سوڭعى جىلدارى قازاقستان اسكەرىنىڭ قۋاتى ارتىپ, كۇشى نىعايدى. بۇعان تالاس جوق, ويتكەنى ولار قارجىدان تارشىلىق كورىپ جاتقان جوق. ءتىپتى ءۇش جىلدىق بيۋدجەت جيىنتىعى ءبىر تريلليون تەڭگەگە جاقىندادى. وسىلايشا مەملەكەت قارۋلى كۇشتەر مەن اسكەري قىزمەتشىلەر ءۇشىن بارلىعىن جاساۋدا. ماسەلەن, تەك وتكەن جىلى عانا 7 مىڭعا جۋىق اسكەري قىزمەتشى تۇرعىن ۇيمەن قامتاماسىز ەتىلدى, 5430 ادامعا تۇرعىن ءۇي جالداۋعا وتەماقى تولەندى. قارۋلى كۇشتەر وفيتسەرىنىڭ اقشالاي ۇلەسىنىڭ ورتاشا مولشەرى – 170 مىڭ تەڭگە. اسكەري قىزمەتشىلەردى زەينەتاقىمەن قامتاماسىز ەتۋ – ەل ازاماتتارىنىڭ بارلىق ساناتى اراسىندا ەڭ جوعارى دەڭگەيدە. مۇنداي قامقورلىققا جاۋاپ رەتىندە قازاقستان حالقى ارميامىزدان – جوعارى جاۋىنگەرلىك دايىندىق, ال اسكەري قىزمەتشىلەردەن – كىرشىكسىز تازالىق كۇتۋگە قۇقىلى ەكەنى وتە ورىندى. دەگەنمەن, جاسىراتىنى جوق, اسكەري سالادا كەمشىلىكتەر دە, كەمىستىكتەر دە جوق ەمەس. وسى ورايدا ءبىز مۇنداي كەلەڭسىزدىكتەردىڭ الدىن الاتىن, زاڭدىلىقتىڭ قاتاڭ ساقتالۋىن قاداعالايتىن ەلىمىزدىڭ باس اسكەري پروكۋرورى ەرعالي مەرزادينوۆكە جولىعىپ, اسكەردەگى جاعدايدى قۇزىرلى ورگاننىڭ نازاردا ۇستاي الۋى تۋرالى اڭگىمەلەسكەن ەدىك.
- ەرعالي سەرىكباي ۇلى, قارۋلى كۇشتەردىڭ جوعارعى باس قولباسشىسى – قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ۇستىمىزدەگى جىلى وسى ۆەدومستۆونىڭ وتكەن جەدەل-ستراتەگيالىق كەڭەسىندە: «مەملەكەت باسشىسى جانە جوعارعى باس قولباسشى رەتىندە مەنى جانە ەلىمىزدىڭ بارشا ازاماتىن قورعانىس ۆەدومستۆوسىندا ورىن العان سىبايلاس جەمقورلىقتىڭ پايدا بولۋ جايتتارى قاتتى الاڭداتادى. قازاقستان قوعامى مۇنى ۇلتتىق قاۋىپسىزدىككە تىكەلەي تونگەن قاتەر رەتىندە قابىلدايدى. قارۋلى كۇشتەردە مۇنداي نارسە مۇلدە بولماۋعا ءتيىس. ارمياعا ءبولىنىپ جاتقان مەملەكەتتىڭ قاراجاتى تەك قانا ماقساتقا ساي پايدالانىلۋى قاجەت. ونداي جايتتار بۇدان كەيىن قايتالانباس ءۇشىن ءتيىستى شارالاردى قابىلداعان ءجون», – دەدى. بۇل ورايدا, ياعني اتالعان سالادا زاڭداردىڭ بۇزىلماۋىن, تيىسىنشە ورىندالۋىن, ساقتالۋىن قاداعالايتىن قۇزىرلى ورگان باسشىسى رەتىندە نە ايتا الاسىز؟
- ەسەپتى كەزەڭدە اسكەري پروكۋرورلاردىڭ كۇش-جىگەرى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ قارۋلى كۇشتەرىنىڭ جوعارعى باس قولباسشىسىنىڭ تاپسىرمالارىن جانە باس پروكۋراتۋرانىڭ القا ءماجىلىسى شەشىمدەرىن جۇزەگە اسىرۋعا باعىتتالدى. سوڭعى ەكى جىلدا ءبىز ءوز جۇمىسىمىزدى ورتالىقتاندىرىلعان جوسپارلاۋ قاعيداسىمەن ۇيىمداستىرعانبىز. بۇل بىزگە قارۋلى كۇشتەردەگى زاڭدىلىقپەن قۇقىق ءتارتىبى دەڭگەيىنە اسەر ەتەتىن ءبىراز پروبلەمالاردى انىقتاۋعا مۇمكىندىك بەرىپ, ولاردى اسكەري ۆەدومستۆو باسشىلارىمەن بىرلەسە شەشۋدىڭ جولىن كورسەتتى. وسى رەتتە ءبىزدىڭ بۇل جۇمىسىمىز تۇرعىنداردىڭ قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنا دەگەن سەنىمىن ارتتىرۋ مەن قازاقستان اسكەرىنىڭ وڭتايلى بەينەسىن قالىپتاستىرۋ ارقىلى ۇيىمداستىرىلۋدا. بۇل جۇمىسقا بارلىق وكىلەتتى ورگاندار, قوعامدىق ۇيىمدار جۇمىلدىرىلعان.
