عالىمنىڭ ۇشان-تەڭىز ەڭبەگى ۇلت جۇرەگىنەن ورىن تاپقاندىقتان, تۋعان حالقى «ۇلت ۇستازى», «ۇلتتىڭ رۋحاني كوسەمى» دەپ ارداقتاپ ات بەردى. سوندىقتان احمەت بايتۇرسىن ۇلى مەن مەملەكەت تۇتاستىعى, ۇلت تۇتاستىعى – ەگىز ۇعىم. ۇلت ۇستازى – تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ الەم حالىقتارى الدىنداعى بەت-بەدەلى. ۇستاز ەسىمىن ۇلىقتاۋ ەل تاۋەلسىزدىگى مەن دامۋىنىڭ, ۇلتتىق قۇندىلىقتار مەن ۇلت مۇراتىنىڭ جۇزەگە اسىپ جاتقانىنىڭ بەلگىسى. سوندىقتان احمەت بايتۇرسىن ۇلىنىڭ 150 جىلدىق مەرەيتويىن يۋنەسكو, الەمدىك دەڭگەيدە تويلاۋ ەلىمىزدىڭ الەمدىك ارەناداعى بەت-بەدەلىن اسىراتىنى ءسوزسىز.
احمەت بايتۇرسىن ۇلىنىڭ ءبىز كورسەتپەي كەتكەن اتقارعان يگى ىستەرى مەن ونەرى جەتەرلىك, سوندا ءبىر باسىنا وسىنشا قاسيەت پەن قايراتكەرلىك دارىعان تۇلعانىڭ قوزعاۋشى كۇشى نە بولدى, مۇنداي تۇلعانى قالاي اتاۋعا بولادى دەپ ىزدەندىك. ىزدەنىس قورىتىندىسىندا احمەت بايتۇرسىن ۇلىن «پاسسيونارلىق تۇلعا» دەپ اتاۋ دۇرىس دەپ سانادىق.
پاسسيونارلىق يدەياسىنىڭ اۆتورى ايگىلى تاريحشى عالىم ل.ن.گۋميلەۆ. ونىڭ ەتنوگەنەزگە قاتىستى پاسسيونارلىق تەورياسى تۋرالى عىلىمي پىكىر ءارتۇرلى. اكادەميك د.س.ليحاچەۆ باستاعان عالىمداردىڭ ءبىر توبى ل.ن.گۋميلەۆتىڭ پاسسيونارلىق ءىلىمىن جەر بەتىندەگى ەتنوستار ەۆوليۋتسياسى قوزعاۋشى كۇشىنىڭ بيوسفەرالىق, گەوگرافيالىق, استروفيزيكالىق نەگىزدەرىن كورسەتكەن ءارى ناسىلشىلدىك ىلىمگە نەگىز بولعان ءبىرالۋان تەوريالارعا قارسى قوياتىن, ەتنوگەنەزگە قاتىستى گۋمانيتارلىق جانە جاراتىلىستانۋشىلىق بىلىمدەردى ۇشتاستىرعان عىلىمي جاڭالىق دەپ جوعارى باعالاسا [2; 3], ەندى ءبىر توبى عىلىمي دايەگى ءالسىز, قيالشىل, ت.ب. سەبەپتەر ايتىپ, جوققا شىعارىپ, سىنايدى. ءبىر قىزىعى, سىناۋشىلارىنىڭ كوپتىگىنە قاراماستان, ل.ن.گۋميلەۆ تەورياسىنىڭ باستى ۇعىمى «پاسسيونارلىق» باسقا دا عىلىم سالالارىنداعى قۇبىلىستاردى سيپاتتاۋدا پايدالانىلىپ, ونى تاريحشىلار عانا ەمەس, پسيحولوگتەر, پەداگوگتەر, تۇلعاتانۋشىلار دا بەلسەندى قولدانىپ ءجۇر. دەمەك پاسسيونارلىق يدەياسىنان باسقا يدەيامەن تۇسىندىرۋگە كەلمەيتىن قۇبىلىستاردىڭ بارى اقيقات. سونداي اقيقاتتىڭ ءبىرى – احمەت بايتۇرسىن ۇلىنىڭ تۇلعاسى.
