باتىس قازاقستان وبلىسىنداعى «ۆايناح» چەشەن-ينگۋش ەتنومادەني بىرلەستىگى اقساقالدار القاسىنىڭ توراعاسى مۇحتار بوكاەۆ: «ءبىزدى ساقتاپ قالعان قازاق حالقىنىڭ اق پەيىلى»
ەلباسىنىڭ سارابدال ساياساتىنىڭ ارقاسىندا ەلىمىزدە ۇلتارالىق جاراسىم مەن دىنارالىق تاتۋلىق سالتانات قۇرىپ كەلەدى. بۇل رەتتە بۇدان ون توعىز جىل بۇرىن تۇڭعىش پرەزيدەنتىمىز – ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ باستاماسىمەن ومىرگە كەلگەن قوعامدىق-ساياسي ينستيتۋت – قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ قوسىپ وتىرعان ۇلەسى قوماقتى. ءيا, جوعارىدا اتالعان قوعامدىق قۇندىلىقتار سىرت كوز قىزىعا دا, قىزعانا دا قارايتىن قازاقستاندىق قوعام ۇلگىسىن قالىپتاستىرۋعا نەگىز قالادى. اسسامبلەيا مۇشەسى مۇحتار بوكاەۆپەن اڭگىمە وسىنداي باعىتتا ءوربىدى.
– مۇحتار اعا, ءسىزدىڭ ۇلتىڭىز چەشەن بولا تۇرا, قازاقشا سويلەپ, قازاقشا ويلاپ قانا قويماي, ءتىپتى, قازاق تىلىندە ولەڭ, اڭگىمە, پوۆەست, رومان جازىپ جۇرگەن فەنومەنىڭىز بەن تاماشا قارىم-قابىلەتىڭىز ءبارىمىزدى تاڭ-تاماشا قالدىرۋمەن كەلەدى. مۇمكىن مۇنىڭ سىرىن ءوزىڭىز ايتىپ بەرەرسىز؟
– بۇل سۇراعىڭىزعا تىكەلەي جاۋاپ قايتارماس بۇرىن, ءسال مۇڭدىلاۋ شەگىنىس جاساۋعا رۇقسات ەت, قاراعىم. ايتايىن دەگەنىم, بيىل چەشەن-ينگۋش حالقىنىڭ قازاقستانعا كۇشتەپ كوشىرىلگەنىنە جەتپىس جىل تولىپ وتىر. بۇل كەزدە, ارينە, قاراپايىم حالىق قيلى جاعدايلاردى باستان كەشەتىنى تابيعي ءجايت. سونىڭ ءبىرى – ءبىزدىڭ اۋلەت ەدى. ءسىرا, مۇنى تاريح قاتەلىگى دەپ قابىلداعانىمىز ءجون سەكىلدى. كەيىن, 1957 جىلى كسرو قۇرامىندا چەشەن-ينگۋش اۆتونوميالى رەسپۋبليكاسى قۇرىلعان كەزدە قازاقستانعا كۇشتەپ اۋدارىلعان چەشەن-ينگۋشتاردىڭ كوپشىلىگى قازاقستاندى ءوز وتانى دەپ ساناپ, وسى قۇتتى مەكەندە تۇراقتاپ قالىپ قويدى.
ءبىز ۇلتىمىزعا ۇلكەن سىن بولعان تار جول, تايعاق كەشۋ كەزەڭىندە قازاق حالقىنىڭ كىرشىكسىز اق پەيىلى مەن كوڭىلىنىڭ جانە شەكتەن تىس قوناقجايلىعى مەن مەيماندوستىعىنىڭ ارقاسىندا عانا امان قالدىق دەپ سانايمىن. بۇل 1944 جىل ەدى. سوعىس ءجۇرىپ جاتقان كەز. وزگەسىن ايتپاعاندا, ىشەر تاماقتىڭ ءوزى قات. وزدەرى شىقپا, جانىم, شىقپامەن وتىرعاندا اۋزىنداعىسىن بىزدەر سەكىلدى تاعدىر تەپەرىشىنە ۇشىراعاندارعا جىرىپ, ءبولىپ بەرۋدى مۇرات تۇتقان ءارى قاشاندا وسى ءمارت قاسيەتىنەن اينىپ كورمەگەن حالىق تەك قازاق حالقى ەكەنىنە مەن الدەقاشان كوزىمدى جەتكىزگەنمىن.
