ, احمەت كوكەڭدى كۇندە بازارعا جۇمساپ جۇگىرتەر ەدى, – دەپتى سوندا مەرگەنباي قۇرداسىن ءوز اڭگىمەسىنە ارالاستىرىپ. – ولاردىڭ ءۇيى مەن بازاردىڭ اراسى ەكى شاقىرىم.   دۇرىس پەن بۇرىس – مەكە اعا, مەن اراقتى تاستادىم. – دۇرىس قوي. – مەكە اعا, مەن تەمەكىنى دە تاستادىم. – ەندى بۇل وتە دۇرىس. – ەندى بۇل تاستاۋدى اياعىنا دەيىن جەتكىزگىم كەلىپ تۇر, – دەدى كادەك. – ايەلدى دە تاستايمىن-اۋ. – ال ەندى مۇنىڭدى دۇرىس دەۋگە مەنىڭ اۋزىم بارماي تۇر, – دەپتى مەرگەنباي. – دۇرىس پەن بۇرىستىڭ ارالاسقانى ءجون بولار. ماماديار جاقىپ. الماتى.   دارىگەرلىك «تۇشپارا» ەمحانادا: – ءولىپ بارا جاتىرمىن, كومەك­تەسىڭىزشى, دارىگەر... – قايدا جۇمىس ىستەيسىز؟ – كومەكتەسىڭىزشى... – جۇمىس ورنىڭىزدى ايتساڭىزشى ەندى. – ول سونشالىقتى ماڭىزدى ما؟ – ارينە, ءسىزدىڭ قانداي جۇمىس ىستەيتىنىڭىزگە قاراپ دياگنوز قويامىز عوي. *  *  * دارىگەر ناۋقاسقا: – ءسىزدىڭ قۇرتتاعان تىستەرىڭىزدى ەمدەۋ ءۇشىن, مىنا التىن ءتىسىڭىزدى جۇلۋ كەرەك. – نەگە؟ – ەندى, ەمنىڭ اقشاسىن كىم تولەيدى؟ *  *  * – دارىگەر, مەن قانشا مازاسىن الىپ, تىنىمسىز سويلەي بەرسەم دە, كۇيەۋىم ۇندەمەي وتىرا بەرەدى. مۇمكىن, ول اۋرۋ شىعار؟ – ول  – اۋرۋ ەمەس, تالانت! *  *  * دارىگەر ايەلگە: – ءسىزدىڭ كۇيەۋىڭىزگە تىنىشتىق كەرەك. مىنا ۇيىقتاتاتىن دارىلەردى الىڭىز. – مۇنى وعان جاتار الدىندا بەرەمىن بە؟ – جوق, بۇل دارىلەر سىزگە ارنال­عان, كۇندە تاڭەرتەڭ ىشەسىز... _____________ ءمۇيىستى جۇرگىزەتىن بەرىك سادىر