سونىمەن بۇگىنگى عىلىمي اينالىمدا «پاسسيونارلىق تۇلعا» دەگەن ۇعىمعا ءارتۇرلى انىقتاما بەرىلىپ ءجۇر, بىراق ولاردىڭ بارلىعىنا ورتاق بەلگىلەر مىناداي:
– ۇنەمى قوزعالىس ۇستىندە جۇرەتىن, ىزدەنىستەن ءلاززات الاتىن جاسامپاز ارەكەتشىلدىك يەسى;
– قالىپتى جاعدايدى, ءداستۇردى, بارىنە ۇيرەنشىكتى «كومفورتتى» بۇزاتىن تاسقىن ەنەرگيا يەسى;
– كۇللى ءبىر قوعامدى, تۇتاس ەتنوستى جاڭا ساپاداعى دەڭگەيگە شىعاراتىن قۋاتتى يدەيا يەسى;
– ءوز ىسىنە دەگەن وراسان ماحاببات مەن جانكەشتىلىك يەسى, ىسىنە دەگەن ادالدىعى سونشالىق زور, ماقساتىنا جەتۋ جولىندا جەكە باسىن, ءتىپتى وتباسى مەن اينالاسىنداعى جاقىندارىن دا قۇربان ەتە الاتىن تۇلعا;
– تۇتاس ءبىر قاۋىمنىڭ, قوعامنىڭ, ۇلتتىڭ مۇددەسىن جانە ءبىر قىزىعى, سول ۇلتتىڭ بولاشاقتاعى مۇددەسىن پروەكتسيالاپ, ونى دا ءاردايىم ءبىر ءوزىنىڭ نەمەسە از عانا توپتىڭ مۇددەسىنەن بيىك قويىپ, سوعان قىزمەت ەتەتىن تۇلعا.
اتالعان قاسيەتتەردىڭ احمەت بايتۇرسىن ۇلى تۇلعاسىنا ءتان ەكەنىن احمەتتانۋ باعىتىندا ىزدەنگەن ءوز زامانداستارى م.اۋەزوۆ, م.دۋلاتوۆ, ي.وماروۆ, س.سەيفۋللين, ت.شونان ۇلى, ە.وماروۆ, ورىس عالىمدارى ا.سامويلوۆيچ, ە.پوليۆانوۆ, ن.ياكوۆلەۆ, ا.كونونوۆتان باستاپ, زامانىمىزدىڭ عالىم زەرتتەۋشىلەرى ءا. كەكىلباەۆ, ر.سىزدىق, ءا.قايدار, م.ءجۇسىپوۆ, ن.ءۋالي, د.قامزابەك, ك.حۇسايىن, ع.انەس, ب.مومىنوۆا, ش.قۇرمانباي ۇلى, ش.ساتباەۆا, ءۇ.سۋبحانبەردينا, ق.مۇحامەدحانوۆ, ز.احمەتوۆ, ع.احمەدوۆ, م.قوزىباەۆ, ك.نۇرپەيىس, ر.نۇرعالي, ت.قورداباەۆ, س.وزبەكوۆ, م.قويگەلديەۆ, س.قيراباەۆ, ت.كاكىش ۇلى, ج.ىسماعۇلوۆ, ك.ساعاديەۆ, ش.ەلەۋكەنوۆ, ب.ابىلقاسىموۆ, ە.جانپەيىسوۆ, ن.ءۋالي ۇلى, س.ءداۋىت ۇلى, ت.جۇرتباي, ا.ىسىماقوۆا, ءو.ءابديمان ۇلى, د.قامزابەك ۇلى, ش.قۇرمانباي ۇلى, ا.قىدىرشاەۆ, ق.ساق, ا.مەكتەپتەگى, ج.بايتىلەسوۆا, ۇ.ەركىنباەۆ, ر.يماحانبەت, و.جۇباەۆا, تۇرىك عالىمدارى احمەت بيجان ەردجيلاسۋن, نەرگيس بيراي, قىرعىز عالىمى ك.دىيكانوۆ جانە باسقا دا كوپتەگەن زەرتتەۋشىلەردىڭ ءبارى دە كورسەتكەن دەسەك ارتىق ەمەس.
«رەپرەسسيالانعان عىلىم» تەرمينىن عىلىمي اينالىمعا ەنگىزگەن, تۇلعاتانۋدىڭ (پەرسونولوگيا) پسيحولوگيالىق نەگىزدەرىن, عىلىم پسيحولوگياسىن زەرتتەگەن عالىم م.ياروشەۆسكي ء(وزى دە قۋدالانىپ ل.ن.گۋميلەۆپەن گۋلاك-تا بىرگە ازاپ شەككەن) زەرتتەۋشى تۇلعاسىنىڭ پارامەترلەرىن بىلاي انىقتايدى: يدەيالاردىڭ دامۋ جولى (يدەوگەنەز); بۇرىننان بەلگىلى تانىم جۇيەسى (كاتەگوريالدى اپپەرتسەپتسيا); ىشكى ۋاجدەمە; قارسىلاس ورتا; دارا تانىمدىق ستيل; سانادان جوعارى دۇنيە.
وسى شامالار بويىنشا احمەت بايتۇرسىن ۇلىنىڭ تۇلعاسى وزىمىزشە تالداپ كوردىك.
