كوللاجدى جاساعان امانگەلدى قياس, «ەQ»
قازىر «بالاپان» ارناسى كوپ جۇمىس ىستەپ جاتىر, بىراق ول – جالعىز. سونىڭ وزىندە ىقپالى بار. شىن بولسا, جۋىردا الەۋمەتتىك جەلىدەن ءبىر قىرعىز دەپۋتاتى «بالاپاندى» كوپ كورگەندىكتەن بالاسى قازاقشا سويلەپ كەتكەنىنە ناليتىنىن ايتىپتى. قالاي بولسا دا جانى بار ءسوز, ەندەشە عالامتورداعى بالالار حابارلارىن كۇشەيتە ءتۇسۋ كەرەك. بالالارعا ءوتىمدى كينولاردى دا كوركەم تىلمەن اۋدارىپ, ساناسىن سەلت ەتكىزەتىن قاراتپا سوزدەردى, ادەمى اتاۋلاردى, كوركەم سوزدەردى كوبەيتۋ كەرەك...
بىزدە مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ وقىتىلۋى مەن ۇيرەتىلۋى تەك قاعاز جۇزىندە عانا مىقتى. مىسالى, سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىندا 461 جالپى ءبىلىم بەرەتىن مەكتەپ بار. سونىڭ 112-ءسى, ياعني 24 پايىزى قازاق تىلىندە وقىتادى, سونىمەن بىرگە 92 ارالاس مەكتەپ بار. وندا دا قازاق سىنىپتارى كوپ. بۇل – قۇدايعا شۇكىر دەپ ايتاتىن-اق جايت, ويتكەنى ءبىر كەزدە وبلىس بويىنشا قازاق تىلىندە وقىتاتىن تەك التى مەكتەپ قانا بولعان. ونىڭ ءوزىن جابۋعا وقتالىپ وتىرعان شوۆينيستەر ۇنەمى شابۋىل جاساپ جاتاتىن ەدى... بىراق سول كەزدەگى قازاقشا وقيتىن بالالاردىڭ ءبارى تازا انا تىلىندە سويلەيتىن. قازىر بارلىق جاعداي بار, مەكتەپ سانى كوپ, بىراق امال نە, بارلىق بالالار ساباقتان شىققان بويدا ورىسشا سويلەپ كەتەدى. بۇعان جوعارىدا ايتقان عالامتوردىڭ كەسىرى ءبىر جاقتان تيەتىن بولسا, ەكىنشىدەن, تىلدەرى ورىسشا شىققاندار ويقاستاپ, قازاقتىلدى بالالاردى «باسىپ» تاستايدى. سولاردىڭ ىقپالىمەن ءتىلى قازاقشا شىققان بالانىڭ ءوزى قالاي ورىسشاعا كەتىپ قالعانىن بىلمەي قالادى.
مەكتەپكە الىنعاندا بوبەكتەردى ءبولىپ, ءتىلى ورىسشا شىققانداردى ءبىر بولەك, قازاقشا شىققانداردى ءبىر بولەك وقىتسا عوي... ونداي تاجىريبە جاساۋعا, باسىنا قوسىمشا جۇك الۋعا ەشقانداي مەكتەپ ديرەكتورىنىڭ موينى جار بەرمەيدى, بىراق. ونداي بولسا كەيبىر سانالى اتا-انالار بالالارىن قازاقشا ۇيرەنۋ ءۇشىن ءتىلى انا تىلىندە شىققان سىنىپقا بەرۋگە تىرىسار ەدى. سايىپ كەلگەندە بۇل ءادىس قازاقشا سويلەۋدىڭ مارتەبەسىن ازدى-كوپتى ارتتىرار ەدى. بىراق ونداي بولماق قايدا؟ الدىمەن كولەڭكەسىنەن قورقىپ جۇرەتىن شەنەۋنىكتەر «بۇل نە سۇمدىق؟» دەپ شوشىپ كەتەر ەدى.