- ايتىپ وتىرعانىڭىزدىڭ ءبارى ورىندى, بىراق اسكەردەگى سىبايلاس جەمقورلىق ماسەلەسىنە قاراي ويىسساڭىز؟
- ءيا, جاسىراتىنى جوق, اسكەردەگى سىبايلاس جەمقورلىقتىڭ اۋقىمى ەلەۋلى, ونىمەن قارسى كۇرەستە ەڭ قاتاڭ شارالار قولدانىلۋدا. سىبايلاس جەمقورلىققا قاتىستى قوزعالعان قىلمىستىق ىستەر تۋرالى قوعامدى تۇراقتى تۇردە حاباردار ەتىپ وتىرامىز. ماسەلەن, وتكەن جىلى ميلليونداعان پارا الۋ جانە ميللياردتاپ جىمقىرۋمەن بايلانىستى گەنەرالدار يلياسوۆ, اسەنوۆ, بولدەشوۆ جانە تاعى باسقالار باسقارعان قىلمىستىق توپتار اشكەرەلەنىپ, بيلىكتەرىن تەرىس پايدالانعاندارى ءۇشىن سوتتالدى.
الدىن الا تەرگەۋ مەن پروكۋرورلىق تەكسەرۋلەردىڭ ناتيجەلەرى كورسەتكەندەي, بۇل زاڭ بۇزۋشىلىقتاردىڭ بارلىعى مەملەكەتتىك ساتىپ الۋ سالاسىندا ورىن الىنعان. سول سەبەپتى, سىبايلاس جەمقورلىقتىڭ سەبەپتەرىن جويۋعا باعىتتالعان پروفيلاكتيكالىق شارالاردى جۇرگىزە وتىرىپ, ءبىز اسكەري ۆەدومستۆو باسشىلارىنان قارجىلىق باقىلاۋدى كۇشەيتۋ مەن مەملەكەتتىك ساتىپ الۋدىڭ اشىق جۇرگىزىلۋىن, مەملەكەت قاراجاتىن ماقساتقا ساي جانە ءتيىمدى پايدالانۋىن تالاپ ەتۋدەمىز.
-سوندا بۇل سىبايلاس جەمقورلىقتىڭ دەڭگەيى قانداي بولىپ تۇر. سونى اشىپ ايتساڭىز جانە ونى تومەندەتۋ جولدارى بار ما؟
- ءبىزدىڭ ۇسىنىسىمىز بويىنشا قازىرگى كەزدە قورعانىس مينيسترلىگىمەن اسكەردىڭ ماتەريالدىق-تەحنيكالىق قامتاماسىز ەتىلۋىنە جاۋاپتى ۋاكىلەتتى مەملەكەتتىك ورگاننىڭ قۇرىلۋى ماسەلەسى قارالۋدا. بۇنىڭ اسكەردەگى سىبايلاس جەمقورلىق دەڭگەيىنىڭ تومەندەۋىنە ءسوزسىز اسەر ەتەتىندىگىنە سەنىمدىمىز, ال كومانديرلەردىڭ جۇمىسى تەك جاۋىنگەرلىك ازىرلىككە باعىتتالاتىن بولادى.