يدەيالاردىڭ دامۋ جولى (يدەوگەنەز). عالىم ەڭبەكتەرىندەگى تاريحي ماڭىزدى ناتيجەلەرگە اكەلەتىن يدەيالاردىڭ تۋىنداۋى مەن جەتىلۋى. بۇل ونىڭ ەسىمىن تاريح ۇكىمىمەن عىلىم جادىندا ساقتالعان ادامدار تىزىمىنە ەنگىزەدى. احمەت بايتۇرسىن ۇلىنىڭ يدەوگەنەزى 1882-1884 جج. اۋىل مولداسىنان العان ءدىني بىلىمدەرى مەن 1886-1891 جج. تورعايداعى ەكى سىنىپتىق ورىس-قازاق ۋچيليششەسىنەن العان ءدۇنياۋي بىلىمدەرىنەن باستاۋ الادى, 1895 ج. ورىنبور مۇعالىمدەر مەكتەبىندەگى باستاۋىش ۋچيليششەنىڭ وقىتۋشىسى رەتىندە يگەرگەن بىلىمىمەن جالعاسىپ, ءومىر بويىنا تولىعىپ وتىردى. احمەت بايتۇرسىن ۇلى تۇلعاسىنىڭ يدەوگەنەزىنە اسەر ەتكەن باستاپقى ەكى فاكتوردى ءوز زامانداستارى اتاپ كەتتى. ءبىرىنشىسى, م.دۋلات ۇلىنىڭ «...ۆ راننەم دەتستۆە ون كوە-كاك ناۋچيلسيا مۋسۋلمانسكوي گراموتە ۋ اۋلنوگو مۋللى. ەتيم زاكونچيلوس بى ەگو وبرازوۆانيە, ي ون وستالسيا بى نا ۆسيۋ جيزن پولۋگراموتنىم.., ەسلي بى, پو پوگوۆوركە «نە پوموگلو نە سچاستە», – دەپ اكەسى بايتۇرسىننىڭ پاتشالىق رەسەيدىڭ وتارلاۋشى شەندىسى, ويازدى ساباپ, جەر ايدالىپ يتجەككەنگە كەتكەندەگى ءحالىن, اعاسىنىڭ ونى دۇنيەاۋي وقۋعا بەرگەنىن ايتىپ تۇر. ەكىنشىسى, م.اۋەزوۆتىڭ: «…1896-شى جىلى ومبىعا بارعان. قازاق جەرىندەگى مەكتەپتەردى باسقارىپ تۇرعان ينسپەكتور الەكتوروۆپەن كەزدەسىپ, كەڭەسۋى احمەتتىڭ ويىنىڭ ويانۋىنا ۇلكەن اسەر ەتتى» دەگەن پىكىرى, سودان بەرى احمەتتىڭ وتارشىلدىق ساياساتقا قارسى باعىتتالعان يدەياسى جەتەكشى ورىن الدى. الەكساندر ەفيموۆيچ الەكتوروۆ (1861-1918 نەمەسە 1919) – قازاق جانە باشقۇرت حالىقتارىنىڭ تاريحىن, مادەنيەتى مەن ەتنوگرافياسىن زەرتتەگەن ورىس تاريحشىسى, ەتنوگراف, شىعىستانۋشى, ميسسيونەر. ورىنبور جانە استراحان گۋبەرنيالىق مۇراعات كوميسسياسىنىڭ مۇشەسى.
وسىلاي باستاۋ العان ۇلتىن وتارلىقتان امان الىپ قالۋ يدەياسى اعارتۋشىلىقپەن ۇشتاستى. بۇعان اسەر ەتكەن الىپ تۇلعالاردىڭ باسىندا اباي تۇردى, ابايدى قازاق دالاسىنا تانىتقان «قازاقتىڭ باس اقىنى» ماقالاسى احمەتتىڭ ءوزىن دە تانىتتى. احمەت بايتۇرسىن ۇلى الدىمەن حالقىن ابايداي وياتپاق بولىپ, ءدال ۇستازىنداي حالىققا تۇسىنىكتى مىسال جانرىنداعى ا.كرىلوۆتىڭ شىعارمالارىن اۋداردى, سول كەزدە ءوز ميسسياسىن اللەگوريامەن حالقىنا «ماسامىن» دەپ جەتكىزدى. بۇدان كەيىنگى كەزەڭدە ونىڭ يدەوگەنەزىندە پرواكتيۆتى اعارتۋشىلىق يدەياسى ورنىقتى دەسە دە بولادى, بۇل كەزەڭدە احمەت ىبىراي ءالتىنساريننىڭ ىزىمەن وقۋلىق جازۋ, حالىقتىڭ ساۋاتىن اشۋ يدەياسىنا كوپ قىزمەت ەتتى. وسىلايشا ءار سالادا, ارنادا اتقارعان قىزمەتى كەڭەيە ءتۇستى, سان سالالىق بىلىمدەرى سينكرەتتەلىپ, ۇلى سينەرگياعا ۇلاستى. احمەت بايتۇرسىن ۇلى عالىمدىق تۇلعاسىنىڭ ءبىر پارامەترى رەتىندەگى يدەوگەنەزى ءالى دە تەرەڭ زەرتتەۋلەردى قاجەت ەتەدى. ءبىز تەك ونىڭ باستاۋىن عانا كورسەتىپ, بولاشاق زەرتتەۋلەرگە قاجەت پروبلەمانى العا تارتىپ وتىرمىز.