مەكتەپتەگى ءتىل ماسەلەسى وسىنداي بولسا, ونىڭ ومىردەگى, قىزمەتتەگى, كوشەدەگى, ساۋداداعى احۋالى دا وڭعان شۇبەرەكتەي كۇننەن كۇنگە توزىپ بارادى. بارلىق سانالى ازامات, زيالى قاۋىم وسىنى كورىپ وتىر. ارينە, تۇبەگەيلى تۇك اتقارىلماي جاتىر دەۋدەن اۋلاقپىز, بيلىك باسىنداعىلار دا تىلگە جاناشىرلىق بىلدىرەدى. بىراق قوردالانعان كوپ ماسەلەنى بىردەن شەشۋ قاشاندا وڭاي بولمايدى.
جۇمىلا جۇمىس جۇرگىزۋدىڭ ءبىر دالەلى رەتىندە بۇرىن قاجەتسىز دەپ تاراتىلعان «قازاق ءتىلى» قوعامىنىڭ بارلىق وڭىردە قايتا اشىلعانى دەر ەدىك. ءبىزدىڭ وبلىستىق فيليال توراعالىعىنا جانات مۇحامەدجانوۆ دەگەن بەلسەندى ازامات كەلدى. جۋىردا وبلىس اكىمىنىڭ ورىنباسارى عاني نىعىمەتوۆتىڭ قاتىسۋىمەن فيليالدىڭ كەڭەيتىلگەن القا وتىرىسى وتكىزىلىپ, وندا قوردالانعان ءبىراز ماسەلە ورتاعا سالىندى.
ونوماستيكا ماسەلەسى بويىنشا ءبىز دە ءوزىمىزدىڭ ويىمىزدى ورتاعا سالدىق. سولتۇستىك قازاقستاننىڭ جەر-سۋ اتاۋلارى ءالى دە نەگىزىنەن وزگە تىلدە. اسىرەسە وبلىس ورتالىعىنداعى جاعدايدىڭ ءالى «مۇرتى» بۇزىلماي تۇر. ءبىرشاما بولشەۆيك كوسەمدەردىڭ اتى الىنعانىمەن ينتەرناتسيونال, پارتيزان, كومينتەرن, سوۆەت, پيونەر, كومسومول سياقتى يدەولوگيالىق تۇرعىدان ەسكىرگەن اتاۋلار ءالى دە سول كۇيىندە. ەندى وسى اتاۋلاردى وزگەرتە وتىرىپ, ولاردىڭ ورنىنا لايىقتى ەسىمدەر بەرىلۋى كەرەك-اق. الايدا بۇل ىستە دە كەيدە اسىرا سىلتەۋگە ۇرىنىپ قالامىز. ءوز تۋىستارى مەن تانىستارىنان باسقا ەشكىم بىلمەيتىن بىرەۋلەردىڭ ەسىمدەرىن كوشە اتىنا ۇسىنۋشىلار دا تابىلادى. ماسەلەن, بۇگىنگى تاڭدا پەتروپاۆل قالاسىنداعى كوشەلەردىڭ اتىن اۋىستىرۋ تۋرالى 46 ۇسىنىس تۇسكەن ەكەن. سونىڭ ارقايسىسىن ونوماستيكالىق كوميسسيا مۇقيات قاراماسا ەشكىم بىلمەيتىن كەيبىر ادامدارعا دا كوشە اتتارىن بەرۋ ۇسىنىلىپتى. كيەۆتە تۋعان ارون ناۋموۆيچ لەۆكوۆيچكە كوشە اتى سۇرالعان. ونىڭ كىم ەكەنىن زيالى قاۋىم بىلمەيدى. سول سياقتى رۋزاەۆ اۋدانىندا تۋىپ-وسكەن ءاناس ءىلياسوۆ دەگەن ءبىر ازاماتقا دا كوشە اتى سۇرالعان. ونى دا حالىق بىلە بەرمەيدى. ال ەندى ۆلاديمير چەرەميسينوۆقا كوشە اتى سۇرالعانى ءتىپتى وعاشتىق. چەرەميسينوۆ دەگەن حح عاسىردىڭ باسىندا پەتروپاۆلدىڭ مەرى بولعان ادام. ياعني وتارلاۋشى پاتشا وكىمەتىنىڭ شەنەۋنىگى, ول ءبىزدىڭ جەردە پاتشانىڭ وتارلىق ساياساتىن جۇرگىزدى. ءبىزدى قورلاعان, جەرىمىزدى, مالىمىزدى تارتىپ الۋشى وكتەمدىك وكىلى بولعان ادام. ارينە, ءبىز ورىس فاميليالى ادامدارعا قارسى ەمەسپىز. ارتىنا ادامزاتتىق رۋحاني مۇرا قالدىرعان چەحوۆ, پۋشكين, لەرمونتوۆ, تۋرگەنەۆ, چايكوۆسكي, برۋسيلوۆسكي سياقتى اقىن, جازۋشى, كومپوزيتور, مۋزىكانتتارعا كوشە اتتارىن بەرگەنبىز. وندايلار ءبىزدىڭ ەلگە قاتىسى بولسا ءالى دە بەرىلەدى. بىراق وتارلىق ساياساتتى جۇرگىزگەن ادامداردى ۇلىقتاۋعا جول بەرمەۋىمىز كەرەك.
جالپى, كوشە اتاۋىنا ەسىمى بەرىلەتىن ادامداردىڭ باعالاۋ كريتەريىن الدىن الا جاساپ العان ءجون. ول جەردەگى ەڭ باستى شارت – ادامنىڭ ارتىنا قالدىرعان يگى ءىسى, حالىققا تيگىزگەن پايداسى, رۋحاني قازىناسى بولۋى شارت.
جۋىردا بولعان جينالىستا عاني نىعىمەتوۆ پەتروپاۆل قالاسىنداعى 40 كوشەنىڭ اتىن اۋىستىرامىز دەدى. ونىڭ ىشىندە يدەولوگيالىق تۇرعىدان ەسكىرگەن 20-سىنا جاڭا اتاۋلار تابىلعان. بىراق وسىنداي ورەلى ىسكە قالا اكىمدىگىنىڭ بەلسەندىلىگى تومەندەۋ ەكەنىن ايتپاي كەتۋگە بولمايدى.
عاني ساقتاعان ۇلى ءوز سوزىندە ءتىل باسقارماسىنىڭ دا قايتادان اشىلۋ مۇمكىندىگى بارىن ايتتى. بۇعان دەيىن ول جابىلىپ قالعان ەدى. ەندى اتالعان باسقارما وبلىستا قايتادان اشىلىپ, ال اۋدانداردا بولىمدەرى جۇمىستارىن باستاۋى مۇمكىن ەكەندىگى جەتكىزىلدى. بۇل ءبىر قۋانىشتى حابار بولدى. بىراق ونىڭ سىلبىر بولماي, جۇمىسىن باتىل, بەلسەندى تۇردە جۇرگىزۋىنە «قازاق ءتىلى» قوعامى ىقپال ەتىپ وتىرسا نۇر ۇستىنە نۇر بولار ەدى. تەك ايتەۋىر اكىمدەردىڭ قاس-قاباعىنا قاراپ بايلانىپ قالعان كەزەكتى قۇرىلىم بولماسىن دەڭىز.
سولتۇستىكتەگى ەڭ ۇلكەن ونوماستيكالىق ماسەلە پەتروپاۆل قالاسى اتاۋىنىڭ قازاقشا قىزىلجار تاريحي اتاۋىنا اۋىسۋى عوي. ول تۋرالى ءبىز جاقىندا وبلىس اكىمىنىڭ ورىنباسارىمەن ارنايى سۇحبات جاساماقپىز. سول جەردە ءبىراز ويلار مەن جاڭا پىكىرلەر ايتىلار دەگەن ۇمىتتەمىز.
سولتۇستىك قازاقستان وبلىسى