مەملەكەتتىڭ ەكونوميكالىق مۇددەسىن قورعاۋعا قاتىستى ءبىز ەلەۋلى جۇمىس اتقاردىق, ەكونوميكالىق قاۋىپتىڭ ىقتيمال ايماقتارىن ايقىنداپ, كەلتىرىلگەن زالالدىڭ ورنىن تولتىرۋ جانە الدىن الۋ بويىنشا اسەرلى شارالاردى انىقتادىق. پروكۋرورلىق ىقپال ەتۋ شارالارى بويىنشا ءبىز مەملەكەت كىرىسىنە 750 ميلليون تەڭگە ءوندىرىپ جانە 5 ميلليارد تەڭگەنىڭ ساپاسىز قارۋ-جاراعىن اسكەرگە جەتكىزىلۋىنە جول بەرمەدىك. جەر قاتىناستارى زاڭدىلىعىنا تەكسەرۋ جۇرگىزۋ بارىسىندا اسكەري پروكۋرورلار 9 گەكتار قورعانىس جەرلەرىنىڭ مەملەكەتكە قايتارىلۋىنا قول جەتكىزدى. قىلمىستىق ىستەردىڭ تەرگەلۋى بارىسىندا پروتسەسسۋالدىق شىعىنداردى ءوندىرۋ بويىنشا جەتكىلىكتى تاجىريبە جيناقتاپ, جالپى ىستەردىڭ 70 پايىزىنان ارتىعى بويىنشا بۇل شىعىندار ءوندىرىلدى.
-اسكەردەگى ءتارتىپتى نىعايتۋ جولىندا قوعامدىق ينستيتۋتتار جۇمىس ىستەي مە؟ بولسا ولاردىڭ ءرولى قانداي؟
-اسكەردەگى ءتارتىپتى نىعايتۋ جولىنداعى قوعامدىق ينستيتۋتتاردىڭ ۇلەسى زور. باس اسكەري پروكۋراتۋرانىڭ جانىنداعى زاڭدىلىقتى قامتاماسىز ەتۋ جونىندەگى قوعامدىق كەڭەس تولىق كۇشىمەن ءوز جۇمىسىن باستاپ كەتكەن. قوعامدىق كەڭەستى پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى اباي تاسبولاتوۆ باسقارادى. قازىرگى كەزدە اتالعان ورگاننىڭ ايماقتارداعى كوشپەلى وتىرىستارىن وتكىزۋ, شالعايداعى شەكارا بولىمشەلەرىنە تانىسۋ ساپارلارىنا شىعۋ كەڭىنەن قولعا الىنعان. بۇعان قوسا وسكەلەڭ ۇرپاقتىڭ وتانسۇيگىشتىك تاربيەسىندە ءبىز قۇرعان جاس اسكەريلەر بىرلەستىكتەرىنىڭ رەسپۋبليكالىق شتابىنىڭ اتقارىپ جاتقان ءرولى زور. اتالعان شتابتىڭ ۇسىنىسىمەن پرەزيدەنت جانىنداعى جاستار ساياساتى جونىندەگى كەڭەسپەن اسكەرگە شاقىرىلىمعا دەيىنگى جاستارعا بايلانىستى بىرقاتار ماڭىزدى جوبالار جۇزەگە اسقان, سونىمەن قاتار وسى جىلدىڭ مامىرىندا مەملەكەت باسشىسىنىڭ قاتىسۋىمەن اسكەري-پاتريوتتىق فورۋم وتكىزۋ جوسپارلانىپ وتىر.
-مۇنىڭ ءبارى دۇرىس قوي, دەگەنمەن اسكەردەگى قىلمىستى الدىن الۋدىڭ جاي-كۇيىنە توقتالىپ وتسەڭىز ەكەن؟
ءبىز قۇقىق بۇزۋشىلىق پەن قىلمىستىڭ الدىن الۋدى باستى تالاپ ەتىپ قويدىق. وسى رەتتە «تۇزەتۋدەن گورى ەسكەرتۋ جاقسى» دەگەن قاعيداتتى ۇستانامىز. بۇگىنگى كۇندە ءاربىر قۇقىق بۇزۋشىلىق بويىنشا ارنايى قىزمەتتىك تەكسەرۋلەر جۇرگىزىلەدى جانە ەسكەرتۋ, ياعني الدىن الۋ شارالارى قولدانىلادى. بۇل بىزگە اسكەري قىزمەتشىلەردىڭ قازا بولۋىن 26 پايىزعا, ونىڭ ىشىندە جول-كولىك وقيعالارىن 15 پايىزعا, ال جاۋىنگەرلىك دايارلىقتى تومەندەتۋدى مۇلدەم جويۋعا قول جەتكىزدى. ءسويتىپ اسكەري قىزمەتشىلەردىڭ جاراقات الۋ فاكتىلەرىن 11 پايىزعا ازايتۋعا مۇمكىندىك بەردى. الايدا, جاسىراتىنى جوق, سوڭعى ءۇش جىل بويى ءوز-وزىنە قول جۇمساۋ وقيعالارى سول دەڭگەيدە تۇر. وتكەن جىلدا بۇنداي وقيعانىڭ 25-ءى ورىن السا, ونىڭ 3-ءى عانا جارعىدان تىس قارىم-قاتىناستار ناتيجەسىندە بولعان. اتالعان فاكتىلەردىڭ بارلىعىنا تەرگەۋ جۇرگىزىلىپ, كىنالىلەر جاۋاپتىلىققا تارتىلۋدا.
قۇقىق بۇزۋشىلىقتار مەن قىلمىستاردىڭ الدىن الۋ ماسەلەلەرىندە زاڭ بۇزۋشىلىقتاردى جويۋعا ەنگىزىلگەن ىقپال ەتۋ اكتىلەرىن قامتۋ تاجىريبەسى ەلەۋلى ءرول اتقارۋدا. ءبىز تەرگەۋشىلەرمەن ەنگىزىلگەن زاڭ بۇزۋشىلىقتى جويۋ تۋرالى ۇسىنىستاردىڭ قارالۋىنىڭ 100 پايىزعا جۋىعىنا اسكەري پروكۋرورلاردىڭ قاتىسۋىن قامتاماسىز ەتتىك. ولاردى قاراستىرۋ ناتيجەسىندە 880 لاۋازىمدى تۇلعا تارتىپتىك جاۋاپتىلىققا تارتىلدى. قابىلدانعان شارالار قارۋلى كۇشتەردەگى قىلمىس دەڭگەيىنىڭ تۇراقتالۋىنا قول جەتكىزدى, ونىڭ سوڭعى ءتورت جىلداعى دەڭگەيى 600 قىلمىسقا جۋىقتاپ تۇر. دەگەنمەن, وتكەن جىلدا اۋىر جانە اسا اۋىر قىلمىستار سانىنىڭ كوبەيۋى بايقالدى.
- ەندى شەكارا قىزمەتىنە بايلانىستى ايتىپ وتسەڭىز؟
- ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك كوميتەتى باسشىلىعىمەن شەكارا قىزمەتىنىڭ دامۋىنا جانە مەملەكەتتىك شەكارانى قورعاۋدى كۇشەيتۋگە باستى نازار اۋدارىلۋدا. ءبىرىنشى كەزەكتە كادرلىق قۇرامدى كۇشەيتۋ ماسەلەسى تۇر. شەكارالىق ساياساتتى جانە ايماقتارداعى ينفراسترۋكتۋرانى جەتىلدىرۋ بويىنشا ءتيىستى شارالار قولدانىلۋدا. ءالى دە بولسا, اتىراۋ, باتىس قازاقستان, قىزىلوردا جانە ماڭعىستاۋ وبلىستارىنداعى شەكارا زاستاۆالارىن سايكەستەندىرۋ ماسەلەلەرى اشىق تۇر. بايقوڭىر كەشەنىندەگى شەكارالىق باقىلاۋدى ۇيىمداستىرۋ پروبلەمالارى تولىعىمەن شەشىمىن تاپپاعان. رەسەي, قىرعىزستان, وزبەكستان جانە تۇركمەنستانمەن دەماركاتسيالىق جۇمىستار اياقتالماعان.
- وكىنىشكە وراي, بۇنداي فاكتىلەردەن تولىعىمەن ارىلعان جوقپىز. اتالعان پروبلەمامەن باسشىلىق قۇراممەن قوسا, ءتيىستى جەدەل-ىزدەستىرۋ قىزمەتتەرىمەن بىرلەسە شۇعىلدانۋدامىز.مىسالى, قازىرگى ۋاقىتتا وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىنداعى «قاپلانبەك» شەكارا باقىلاۋ بولىمشەسىنىڭ قىزمەتكەرلەرىنىڭ قاتىسۋىمەن ۇيىمداسقان قىلمىستىق توپقا قاتىستى قىلمىستىق ءىستى تەرگەۋ اياقتالدى. اتالعان توپ زاڭسىز كوشى-قون ارناسىن ۇيىمداستىرعان.وسىعان ۇقساس تاعى دا بىرنەشە قىلمىستىق ىستەر تەرگەلۋ بارىسىندا. تەرگەۋدىڭ ناتيجەسى مىندەتتى تۇردە جۇرتشىلىققا حابارلاناتىن بولادى.
- ەلباسى ءوزىنىڭ قازاقستان حالقىنا جولداۋىندا زور وكىلەتتىلىك پەن قۇقىق يەلەنگەن شەندىلەر جوعارى كاسىبي دەڭگەيىمەن عانا ەمەس, ءمىنسىز مىنەز-قۇلقىمەن ەرەكشەلەنۋگە ءتيىس دەپ تاعى ءبىر رەت باسا كورسەتتى. ءبىز قاشاندا بولسا وسى قاعيداتتاردى باسشىلىققا الا وتىرىپ اسكەري پروكۋراتۋرا ورگاندارىنداعى كادرلىق ساياساتتى جۇرگىزۋگە تىرىستىق. جەكە قۇراممەن جۇمىستىڭ ءداستۇرلى فورمالارىمەن قاتار, مورالدىك-پسيحولوگيالىق احۋالدى كۇشەيتۋگە, قىزمەتكەرلەردىڭ اسكەري-تاكتيكالىق, ساپتىق جانە دەنە دايارلىقتارىنا كوپ نازار اۋدارامىز. قورعانىس مينيسترىمەن جانە ىشكى اسكەرلەرىنىڭ باس قولباسشىسىمەن كەلىسىلگەن قۇرلىق جانە ىشكى اسكەرلەرىنىڭ اسكەري ينستيتۋتتارىنىڭ بازالارىندا اسكەري پروكۋراتۋرا قىزمەتكەرلەرىن وقىتۋ جۇرگىزىلۋدە.
تۇرعىن ءۇي ماسەلەلەرى دە ءوز شەشىمىن تابۋدا. بۇگىنگى تاڭدا 45 اسكەري پروكۋراتۋرا قىزمەتكەرى تۇرعىن ءۇيدى جالعا العانى ءۇشىن وتەماقى الادى. پروكۋراتۋرانىڭ بەدەلىن جوعارىلاتۋ جانە پروكۋرورلىق كاسىپتى ناسيحاتتاۋ ماسەلەلەرىندە بىزبەن №71 ليتسەي-مەكتەبىنىڭ ديرەكتورىمەن بىرلەسە تاريحتا العاشقى رەت «اسكەري پروكۋراتۋرا كادەتى» ارناۋلى سىنىبىن اشۋ تۋرالى جاڭا جوبا جۇزەگە اسۋدا. ءبىزدىڭ كادەتتەر سايكەسىنشە كيىم-كەشەكپەن, وقۋ-ادىستەمەلىك قۇرالدارىمەن جانە قارۋدىڭ ماكەتتەرىمەن قامتاماسىز ەتىلگەن. ولاردىڭ بەيىندى دايىندىقتارىمەن بىلىكتى پروكۋرورلىق قىزمەتكەرلەردەن قۇرالعان ارنايى توپ شۇعىلدانادى. اتالعان جوبا ويداعىداي ىسكە اساتىن بولسا ءبىز وسى سەكىلدى سىنىپتاردى باسقا دا ايماقتاردا اشامىز دەگەن ويدامىز.
-اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن الەكساندر تاسبولاتوۆ.
دەرەككوز: Egemen.kz.
فوتو: Egemen.kz.