مۇنداي حالىقتىڭ ءتىلىن نەگە ۇيرەنبەسكە؟ مۇنىڭ باستى سىرى وسىندا. ەلدەگى تىنىشتىق پەن اۋىزبىرشىلىكتىڭ ساقتالۋى بىرىنشىدەن رەسپۋبليكانىڭ ءتول تۇرعىندارىنىڭ وسىنداي كەڭپەيىلدىلىگىنىڭ دە ناتيجەسى دەۋگە بولادى. قاشاندا تاتۋ-ءتاتتى تۇرمىستى مۇرات تۇتقان قازاق حالقىنىڭ كومەگى مەن قولداۋىنىڭ ارقاسىندا سول ءبىر سۇرگىندە چەشەن حالقى قازاقستاندا اياقتارىنان تىك تۇرىپ كەتتى. مۇنى ەش ۇمىتۋعا بولمايدى.
تۇتاستاي العاندا بۇگىندە قازاقستاندا تۇراتىن ءارتۇرلى ەتنوس وكىلدەرى وزدەرىنىڭ تاريحىن, سالت-داستۇرلەرى مەن حالىقتىق قالپىن ساقتاۋلارى ءۇشىن ۇلكەن مۇمكىندىكتەر مەن كونستيتۋتسيالىق قۇقىقتار بەرىلىپ وتىر. ەڭ باستىسى, قازىرگى كۇنى قازاقستاندىقتار ءوزارا كەلىسىم مەن بىرلىككە قول جەتكىزىپ وتىرعانى – مەملەكەتتىلىكتى باياندى, ماڭگىلىك ەل ەتەتىن باستى فاكتور دەپ بىلەمىز. قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ وسى باعىتتا تىندىرىپ وتىرعان ىلكىمدى ىستەرىنە دە كوڭىل تويادى. ءوزارا دوستىق پەن تاتۋلىقتى تۋ ەتكەن مۇنداي ينستيتۋتتىڭ قىزمەتىنەن ۇيرەنۋگە نيەت ەتىپ جۇرگەن تاياۋ جانە الىس شەتەلدەردەگى مەملەكەتتىك قۇرىلىمداردىڭ مول ەكەندىگى دە جوعارىداعىداي پىكىرىمىزدىڭ ءبىر دالەلى.
– مۇحتار اعا, قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ الداعى ءساۋىر ايىندا وتكىزىلەتىن كەزەكتى سەسسياسىنا ارقاۋ بولاتىن باستى ماسەلە – كەلىسىم مادەنيەتى تاقىرىبى ەكەن. بۇعان قاتىستى نە دەر ەدىڭىز؟
– تەك ءبىر عانا كەلىسىم ءسوزىنىڭ ءتۇپ-توركىنىندە تۇتاس ءبىر زيالىلىق پەن بەكزاتتىق كورىنىستەرى جاتقانداي كورىنەدى. وعان ەشقانداي وكتەمدىك پەن وزبىرلىق جۇرمەيدى. تاس بۇلاقتىڭ سۋىنداي, سىلدىراپ وڭكەي كەلىسىم دەمەي مە, ۇلى اباي. كەلىسىم تۇسىنىگىن بۇدان اسىرىپ جەتكىزە الۋ, ايتا الۋ ەش مۇمكىن ەمەس. وسىنداي ەش ءمىنى جوق تاماشا تۇسىنىككە مادەنيەت ۇعىمى كەلىپ قوسىلعاندا بۇل تىركەستىڭ ءمانى مەن ماعىناسى ودان ءارى اجارلانىپ, ودان ءارى تەرەڭدەي تۇسەدى. كەلىسىم مادەنيەتى دەگەنىمىز, ءتۇيىپ ايتقاندا, تولەرانتتىلىق پەن پاراساتتىلىقتىڭ بيىك ۇلگىسى مەن شىڭى دەپ بىلەمىن.
اڭگىمەلەسكەن
تەمىر قۇسايىن,
«ەگەمەن قازاقستان».
باتىس قازاقستان وبلىسى,
ءبورلى اۋدانى.