بۇرىننان بەلگىلى تانىم جۇيەسى (كاتەگوريالدى اپپەرتسەپتسيا). اپريورلىق عىلىمي-فيلوسوفيالىق كاتەگوريالار: عىلىمي تانىمنىڭ الدىڭعى تاريحي تيپ ساناتتارىنىڭ تورى, عىلىمدا جاڭادان تانىلاتىن كەز كەلگەن مازمۇن سونىڭ پريزماسى ارقىلى قابىلدانادى. احمەت بايتۇرسىن ۇلى عالىمدىق تۇلعاسىنىڭ قالىپتاسۋ, جەتىلۋىنە اسەر ەتكەن ونىڭ عىلىمي تانىم كەڭىستىگىنىڭ جۇيەلەنۋىنە سەبەپ بولعان كونتەنت مىنالاردان قۇرالادى: بالا كەزىنەن وتباسى مەن ورتاسى تاربيەسىنەن سۋسىنداعان ءداستۇرلى جالپىحالىقتىق بىلىمدەر جۇيەسى, العاشقى ءبىلىم العان مەكتەپتەرىندەگى ءدىني جانە ءدۇنياۋي بىلىمدەر جۇيەسى, اباي, ىبىراي جانە ورىس ميسسيونەرلەرى مەن زيالىلارىنىڭ اعارتۋشىلىعى, XIX عاسىردىڭ اياعى مەن XX عاسىردىڭ باسىنداعى ەۋروپاداعى جانە رەسەيدەگى عىلىمي ىلىمدەر, ىسمايىل گاسپارالى باستاعان سول كەزدە ەرەكشە قۋات العان تۇركى وركەنيەتىندەگى جاديدشىلدىك اعىم, الاش يدەياسى.
ىشكى ۋاجدەمە. بۇل شاما تۇلعانىڭ اقيقاتتى ىزدەۋگە دەگەن سۇيىسپەنشىلىك, عىلىممەن اينالىسۋعا يتەرمەلەيتىن قۇندىلىقتار جۇيەسىن بىلدىرەدى. عىلىمي قىزمەت پسيحولوگياسىن زەرتتەگەن عالىمدار ادەتتە عالىم تۇلعاسىنىڭ ىشكى ۋاجدەمەسىنە اقيقاتتى تانۋعا دەگەن سۇيىسپەنشىلىك پەن اتاقتى بولۋعا دەگەن تالپىنىستى باستى رەتىندە كورسەتەدى, الايدا احمەت بايتۇرسىن ۇلىنىڭ ومىرلىك دەرەكتەرى مەن ونىڭ عىلىمي مۇراسى ماتىندەرىنىڭ ىشكى ينتەنتسياسى ونىڭ بۇكىل قىزمەتىنىڭ قوزعاۋشى كۇشى ەرەكشە اسقاق ەكەنىن دالەلدەيدى. سوندىقتىن احمەت بايتۇرسىن ۇلىنىڭ ىشكى ۋاجدەمەسىنە جوعارىدا كورسەتىپ كەتكەن پاسسيونارلىق قاسيەتىن, ۇلتىن ءسۇيۋدى جاتقىزۋعا بولادى.
قارسىلاس ورتا. عالىم شىعارماشىلىعىنىڭ جولىندا قارسىلىق كورسەتكەن ورتاسى, قارسى پىكىر بىلدىرگەن وپپونەنتتەرى. ادەتتە بۇل شاما بويىنشا ناقتى تۇلعالاردى كورسەتەدى, ال احمەت بايتۇرسىن ۇلىنا كەلگەندە, بىزدىڭشە, بۇلار جەكە تۇلعادان گورى تۇتاس ءبىر جۇيە دەگەن ورىندىراق بولار ەدى, سونىمەن عالىمنىڭ وپپونەنتتىك ورتاسى رەتىندە وتارشىل پاتشالىق رەسەي, كەڭەستىك رەپرەسسيا, الاۋىزدىق پەن ناداندىق, ساۋاتسىزدىق كورىنىستەرىن اتاۋعا بولادى.
دارا تانىمدىق ستيل. بۇل شاما عالىمنىڭ ويلاۋ جەلىسى, ادىستەرى, تانىم ەرەكشەلىگىن كورسەتەدى. اتالعان شامانىڭ احمەت بايتۇرسىن ۇلىنىڭ تۇلعاسىنداعى ەرەكشەلىگىن انىقتاۋ ءۇشىن, ءبىزدىڭ ويىمىزشا, ەڭ الدىمەن ونىڭ جاساعان تەرميندەر جۇيەسىنىڭ نەگىزدەرىنە, ومىرشەڭدىگىنىڭ سىرىنا توقتالۋ اسا ماڭىزدى. ارينە, ا.بايتۇرسىن ۇلى ەڭبەكتەرىنىڭ ادىستەرى مەن ويلاۋ جەلىسى, تانىم ەرەكشەلىگى تەك وسى ماسەلەمەن عانا انىقتالىپ اشىلمايدى. ءبىزدىڭ ويىمىزشا, مۇنىڭ سىرى احمەت بايتۇرسىن ۇلى اۆتورلىق پراگماتيكاسىنىڭ مىقتىلىعىندا.
پراگماتيكا دەگەنىمىز, قاراپايىم تىلمەن ايتقاندا, ءماتىن جاساۋشىنىڭ سول ءماتىندى تۇتىنۋشىنى ۇنەمى ويلاپ وتىرۋى, ءماتىندى تىڭداۋشى نەمەسە ءماتىندى وقۋشى بىردەن تۇسىنە كەتەتىندەي, ويىن جەتكىزۋدە ءتىلدىڭ سول تۇتىنۋشىعا تانىس, سوعان ەتەنە جاقىن ءتىل بىرلىكتەرى مەن قۇرالدارى ارقىلى بەزەندىرۋ. ا.بايتۇرسىن ۇلىنىڭ كەز كەلگەن تۋىندىسى تەك سالالىق كاسىبي اۋديتوريا, عىلىمي ورتاعا ەمەس, بۇقارا حالىققا ارنالعان. سونىمەن بىرگە ءبىر قىزىعى, قانداي دا ءبىر سالالىق عىلىمي اقپارات تا جۇيەلى ءارى عىلىمي ءستيلدىڭ تالاپتارىنا ۇيلەس بەرىلگەن. وسىنى اكادەميك ر.سىزدىق «باسقا ۇلتتىڭ عالىمدارى (ورىس عالىمدارى): «قالايشا مەكتەپ وقۋلىقتارىن عىلىمنىڭ باسى دەيسىز؟», – دەپ تاڭعالادى. ارينە, بۇرىننان وقۋ-جازۋى بار, عىلىمى بار, ۋنيۆەرسيتەتتەرى وسىدان ءۇش ءجۇز, ءتورت ءجۇز جىل بۇرىن اشىلعان حالىقتار ءۇشىن عىلىمنىڭ باستاۋىن مەكتەپتەن باستاۋ وعاش كورىنەتىن شىعار. شىندىعىندا, قازاقتىڭ ۇلتتىق عىلىمى – قازاق ءتىلى مەن ادەبيەتى, قازاق تاريحى. فيزيكا – قازاقتىڭ ۇلتتىڭ عىلىمى ەمەس, بيولوگيا – ۇلتتىق عىلىم ەمەس. ارينە, ونداي عىلىم سالالارى قازاق ءۇشىن كەرەك, قازاقتار زەرتتەپ جاتقان عىلىمدار. بىراق قازاقتىڭ ناعىز ۇلتتىق عىلىمى – قازاق ءتىلى تۋرالى عىلىم, قازاقتىڭ ادەبيەتى, قازاقتىڭ تاريحى تۋرالى عىلىم», – دەپ تۇسىندىرەدى.
عالىم ش.جالماحانوۆ احمەت بايتۇرسىن ۇلىنىڭ عىلىمي اينالىمعا ەنگىزگەن تىلتانىمدىق تەرميندەرىنىڭ جالپى سانى 310 بولسا, ونىڭ 38,5%, ياعني 118-ءى بۇگىنگى كۇنى دە بەلسەندى قولدانىستا ەكەنىن انىقتادى. بۇل ۇلكەن جەتىستىك, ءتىپتى الەمدىك عىلىمدا مۇنداي تۇلعالار ساۋساقپەن سانارلىق دەسە دە بولادى. ايگىلى ورىس عالىمى ۆ.ۆينوگرادوۆ عىلىمي اينالىمعا ءۇش تەرميندى ەنگىزىپ, سول تەرمين بىلدىرەتىن ۇعىمدى جالپاق جۇرتتىڭ وپەراتسيالىق ساناسىنىڭ قۇرالدارىنا اينالدىرعان عالىم – ۇلى عالىم دەگەن پىكىرىن پروفەسسور ەربول جانپەيىسوۆ دارىستەرىندە مىسالعا ءجيى كەلتىرەتىن. ولاي بولسا, احمەت بايتۇرسىن ۇلى تەرميندەرىنىڭ فەنومەنى نەدە دەگەن سۇراق تالاي ءتىلتانۋشىنىڭ زەرتتەۋىنە ارقاۋ بولىپ كەلە جاتقانى بەكەر ەمەس. ماسەلەن, ش.قۇرمانباي ۇلى «تەرميندەلۋشى ۇعىم مەن تەرميندەنۋشى ءسوزدى سايكەستەندىرۋ ءۇشىن ۇعىمدار جۇيەسىنە دە, تەرميندەر جۇيەسىنە دە بىردەي ءمان بەرۋ تەرمين جاساۋشىعا اسا قاجەت. ا.بايتۇرسىن ۇلى جاساعان تەرميندەردىڭ تۇگەلگە جۋىق ءساتتى شىعۋىنىڭ سىرى – ونىڭ ناعىز تەرمينشى رەتىندە تەرمينگە لەكسيكولوگيا تۇرعىسىنان دا, كونتسەپتولوگيا تۇرعىسىنان دا قاراي بىلۋىندە جاتسا كەرەك», دەگەن قورىتىندى جاسايدى.
سوڭعى پىكىردەگى سوڭعى وي بويىنشا احمەت بايتۇرسىن ۇلى بىرەر تەرمينىنىڭ كونتسەپتولوگيالىق, لينگۆوكوگنيتولوگيالىق نەگىزدەرىنە توقتالا كەتكەن ءجون بولماق. عالىمدار دۇنيەنىڭ ۇلتتىق كوگنيتيۆتىك بەينەسى دەپ حالىقتىڭ جەكەلەگەن وكىلدەرى ساناسىنداعى جالپى, تۇراقتى ءارى قايتالانا بەرەتىن دۇنيە بەينەسىن ايتۋ كەرەك دەپ كورسەتەدى. دۇنيەنىڭ ۇلتتىق بەينەسى, ءبىر جاعىنان, ابستراكتسيالىق قۇبىلىس بولسا, ەكىنشى جاعىنان, كوگنيتيۆتىك-پسيحولوگيالىق اقيقات, ول حالىقتىڭ ويلاۋ, تانىم ارەكەتتەرىنەن, فيزيكالىق جانە ۆەربالدى مىنەز-قۇلقى مەن ادەبىنەن انىقتالادى; دۇنيەنىڭ ۇلتتىق بەينەسىن ستەرەوتيپتى جاعداياتتارداعى حالىقتىڭ ءبىرىزدى, بىرتەكتى ءجۇرىس-تۇرىسى مەن ادەپ-قىلىعىنان, اقيقات دۇنيە تۋرالى ساناسىنداعى ورتاق تۇسىنىكتەردەن, «ورتاق پىكىردەن», پايىمداۋلارىنان, ماقال, ماتەل, ناقىل سوزدەردەن «ۇستاپ الۋعا» بولادى. ءبىزدىڭ ويىمىزشا, احمەت بايتۇرسىن ۇلى جاساعان تەرميندەرى ومىرشەڭدىگىنىڭ ءبىر سىرى وسىندا جاتىر. ونىڭ تەرمين رەتىندە العان سوزدەرى مەن ءسوز تىركەستەرى, ءتىپتى ماتىندەرىندە قولدانعان بەينەلى ورامدارى مەن تۇتاس سينتاكسيستىك قۇرىلىمدارى قازاق حالقى ساناسىنداعى دۇنيەنىڭ ۇلتتىق كوگنيتيۆتىك بەينەسىنە نەگىزدەلەدى.
جوعارىدا كەلتىرىلگەندەر سوڭعى جيىرما-وتىز جىلدا انىقتالعان ءتىل مەن سانانىڭ, ءتىل مەن تانىمنىڭ اراقاتىناسىن زەرتتەيتىن لينگۆوكوگنيتولوگيا سالاسىنداعى تىڭ عىلىمي بىلىمدەر. ال احمەت بايتۇرسىن ۇلىنىڭ تەرمينجاسامىنىڭ نەگىزىندە وسى بىلىمدەر جاتقانىن ويلاساق, عالىمنىڭ دارا تانىمىنىڭ سول كەزدەگى ۇلتتىق عىلىمي تانىمنان قانشالىقتى وزىق ەكەنى ايقىن بىلىنەدى. وسى وزىقتىعىنىڭ ارقاسىندا, ۇلتتىق ساناداعى دۇنيەنىڭ كوگنيتيۆتىك جانە تىلدىك بەينەلەرىن جاقسى بىلگەندىكتەن ءارى سولاردى تەرمينجاسامى مەن جالپى ماتىندەرىن قۇرۋدا ءتيىمدى پايدالانعاندىقتان, احمەت بايتۇرسىن ۇلىنىڭ ەڭبەكتەرىنىڭ ومىرشەڭدىگى بۇگىنگى كۇنى دە قۋاتتى.
مىسالى, احمەت بايتۇرسىن ۇلىنىڭ كوسەمشە تەرمينىنىڭ دە لينگۆوكوگنيتيۆتىك نەگىزى حالىقتىڭ تۇرمىستىق مادەنيەتىنە ءتان كوسەم ات دەگەن رەاليمەن بايلانىستى دۇنيەنىڭ ۇلتتىق بەينەسىنە, ونىڭ تىلدەگى كورىنىسىنە قۇرىلادى. جوعارىدا اتالعان ەتنوگرافيالىق ەڭبەكتە كوسەم ات ۇعىمى «وزىڭقى جۇرەتىن جىلقىنى بىلدىرەتىن اتاۋ. بۇل ۇعىم ءارتۇرلى جاعدايلاردا قولدانىلادى. توپ اتتىلاردىڭ ىشىندە وزگە اتتاردىڭ وزۋىنا جول بەرمەي, وزىق جۇرەتىن جۇيرىك, بەلدى اتتاردى كوسەم ات دەپ اتاۋ كەزدەسەدى» دەپ سيپاتتالعان. بىرتومدىق ۇلكەن تۇسىندىرمە «قازاق سوزدىگىندە» كوسەم ات «تىركەستىرە جەككەن اتتىڭ الدىڭعىسى, جول باستايتىنى, تۇپكى اتتىڭ الدىنا جەگىلەتىن ات» دەپ انىقتالدى. ال ەكى كومپونەنتى ساباقتاسا بايلانىسقان تىلدىك قۇرىلىمداعى باسىڭقى كومپونەنت الدىنان كەلەتىن باعىنىڭقى كومپونەنتتىڭ ەرەكشە فورماسىن اتاۋ ءۇشىن ونىڭ باسقا قاسيەتتەرىنەن بۇرىن وسى «الدىندا تۇراتىن» قاسيەتىن ارباعا جەگىلگەن اتتاردىڭ ىشىندەگى «الدىندا جۇرەتىن اتتىڭ» اتاۋىنان جاساپ, نەگىزگى ءۋاج رەتىندە العا شىعارۋى بۇل تەرميننىڭ دە حالىق قابىلداۋىنا جەڭىل ءتيۋىنىڭ بىردەن-ءبىر سەبەبى بولدى. ءسوزىمىز كورنەكى بولۋ ءۇشىن تومەندەگى سۋرەت اتالعان ەنتسيكلوپەديادان بەرىلىپ وتىر.
سانادان جوعارى جۇيە. زياتكەرلىك-ۋاجدەمەلىك شىعارماشىلىق بەلسەندىلىكتىڭ شارتتى تۇردە العان فورماسى, ول ارقىلى سۋبەكت ءبىلىم نىسانىن دامىتۋدا وسى نىساندى جەتىلدىرۋدىڭ بۇرىن-سوڭدى بولماعان ءارتۇرلى جوبالارىن جاسايدى. بۇل تۇرعىدا ايتىلاتىن, زەرتتەلەتىن ماسەلە كوپ, سەبەبى احمەتتانۋشىلاردىڭ دەنى عالىمنىڭ پراكتيكالىق ەڭبەكتەرىنە نەگىز بولعان تەوريالىق تۇجىرىمدار ونىڭ ءوزى ءومىر سۇرگەن كەزەڭى ءۇشىن تىڭ جاڭالىق ەكەنىن العا تارتادى. ءبىز سولاردىڭ بىرىنە عانا توقتالا كەتپەكپىز. ول احمەت بايتۇرسىن ۇلى ەڭبەكتەرىندەگى ءتىلدىڭ ەڭ تومەنگى دىبىستىق قاباتىنا سايكەس ساناداعى بىرلىكتەرى – فونەمالارعا قاتىستى ماسەلە. عالىم م.ءجۇسىپوۆ احمەت بايتۇرسىن ۇلىنىڭ سينگارموفونولوگيالىق ءىلىمىن تەرەڭ تالداي كەلە, ا.بايتۇرسىن ۇلىنىڭ فونەما ۇعىمى ول تۋرالى ۇعىم الەمدىك ءتىلتانىمدا ءالى ب ۇلىڭعىر بولعان كەزدە انىق قالىپتاسقانىن دالەلدەيدى.
وسى ويدى ءوز ەڭبەگىندە اكادەميك ز.بازارباەۆا دا كەلتىرەدى. ز.بازارباەۆا جاراتىلىستانۋداعى دۇنيەنىڭ ەڭ كىشى بىرلىكتەرى, ماسەلەن, فيزيكاداعى اتوم تەورياسى, حيمياداعى حيميالىق ەلەمەنت تەورياسىنىڭ تىلتانۋشىلارعا دا قاتتى اسەر ەتكەنىن ايتادى, دۇنيەنىڭ ەڭ كىشى, ءارى قاراي بولشەكتەنبەيتىن ىرگەلى بىرلىگى بولاتىنى تۋرالى ءىلىم ءتىلدىڭ دە ىرگەلى ەڭ كىشى بىرلىگىن ىزدەۋگە ىنتالاندىردى. الەمدىك جانە ورىس ءتىلتانىمىندا ن.ترۋبەتسكوي, ر.ياكوبسون, ۆ.مالمبەرگ, ا.مارتينە جانە ت.ب. عالىمدار باستاعان فونولوگيالىق ىزدەنىستەر ۇدەگەن كەزدەن ءبىراز بۇرىن احمەت بايتۇرسىن ۇلىنىڭ وقۋلىقتارىندا ولار تۋرالى تەرەڭ دە جۇيەلى تۇسىنىك بەرىلگەن بولاتىن. ز.بازارباەۆا «احاڭ فونەما تەرمينىن قولدانباعان, بىراق قازاق ءتىلىنىڭ فونەتيكالىق جۇيەسىن فونولوگيالىق تۇرعىدان قاراستىردى. ا.بايتۇرسىن ۇلىندا فونەمالار (احمەت بايتۇرسىن ۇلى فونەمالاردى ء«تىل دىبىستارى» دەپ اتاعان – ا.ف.) ارىپكە بايلانىستىرا زەرتتەلگەن», – دەپ كورسەتەدى. بۇل دەرەكتەر الەمدىك ءتىلتانىمدا فونەما ۇعىمىن, ياعني ءتىلدىڭ ەڭ كىشكەنە ىرگەلى بىرلىگى تۋرالى تۇسىنىكتى العاش قالىپتاستىرعان عالىم احمەت بايتۇرسىن ۇلى ەكەنىن ايعاقتايدى.
وسى تۇرعىدا ادامزات وركەنيەتىندە بايتۇرسىن ۇلىنا ۇقساس اعارتۋشى-تۇلعا ىزدەسەك, م.لومونوسوۆتى مىسالعا كەلتىرۋگە بولادى دەپ ويلايمىز. احمەت بايتۇرسىن ۇلىنىڭ تۇلعاسى مەن اعارتۋشىلىعى م.لومونوسوۆتان ارتىق بولماسا كەم ەمەس, سەبەبى العاشقى ءسوز بولعان تۇلعا ورىس ءتىلىن عىلىم تىلىنە اينالدىرۋعا كۇشىن سالسا, احمەت بايتۇرسىن ۇلى قازاق ءتىلىن جالپىحالىقتىق سيپات الۋىنا, حالىقتىڭ جاپپاي ساۋاتتانۋىنا جول سالدى. قازىرگى كەزدە مادەنيەتتانۋدا «ورىس فەنومەنى» دەگەن ۇعىم قالىپتاسقان. ونى قاراپايىم تىلمەن تۇسىندىرسەك, ءمانى مىناداي: ەگەر م.لومونوسوۆ, عىلىمنىڭ جاراتىلىستانۋ سالاسىندا دا مىقتى بولا تۇرا, الدىمەن «رۋسسكايا گرامماتيكانى» جازباعاندا, سول ارقىلى ورىس ءتىلى «حولوپتىڭ» قارابايىر ءتىلى ەمەس, تەرەڭ عىلىمي تانىم قالتارىستارىن جەتكىزە الاتىن زياتكەرلىك ءتىل بولۋ قۋاتىن كورسەتپەگەندە, ادامزاتتان عارىشقا تۇڭعىش بولىپ ورىستار ۇشپاس ەدى.
احمەت بايتۇرسىن ۇلىنىڭ اعارتۋشىلىق فەنومەنى الدىمەن «الىپپەنى», ء«تىل-قۇرالىن» جازۋى ارقىلى قازاق ءتىلىن بارلىق ورتاداعى, اسىرەسە ءبىلىم الۋ, عىلىم سالاسىنداعى كوممۋنيكاتسيا قۇرالىنا اينالدىرۋدا, قوعامدى ازعانتاي ۋاقىت ىشىندە ساۋاتتاندىرىپ قانا قويماي, جاڭا ءبىر رۋحاني دەڭگەيگە كوتەرۋىندە جاتىر. ەگەر احمەت بميتۇرسىن ۇلىنىڭ بۇل قىزمەتى بولماعاندا, قازاقستاندا بودان سانا بۇعاۋىن بۇزاتىن بوستان سانا نەگىزدەرى قالىپتاسۋ مۇمكىن بە ەدى؟!
انار فازىلجان,
احمەت بايتۇرسىن ۇلى اتىنداعى
ء تىل ءبىلىمى ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى
