ونەر • 06 ناۋرىز، 2022

ەح، افونيا!

241 رەت كورسەتىلدى

كەڭەس وكىمەتىنىڭ كەرىتارتپا ساياساتى كىمدى تالكەكتەمەدى دەيسىڭ. ميلليونداعان جازىقسىز ادامداردىڭ تاۋ-تاۋ بوپ ۇيىلگەن باسسۇيەكتەرىنىڭ ۇستىنە تۇرعىزىلعان سوتسياليزم يدەياسى كىمدى رۋحاني مۇگەدەك ەتپەدى. ءبىز، جالپى، كەڭەس وكىمەتىنىڭ كەلمەسكە كەتكەن ەلەسىمەن كۇرەسىپ نە ۇتامىز دەگەن ويدان الشاق بولۋىمىز كەرەك. جالپى، تامىرلانعان جۇيەنى ءبىر كۇندە تۇبىرىمەن قوپارىپ تاستاۋ مۇمكىن ەمەس. ءبىز سياقتى كوپ تەپەرىش كورگەن ۇلتتار ونىڭ سالدارىمەن ءالى دە كۇرەسە بەرەدى.

 

كوللاجدى جاساعان زاۋرەش سماعۇل «EQ»

 

«ەح، افونيا!» دەپ اياقتادىق كينوكارتينانى... ايگىلى رەجيسسەر گەورگي دانەليانىڭ اتاقتى «افونياسى». كەڭەس ادامى جانىنىڭ جاسىرىن قاتپارلارىن، ول باتقان تەرەڭ يىرىمدەردى، جالپى، قوعام كەشكەن شاراسىز حالدەردى جەكەلەگەن كەيىپكەرلەردىڭ تاعدىرلارى ارقىلى نازىك پاراقتاعان «افونيا». جالقاۋ افونيا، قىرسىق افونيا، اينالاسىنداعىلارعا قارسى افونيا.

جۇيەگە باعىنعىسى جوق، باسىن بۇعاۋعا سالىپ كوپ جۇمىسشىنىڭ ءبىرى بولعىسى كەلمەيتىن، ايەلگە باسىن ەكىباستان ءيىپ كورمەگەن افونياعا اۋەلدە كورەرمەن رەتىن­دە سۇيسىنە قويۋ قيىن. بىراق رەجيسسەردىڭ شەبەرلىگى دە سوندا، جەمقور بولسا دا، ىشكىلىككە سالىنىپ جۇمىسىن ءجۇردىم-باردىم ىستەيتىن ماسكۇنەم دەسەڭ دە، ۇجىم­دىق تالقىعا كۇندە تۇسەتىن بور­ششوۆ ا.ن. – عا بىرتە-بىرتە ءوزىڭدى ءبىرتۇرلى جاقىن تۇتا باستايسىڭ. ونىڭ سەبەبى بەلگىلى دە سياقتى. ءوزىمىز جوعارىدا ايتىپ كەتكەندەي، ءبىز كەڭەس وكىمەتىنىڭ ەلەسىمەن كۇرەسۋشى ۇرپاقپىز. بىزدە سول وزبىر جۇيەنىڭ كەز كەلگەن سالقىنىن سەزگەن بويدا وعان قارسى اگرەسسيا ويانادى. افونيا بىزگە سول جاعىنان جاقىن پەرسوناج.

ەڭ قىزىعى، اتالعان فيلم سوناۋ 1975 جىلى، كەڭەس وكىمە­تىنىڭ انتيسوۆەتتىك يدەيالاردى قالت جىبەرمەيتىن قىراعى كوزدە­رىنەن قالاي ءوتىپ كەتكەنىنە تاڭ قالاسىڭ؟ باس كەيىپكەر افونيا، (لەونيد كۋراۆلەۆ) قاراپايىم قۇبىر جوندەۋشى، سانتەحنيك دەپ ويلاعانىڭىزبەن، قىزىلدارعا قىپ-قىزىل قارسى قاھارمان.

كينوكارتيناعا ءۇستىرت قاراعان ادام اۋەلدە باس كەيىپكەر افونيانى ومىردە ماقساتىنىڭ جوقتىعىنان بەيشارا كۇيگە تۇسكەن، ىشكىلىككە سالىنىپ، بەيبەرەكەت ءومىر سۇرەتىن بۇزىلعان ادام دەپ توپشىلاۋى مۇمكىن. بىراق ماسەلە افونيانىڭ «بۇزىلعاندىعىندا» ەمەس ەدى. ول سول قوعامنىڭ، ناقتىراق ايتقاندا، ءسوتسياليزمنىڭ وتىرىك وسيەتتەرى مەن جالاڭ ۇراندارىنا سۇيەنىپ، ساپاسىز بوي كوتەرگەن نىساندارىنىڭ، سۇپ-سۇر عيماراتتارىنىڭ كۇندە جا­رىلاتىن، كۇندە تەسىلەتىن، كو­رىنگەن جەرىنەن سۋ اتقىلاپ ەستى شىعاراتىن ەسكى قۇبىرلارىن جون­دەۋشى. افونيا كىمگە جەتەدى؟ اناۋ ءۇيدىڭ قۇبىرىن بىتەگەنشە مىناۋ ءۇيدىڭ قۇبىرى قۇرتىلادى. ما­سەلە، ساياسي جۇيەنىڭ، قوعامدىق وي-سانانىڭ «بۇزىلعاندىعىندا» سياقتى.

افونيا ول قۇبىرلاردى جون­دەۋگە ەش ق ۇلىعى جوق، ونى ءوز ءىشىنىڭ شۇرىق-تەسىگى كوپ مازالايدى. بىراق اشىپ ايتۋعا، كۇرت شەشىمدەر شىعارىپ جاڭا وزگەرىستەر جاساۋعا بىردەمە جىبەرمەيدى. ونىڭ نە «بىردەمە» ەكەنىن افونيانىڭ ءوزى دە بىلمەيدى، اينالاسىنان سۇرايىن دەسە، ونى جاقىن قابىلداپ جاتقان جان جوق. رەجيسسەر سول «بىردەمەنى» باس كەيىپكەرمەن بىرگە ىزدەيدى. گ.دانەليا ءوز كەيىپكەرى ارقىلى سول كەزدەگى كەڭەس ادامىنىڭ جانىنا ۇڭىلگىسى كەلەدى. ول افونيا ارقىلى كەڭەس وكىمەتى ادامدارىنىڭ دەگراداتسياسىن كورسەتەدى. افونيا ءتىپتى ءوزى ءومىر ءسۇرىپ جاتقان قوعاممەن ءوزىن بايلانىستىرعىسى كەلمەيتىن قاھارمان. افونيانىڭ سونداي-اق سوعىستان سوڭ تۋعان سوقتىقپالى، سوقپاقسىز ۇرپاق ەكەنىن دە ۇمىت­پاۋىمىز كەرەك. اتا-اناسىز وسكەن، جاماعايىن اپاسىنىڭ قولىندا ەر جەتكەن ەگويست.

ءيا، افونيا ەگويست، بىراق ءبىز ويلاعانداي تىكباقاي، جاتىپىشەر، مەيىرىمسىز، سەزىمسىز دەلق ۇلى ەمەس. فيلمدە مىناداي ديالوگ بار:

 «زناەش، چتو ۆ تەبە ساموە پلوحوە بورششەۆ؟ تو، چتو تى – راۆ­نودۋشنىي» دەيدى وعان. راس، افا­ناسي دە كۇلە الاتىن، ادامي قارىم-قاتىناسى دا باي، جاۋاپكەرشىلىگى دە اجەپتاۋىر، جاقسى جار سۇيسەم، كوپ بالام بولسا دەپ ارمانداعان ازامات. اقىن جاركەن بودەشتىڭ جايىر دەگەن تاۋىن، كىندىك قانى تامعان اتا­مەكەنىن سۇيە-سۇيە، اڭساي-اڭساي، جىر­لاي-جىرلاي، زارىعا-زارىعا اقىرى: «دەرتىڭنەن كەتتىم جاۋى­ر بوپ، جايىردان باسقا جاۋىم جوق...» دەيتىنى سياقتى، كوبىنە ادام ءوزىنىڭ بويىنداعى ەڭ ىزگى، ەڭ اسىل قاسيەتتەرىن اقىر سوڭىندا ءوزىنىڭ جاۋىنا اينالدىرادى. افونيانىڭ الەمدى الىپ قۇشاعىنا قىسىپ سۇيەر مەيىرىمى، كوپشىلدىگى، اۋىلعا دەگەن اڭسارى، كەڭەستەنگەن ورىس­تى ەمەس، دالا ورىسىن ساعىنعان جانى، ەركىندىكتى اڭساعان ىشكى رۋحى اقىرى ونىڭ وسىنداي كەرەعار مىنەزىنە اينالدى. افونيانىڭ ۇيىندە تەلەديدار دا، گازەت تە، راديو دا جوق. ول دا كەيىپكەردىڭ جۇيەگە دەگەن قارسىلىعى.

افونيانى بىردەن اقتاپ الۋ قيىن. قاشان كورسەڭ بوتەلكەلەس دوسى فەدۋلدىڭ (بوريسلاۆ برون­دۋكوۆ) قاسىندا اندەتىپ كەلە جاتادى. كينوسىنشىلاردىڭ پىكىرىنشە، جۇك تاسۋشى فەدۋل دا، كەيىننەن تانىسىپ، ۇيىندە بىرگە جاتاتىن شتۋكاتۋر كوليا دا (ەۆگەني لەو­نوۆ) افونيانىڭ التەر ەگولارى سياقتى. ونى فيلم بارىسىن­دا ەكى دوسىنىڭ افونياعا تالاساتىن بىرنەشە ديالوگىنان انىق بايقاۋعا بولادى. افونيانىڭ الدىن­دا ەكى عانا جول بار. نە فە­­دۋلعا اينالىپ ماسكۇنەم بوپ كەتۋ، نە قاراپايىم قوڭىر توبەل تىرشىلىك كەشىپ كولياعا اينالۋ.

ارينە، ول ەڭ سوڭىندا كوليا­نىڭ جولىن تاڭداعانداي بولادى. بىراق. كوپ بىراقتىڭ ءبىرى – افونيانىڭ الدىنان شىعا بەرەتىن ماتريارحات ماسەلەسى دەر ەدىك. ءفيلمدى تولىق تاماشالاعان ادام كينوكارتينانىڭ ءون بويىنان ايەل زاتىنىڭ ۇستەمدىگىن سەزبەي قويمايدى. الگى كوليانى جۇنشە ءتۇتىپ ۇيىنەن قۋىپ جىبەرگەن دە ۇستەم ايەل. جۇمىستاعى باستىعى دا – كوشباسشى ايەل. بي الاڭىنداعى ايەلدەر دە وزدەرىنىڭ ۇستەمدىگىن انىق بايقاتادى. قول جۋعىشىن تەگىن جوندەتىپ، وتىرىك قىلىمسىعان انا ءبىر قىز دا افونيانى تومەن تاپ دەپ باعالايدى. كينو باستالعان بەتتە كەيىپكەرىمىزدى ىشىنەن شىن­تاعىمەن ءبىر قويىپ تايىپ تۇراتىن قىز دا ەركەكتى ەركە دەپ تۇرعان جوق. نە كەرەك، افونياعا ءبىر عانا قارسى كەلمەگەن ارۋ – ول دارىگەر كاتيا (ەۆگەنيا سيمونوۆا). قوڭىر كوزدى، مومىندىعى قويدان جۋاس، «ماعان بىرەۋ قوڭىراۋ سوعىپتى، مەن ونى ءسىز دەپ ويلادىم» دەپ مونتيىپ تۇرعان كاتيا. افونيا – ءوزىنىڭ ومىرلىك جارى دەپ ونى ەڭ سوڭىندا تابادى، تۇسىنەدى. قاراپ وتىرساق، افونيا قارسىلىقتارىنىڭ ىشىندە دەمەك ايەل تەڭدىگىنە دەگەن دە قىجىل بار.

افونيانىڭ قارسىلىعىن تاعى ءبىر انىق كورسەتەتىن دەتال – ونىڭ دالانى باسىنا كوتەرىپ سوي­لەيتىن قاتتى داۋىسى. بىراق قان­شا قاتتى سويلەسە دە بورششوۆتى ەستىپ جاتقان جۇيە جوق، قوعامنىڭ قۇلاعى بىتەۋ. ساڭىراۋ سوتسياليزم بەسجىلدىق، ونجىلدىق جوسپارلاردى عانا بەكىتىپ بەرەدى، جەكەلەگەن قاراپايىم ادامداردىڭ ارىز-شاعىمىن، ويىن، پىكىرىن تىڭداۋعا ەش نيەتتى ەمەس.

 ەڭ قىزىعى، كينو بويى بۇل نەگە قاتتى سويلەيدى دەپ وتىرعان ادام ونىڭ ءوزى تۋىپ-وسكەن اۋىلىنا بارىپ، بالا كۇننەن بىرگە ەر جەتكەن ەگوزا (ساۆەلي كراماروۆ) دوسىن تاۋىپ العاندا تۇسىنەسىڭ. ول دا ايعايلاپ سويلەيدى. اشىق. ەڭ باستىسى مۇرنىنىڭ استىنان مىڭگىرلەمەيدى. جالپى، كەز كەلگەن ادامعا كەرەك مىنەز سول عوي. مىڭگىر­لەمەۋ. افونيانىڭ داۋىس­ى بىزگە وسىنداي قارسىلىق ءۇنىن ەستىرت­كە­ندەي.

ءجا، افونيانىڭ اۋىلعا بارعان ساتىنە كەلەيىك. جالپى، افونيا ەشكىمدى جاقسى كورمەگەن ەكەن. نەگە دەگەنگە كەلەتىن بولساق، ول باسقا اڭگىمە. ادام كەيدە قوعامدا كەتكەن ءوشىن ءوزىنىڭ ەڭ جاقىن جاندا­رىنان الىپ جاتادى. افو­نيانىڭ قاتتىلىعى بالكىم سول قاتتىلىق. ونىڭ ەشكىمدى جاقسى كورمەگەنىن جالعىز تاتەسىن جەرلەۋ­گە كەلمەگەنىنەن-اق كورۋگە بولادى. جوق، اپاسىن جاقسى كورمەيدى ەمەس، جاقسى كورەدى. ىلعي تۇسىنە دە كىرەتىن، ساعىناتىن... بولدى. بىراق ءارى قاراي ارەكەتكە بارماي­دى. اپاسىنا اسىعىپ جەتسە، ونى ايقىش-ۇيقىش شەگەلەنگەن ەسىك-تەرەزەلەر قارسى الىپ تۇر. بەيشارا كەيۋانا قانشا جىل كۇتىپ، سارعايعان سارى تەرەزەنىڭ الدىندا قارتايىپ قايتىس بولعان. بايعۇس اپاسىنىڭ ونى كۇتە-كۇتە ەكى جىل بۇرىن ومىردەن وزعانىن ەستىگەن افونيا شاراسىز حالدە وتىرا كەتەدى. كورشىسى كەلىپ قولىنا ءبىر بۋما حات ۇستاتىپ تۇر. نە حات دەيسىز عوي، تاتەسى افونياعا حات جازىپ، وعان جاۋاپتى افونيانىڭ اتىنان تاعى ءوزى جازىپ سوڭعى جىلدارىن ءوڭ مەن ءتۇستىڭ، الدانۋ مەن ساعىنۋدىڭ اراسىندا وتكىزگەن. كارى انانىڭ ول ارەكەتىن اۋىلدىڭ ءبارى بىلەدى، بىراق وتىرىك بىلمەگەن كەيىپ تانىتادى.

افونيا شە؟ سويتكەن ادامعا توپىراق سالۋعا دا كەلمەگەن.

جازۋشى ك.پاۋستوۆسكيدىڭ «تەلەگرامما» دەگەن اڭگىمەسى بار. جالعىز قىزىن كارى شەشە قاتتى كۇتەدى. قانشاما حات جازادى. تەلەگرامما جولدايدى. بىراق مانساپ قۋىپ كەتكەن جالعىز قىزدان جاۋاپ جوق. ءبىر كۇنى الگى كەيۋانانىڭ ەسىگىن تۇندە بىرەۋ قاققانداي بولادى. جۇرەگى اتقاقتاپ سىرتقى ەسىككە جۇگىرەدى. سويتسە، ەسىكتى قاققان اۋلاداعى ۇيەڭكىنىڭ بۇتاعى ەكەن. وسى جالعىز قىزى دۇنيەگە كەلگەن جىلى ەككەن ءوزىنىڭ بيىك ۇيەڭكىسى. ەسىكتى قاعىپ تۇر. قالادا قىزمەت قۋىپ كارى شەشەسىن ۇمىتىپ كەتكەن قىز اناسى قايتىس بولدى دەگەن تەلەگراممانى دا كەش الادى. وكىنگەنمەن نە پايدا؟ اۋىلداعى الگى ۇيدە ءبىر تۇنەيدى دە، جىلاپ-جىلاپ قالاعا قايتادى. سول ءتۇنى ۇيەڭكى ەسىكتى تاعى دا قاعادى، بىراق ونى قىز ەستىمەيدى.

افونيانى دا پاۋستوۆسكيدىڭ كارى شەشەسى سياقتى اپاسى كۇتە-كۇتە ومىردەن وتكەن.ەكى جىل بۇرىن.

جالپى، فيلمدە ەكى دەگەن تسيفر وتە كوپ ويناتىلادى. ەستەرىڭىزدە بولسا، افونيا ءتۇس كورگەندە دە ەكى بالا اتپەن شاۋىپ بارا جاتادى. ول ەكى بالا بالكىم – افونيا مەن ەگوزا. بالكىم – فيلم باستالعان بەتتە افونيانى تاستاپ كەتەتىن الگى قىز ايتاتىن زايا بولعان ەكى جىل، بالكىم كارى شەشەسى قايتقالى وتكەن ەكى جىل... افونيانىڭ ىشىندە ايتىسىپ-تارتىسىپ جۇرگەن فەدۋل مەن كوليا، التەر-ەگولار دا – ەكەۋ. ايتپاقشى، افونيا تالاسىپ ءجۇرىپ وزىنە ەرتىپ العان پراكتيكانتتار دا – ەكەۋ. جالپى، افونيا ىشىندە ەكى ادام.

نە كەرەك، افونيا بىزگە جاڭا­شا ويلا، ەركىن قيمىلدا، جۇيەگە بىرىڭعاي باس شۇلعي بەرمەي قارسى پىكىرىڭدى قايمىقپاي ايت دەيتىندەي. جۇمىسقا ەنجار، ەش­تەڭەگە زاۋقى جوق افونيا سايى­پ كەلگەندە وبلوموۆتىڭ ءبىر ءتۇرى. دانەليانىڭ افونياسىن وسى تۇرعىدان دا تالداۋعا بولادى.

تاعى ءبىر ايتا كەتەتىن جايت –افونيانىڭ جاس ەرەكشەلىگى. ەسەپتەپ كەلگەندە ونىڭ سول كەزدەگى جاس مولشەرى ءالى قىرىققا دا جەتپەگەن. الايدا ماڭايى تىم كارى. ەگدە ەركەكتەر. افونيا ءتىپتى جەكە كۋالىگىندەگى جاس كەزىندەگى سۋرەتىنەن الدەقايدا قارتايىپ كەتكەن. قاساڭ جۇيە قايسار جىگىتتى مۇلدەم باسقا ادامعا اينالدىرىپ جىبەرگەن. قا­جىعان، قاتتى سويلەيتىن، قاتال افو­نيا جىميسا عانا جاس كۇنىنە كەلەدى.

قورىتا ايتقاندا، «افونيا» ءفيلمى جانرى بويىنشا كومەديا­دان گورى تراگيكومەديالىق لەنتا دەۋگە بولادى. كورۋگە ابدەن تۇرارلىق، ءتىپتى قايتالاپ كورە بەرۋدەن جالىقپايتىن عاجايىپ كارتينا.

 

 

 

سوڭعى جاڭالىقتار

شەكارانىڭ شەبى بەرىك

قازاقستان • كەشە

باقىت مينيسترلىگى

قوعام • كەشە

ەلەكتر جەلىلەرى توزىپ تۇر

ەكونوميكا • كەشە

ۇلت ۇستازىنىڭ ۇلاعاتى

احمەت بايتۇرسىن ۇلى • كەشە

«قىلمىسكەر» قالام

ونەر • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار