ءبىر ءفيلمنىڭ ىشىندە بىرنەشە جانر جۇرەدى
−اعا, اڭگىمەنى تىم تەرەڭدەتپەي, كينو جانرىنان باستاساق. وسى وتىز جىل ىشىندە قانشاما فيلم جارىققا شىقتى, سولاردا بارلىق جانر قامتىلدى ما, الدە ءبىر باعىتپەن كەتىپ بارامىز با؟
− شىنىندا دا بۇل ماسەلە كوپشىلىكتى ويلاندىرادى. كازىر قازاق كينوسىنداعى جانرلاردىڭ اراجىگىن اجىراتا الماي قالعانىمىز راس. ءبىر فيلمدە بىرنەشە جانر جۇرەدى. بۇرىنعى فيلمدەردە دراما, تراگەديا, كومەديا, فانتاستيكا, شىتىرمان وقيعا دەيسىز بە, كلاسسيكالىق جانرلاردىڭ ءبارى كوزگە كورىنىپ تۇراتىن. بىراق جانرعا بايلانىپ قالۋعا دا بولمايدى. ادام جانرمەن ءومىر سۇرمەيدى. قالاي بولعاندا دا, فيلمدەگى وقيعا نەعۇرلىم ومىرگە جاقىن بولسا, شىنايى شىعادى. ماسەلەن, كومەديا جانرىندا كينو تۇسىرسەك, سوعان لايىق وقيعا تابۋ قاجەت. مىسالى, شاكەن ايمانوۆ «الداركوسەنى» قالاي كەرەمەت ءتۇسىردى. الداركوسەنىڭ ءوزى دە ءازىل-قالجىڭعا بەيىم, كۇلكى شاقىرىپ تۇراتىن كەيىپكەر. سونى شاكەن اعامىز مىنەز-قۇلقى جاعىمسىز ادامداردىڭ كەلەڭسىز قىلىقتارىن اشكەرلەۋ ارقىلى ونىڭ بەينەسىن اشا ءبىلدى. شىن مانىندە, كومەديا − كۇردەلى جانر. كورەرمەندى جىلاتۋدان كۇلدىرۋ قيىن.
− كەيىنگى جىلدارى تۇسىرىلگەن تۋىندىلاردى كورەسىز بە, ودان نە وي تۇيەسىز؟
− سوڭعى جىلدارى بىرقاتار تاريحي فيلم ءتۇسىرىلدى. مەنىڭشە, ول وتە دۇرىس. الداعى كۇندە دە ونى جالعاستىرا بەرۋ كەرەك. قازىر «تاۋەلسىز كينو» دەگەن ۇعىم شىقتى. ونى دا قولدايمىن. اسىرەسە نۇرلان قويانباەۆ پەن نۇرتاس ادامبايدىڭ كينوسىن كورەرمەندەر كورەدى. بىراق ونىڭ كوركەمدىگى, ساپاسى اناۋ ايتقانداي, جوعارى بولماۋى مۇمكىن, ول ءۇشىن جاستاردى جازعىرۋ ارتىق. كەزىندە قىتايدى باسقارعان ماو تسزە ءدۋننىڭ «مىڭ ءتۇرلى گۇل گۇلدەسىن» دەگەن قاناتتى ءسوزى بار. سوندىقتان قازاق كينوسى ءار باعىتتا دامىعانىن قالايمىن. بالالارعا, ەرەسەكتەرگە دەيسىز بە, تاريحي ما, دراما ما, ءتىپتى كومەديا بولسىن, ءار جانردا فيلمدەر كوبىرەك تۇسىرىلسە, كينو ءوندىرىسىنىڭ كەرەگەسى كەڭەيە بەرەدى. قازىر تىڭ جانە تىڭايعان جەرلەردى يگەرۋگە بايلانىستى ءبىر تۋىندىنى تۇسىرۋگە دايىندالىپ ءجۇرمىن. كەشەگى كەڭەس زامانىندا ەلىمىزگە تىڭ يگەرۋ ۇلكەن قاسىرەت اكەلدى. سولتۇستىك وڭىرلەردەگى جەرگىلىكتى حالىقتىڭ سانى كۇرت كەمىپ, ازشىلىققا اينالدى. سونىڭ كەسىرىنەن جۇزدەگەن قازاق مەكتەبى جابىلدى. ارقانىڭ كوك مايسا, قۇنارلى جەرىن تۇگىن قالدىرماي جىرتىپ تاستادى. قازىر سول جەر شاڭى ۇشقان, ءشول دالاعا اينالۋعا جاقىن. ءفيلمنىڭ اياعىندا اۋىل شارۋاشىلىعى ءمينيسترىنىڭ اۋزىنا تىڭ يگەرۋ ناۋقانى بولماعاندا قازاقستان الەمدى ەتپەن قامتىپ وتىراتىن الىپ ەل بولاتىن ەدى» دەگەن ءسوزدى سالدىم. بۇگىن ءبىز ءىرى قارانىڭ ەتىن شەتەلدەن ساتىپ الىپ وتىرمىز. وسىنىڭ ءبارى كۇلەيىن دەسەڭ كومەديا ەمەس, جىلايىن دەسەڭ تراگەديا ەمەس. سوندىقتان رەجيسسەر ءفيلمنىڭ مازمۇنىن, ونداعى قوزعالعان ماسەلەنىڭ سيپاتىن استارلاپ جەتكىزۋ ءۇشىن جانرلاردىڭ ءادىس-ءتاسىلىن ءساتتى قولدانۋعا بولادى.
− قازىرگى قازاق كينوسىنىڭ دامۋىنا كوڭىلىڭىز تولا ما؟
− تولادى, ءتىپتى قارىشتاپ دامۋدا دەر ەدىم...
− شىنىمەن, سولاي ويلايسىز با؟
− ءيا, سولاي ويلايمىن, وعان دالەلىم بار. وسى وتىز جىل ىشىندە قانشاما فيلم ءتۇسىرىلدى. ساننان ساپا دا شىعادى. ماسەلەن, كەڭەس كەزەڭىندە «قازاقفيلم» كينوستۋدياسى جىلىنا 3-4 فيلم عانا ءتۇسىردى. ونىڭ ءوزىن الدىن-الا جوسپارلاپ, ماسكەۋدەن بەكىتەتىنبىز. قازىر مەملەكەت كينو سالاسىنا ۇلكەن قولداۋ كورسەتىپ وتىر. قوماقتى قارجى دا ءبولدى. جەكە پروديۋسەرلەر تۇسىرگەن فيلمدەر دە كوبەيدى. كەشە عانا بەرليندەگى حالىقارالىق فەستيۆالدە قازاقتىڭ ءۇش ءفيلمى قاتىسىپ, جۇلدەگەرلەر قاتارىنان كورىندى. بىلتىر توكيودا وتكەن حالىقارالىق كينوفەستيۆالدە دارەجان ومىرباەۆ «ۇزدىك رەجيسسەر» اتالىمىن جەڭىپ الدى. بۇلار الەمدەگى دەڭگەيدەگى بايقاۋ بولعاندىقتان دارەجەسى دە جوعارى. بۇرىن ءبىر فەستيۆالدىڭ ماڭايىنا جولامايتىنبىز.
– ءسىز ايتىپ وتىرعاندار فەستيۆالگە ارناپ تۇسىرىلگەن ەمەس پە؟
− ونداي تۋىندىلار دا بولادى. بىراق بۇل ۇشەۋىن وعان جاتقىزبايمىن. مىسالى, دارەجان ومىرباەۆتىڭ «اقىنىنان» نۇرتاس ادامبايدىڭ «اكىمىن» كورەرمەن جاقسى بىلەدى. الايدا پاراساتتى وي, سالماق, تالعام دارەجاندا باسىمىراق ەكەنىن بايقايسىز. مەن بۇل جەردە ساتيرالىق باعىتتا تۇسىرىلگەن «اكىمدى» تومەندەتەيىن دەگەن ويىم جوق. شىن مانىندە, كينونى كورۋ وڭاي, ونى جاساۋ كۇردەلى. وتە قىمباتقا تۇسەدى. ءبىزدىڭ قىمبات دەگەن تۋىندىمىز امەريكا فيلمدەرىنەن 20-30 ەسە ارزان. قازىر گولليۆۋد 300 ميلليون دوللارعا فيلم تۇسىرۋدە. ءبىز قۇنى 1 ميلليون دوللار تۇراتىن كينونى تىم قىمبات دەيمىز. جۇرت تالعامىنان شىعاتىن كينو ءتۇسىرۋ ءۇشىن قوماقتى قارجى مەن تاۋەكەل قاجەت. كەيدە ىسىراپشىلدىق تا بولادى. ماسەلەن, «توميريس» ءفيلمىنىڭ تەحنولوگياسىنا ءسوز ايتا المايسىز. كەرەمەت جاسالعان. الايدا كينونىڭ مازمۇنى مەن اكتەرلەردىڭ ويىنىنان بىرقاتار كەمشىلىك كورەسىز.
كوركەمدىك كەڭەس – دەموكراتيا ۇلگىسى
− سوندا جاڭا شىققان تۋىندىلاردى ساراپقا سالاتىن كوركەمدىك كەڭەس جوق پا؟
– وكىنىشكە قاراي, كوركەمدىك كەڭەستىڭ كۇنى باياعىدا باتقان. قازىر اقىلداسىپ ىستەۋ دەگەن «مودادان» شىعىپ قالدى. بۇرىن كوركەمدىك كەڭەس قۇرامىندا مۇحتار اۋەزوۆ, عابيت مۇسىرەپوۆ, الكەي مارعۇلان سەكىلدى الىپ تۇلعالارىمىز بولىپ, سولاردىڭ ءاربىر پىكىرى ەسكەرىلەتىن. قازىر ونى ەستەلىك رەتىندە ايتامىز. بارلىعىن رەجيسسەردىڭ ءوزى شەشەدى. قانشا تالانتتى بولسا دا رەجيسسەرگە ءبارىن ء«وزىم بىلەمگە» سالۋعا بولمايدى. اسىرەسە تاريحي فيلمدەردە اباي بولعان ءجون. قازىر كەڭەس دەگەندى ەكسپەرتپەن اۋىستىرىپ جىبەردى. شىنتۋايتىندا, ەكسپەرتتىڭ ماعىناسى بولەك, كوركەمدىك كەڭەستىڭ ماقساتى باسقا. كوركەمدىك كەڭەس − دەموكراتيا ۇلگىسى. ونى قايتا قالپىنا كەلتىرۋ قاجەت.
− ءبىر كەزدەرى «قازاقفيلم» كينوستۋدياسىندا ولجاس سۇلەيمەنوۆ, كامال سمايىلوۆ, ءابىش كەكىلباەۆ, تولەن ابدىكوۆ سەكىلدى حالقىمىزدىڭ ءبىرتۋار تۇلعالارى قىزمەت ىستەدى. سول كەزدە وتاندىق كينو ءوندىرىسى دامىپ قانا قويعان جوق, ساپاسى دا ارتتى...
− ۇلتتىق كينومىزدىڭ كلاسسيكاسىنا اينالعان «قىز جىبەك», «اتاماننىڭ اقىرى» اتتى كوركەم فيلمدەر تۇسىرىلگەن كەزدە ولجاس سۇلەيمەنوۆ «قازاقفيلمنىڭ» باس رەداكتورى بولدى. كەيىن بۇل قىزمەتتى ءابىش كەكىلباەۆ اتقاردى. سونىمەن قاتار تەلمان جانۇزاقوۆ, امانتاي ساتاەۆ, اسقار سۇلەيمەنوۆ, قاليحان ىسقاق, سايىن مۇراتبەكوۆ, التىنشاش جاعانوۆا سەكىلدى قابىرعالى قالامگەرلەر جۇمىس ىستەدى. مەملەكەتتىك كينو كوميتەتىن كامال سمايىلوۆ باسقارعان جىلدارى قازاق كينوسى ايتارلىقتاي دامىدى. ۇلتتىق قۇندىلىققا باي تاماشا تۋىندىلار ومىرگە كەلدى. وسى ازاماتتارعا ستسەناريىمىزدى وقىتۋعا جاسقاناتىنبىز. ولاردىڭ سۇزگىسىنەن ءوتۋ قيىن بولاتىن. بۇگىن ونىڭ ءبارى كوزدەن بۇل-بۇل ۇشتى. قازىر كينو سالاسىنا قالىڭ كىتاپتاردى وقىماعان جاستار كەلىپ جاتىر. كوبى تەلەگرافتىق ستيلمەن جازعاندى ۇناتادى. تاق-تۇقتى قالاپ تۇرادى. ءتىپتى كەيبىرەۋى قازاق ءتىلىن بىلمەيدى. ءتىل بىلمەگەسىن ۇلتتىڭ بولمىسىن, جانىن تۇسىنبەيدى. بۇل ەندى – تراگەديا. ولاردىڭ ءسوزىن تىڭداساڭ, كينونىڭ ءوز ءتىلى بار, سونى دامىتۋ كەرەك دەيدى. ءفيلمدى جاساۋدىڭ ءادىس-تاسىلدەرى مەن ەرەكشەلىكتەرىن سيپاتتايتىن كينونىڭ ءوزى ءتىلى بار ەكەنى راس, بىراق ونىڭ ۇلتتىق بولمىسقا ەشقانداي قاتىسى جوق. مىسالى, كەشە عانا ومىردەن وتكەن رەجيسسەر امانگەلدى تاجىباەۆتىڭ بەيىمبەت ءمايليننىڭ ءبىر اڭگىمەسىنىڭ جەلىسىمەن تۇسىرىلگەن «وحرانا باستىعى» دەگەن قىسقامەترلى ءفيلمى بار. ءوزى 40 مينۋتتىق قانا فيلم بولسا دا, شەدەۆر. سونداي-اق رەجيسسەر تالعات تەمەنوۆتىڭ «تورا» اتتى قىسقامەترلى ءفيلمى دە كەرەمەت. وسىنداي ۇزدىك فيلمدەرگە قاراپ ءوسۋ كەرەك. قازىر كوپ سەريالى تەلەحيكايالار كوپتەپ تۇسىرىلە باستادى. ماسەلەن, مەنىڭشە تاريحىمىزدى تەرەڭنەن تولعايتىن «قازاق ەلى» ءفيلمىن قازاق حاندىعىنان باستاپ, «بابالار ءسوزىنىڭ» 100 تومدىعى سەكىلدى 100 سەريال ەتىپ جاساعاندا, كەرەمەت بولاتىن ەدى. قازىر «قازاق ەلى» ءفيلمىن اجىراتا الماي قالدىق. جازۋشى ءىلياس ەسەنبەرليننىڭ «كوشپەندىلەرى» دايىن تۇرعان سەريال. قىسقاسى, ۇلتتىق قۇندىلىقتاردى قاناعاتتاندىراتىن فيلمدەردى كوبىرەك ءتۇسىرۋ كەرەك.
− كوركەم فيلمدە مۋزىكانىڭ دا الار ورنى ۇلكەن, وسى تۋرالى نە ايتاسىز؟
− تۇڭعىش قازاق مۋلتيپليكاتورى امەن قايداروۆتىڭ «قارلىعاشتىڭ قۇيرىعى نەگە ايىر؟» دەگەن مۋلتفيلمىندەگى ءاربىر كەيىپكەردىڭ قيمىلىمەن ۇيلەستىرىپ جازعان نۇرعيسا تىلەنديەۆتىڭ مۋزىكاسى عاجاپ. «قىز جىبەك» ءفيلمىنىڭ جۇپ-جۇمىر, شيراق, كەلىستى جانە ونداعى فيلوسوفيالىق ويدىڭ استارىن جەتكىزۋدە نۇراعاڭ جازعان مۋزىكانىڭ اسەرى كۇشتى. ءتىپتى ول كىسى «اققۋ» كۇيىمەن اققۋلاردىڭ ءوزىن بيلەتىپ جىبەردى. سوندىقتان قازىر نۇرعيسا تىلەنديەۆ سەكىلدى كينوعا مۋزىكا جازاتىن كومپوزيتور سيرەك. بۇگىندە كومپوزيتور قۋات شىلدەباەۆ ءبىرتالاي فيلمگە ءتاپ-ءتاۋىر مۋزىكا جازىپ ءجۇر. جالپى, ءبىزدىڭ رەجيسسەرلەر كومپوزيتورلارمەن جاقىن جۇمىس ىستەۋگە ونشا ىنتالى ەمەس. فيلمگە مۋزىكا جازۋ وڭاي ەمەس, ول ءۇشىن تاقىرىپتى تەرەڭ ءتۇسىنۋ كەرەك.
− كينو وندىرىسىندەگى قانداي وزەكتى ماسەلەلەرگە جانىڭىز اۋىرادى؟
− شىنىمدى ايتسام, فيلمدەر تۇسىرىلگەنىمەن بىراق سونى كورەرمەنگە جەتكىزە الماي جاتىرمىز. قىسقاسى, ۇيىمداستىرۋ جۇمىستارى اقساپ. سوندىقتان وسى جۇمىستاردى جۇيەلى اتقاراتىن مەملەكەتتىك ورگان كەرەك. قازىر ءبىز وسى سالاعا جاۋاپتى مينيسترلىكتىڭ ءبىر ءبولىمى عانامىز. ال كينونىڭ مىڭ-سان شارۋاسى كوپ. ونى ىسكە اسىرۋ دا وڭاي ەمەس. مىسالى, تۇڭعىش عارىشكەر, كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى توقتار اۋباكىروۆ تۋرالى ەكى ءبولىمدى دەرەكتى فيلم ءتۇسىردىم. بىراق سونى كورەرمەنگە جەتكىزە الماي, قولىم بايلانىپ قالدى. جەكە مۇراعاتىمدا تۇر. ويتكەنى ونى كورەرمەنگە جەتكىزەتىن جۇيە جوق. ماسەلەن, كينوستۋديا مادەنيەت جانە سپورت مينيسترلىگىنە باعىنسا, تەلەارنالار اقپارات جانە قوعامدىق دامۋ مينيسترلىگىنە قارايدى. ال كينوتەاترلار جەكەنىڭ قولىندا. وسى ءۇش ۇيىمنىڭ اراسىندا بايلانىس ءۇزىلىپ قالعان. تسيفرلى تەحنولوگيالار فيلم تاسىمالداۋ جۇمىسىن مەيلىنشە جەڭىلدەتكەنمەن دە سالالىق ۇيىمداستىرۋ جۇيەلەرى اقاۋلىق اڭعارتادى. كىتاپحانالار مەن مەكتەپتەردە بەينەپروەكتورلار قويىلىپ كينوفيلمدەر اۋىلدى جەرلەرگە جەتسە عانا اۋىل كورەرمەنى مەن كينووندىرىس اراسىندا بايلانىس ورناي باستار ەدى. باسقا دا ۇيىمداستىرۋ جولدارى جوق ەمەس, بار. تەك قۇنت جوق. ناتيجەسىندە, جەرگىلىكتى اتقارۋ جۇيەلەرىندە دە وسى كينوكورەرمەندەر مۇقتاجدىعى ءوز شەشىمىن تابا الماي وتىر. وتكەن جولى مادەنيەت جانە سپورت مينيسترلىگىنىڭ القالى جيىنىندا «قازاقفيلم» كينوستۋدياسىنىڭ توراعاسى اقان ساتاەۆ دايىن ءونىمنىڭ 8 پايىزى عانا كورەرمەنگە جەتەدى دەدى. ال قالعان 92 پايىز قايدا, وسى جۇيەنى شەشەتىن تەتىك بولماي تۇر.
«ماحامبەت» − ۇلتتىق كينونىڭ جاڭا كەزەڭى
− ەندى ءوزىڭىزدىڭ شىعارماشىلىعىڭىزعا ويىسساق, ەگەمەندىكتىڭ ەلەڭ-الاڭ شاعىندا «باتىر بايان» ءفيلمىن ءتۇسىردىڭىز. بۇل تۋىندىنىڭ يدەياسى قالاي تۋدى؟
− اۋەلدە داۋىلپاز اقىن, قوعام قايراتكەرى ساكەن سەيفۋلليننىڭ «تار جول, تايعاق كەشۋ» رومانىنداعى اتامان اننەنكوۆتىڭ ازاپ ۆاگونى سەكىلدى جانتۇرشىگەرلىك وقيعانى بەينەلەيتىن پسيحولوگيالىق دراما تۇسىرگىم كەلدى. وسىنى جازۋشى, ستسەناريست سماعۇل ەلۋبايعا ايتىپ ەدىم, ول: «ساكە, مەندە ءبىر دايىن ستسەناري بار. ماعجان جۇماباەۆتىڭ «باتىر بايان» پوەماسىنىڭ جەلىسىمەن جازىلعان. 1993 جىلى ارقالى اقىننىڭ ءجۇز جىلدىعى تويلانادى. سوعان ۇكىمەتتىڭ قاۋلىسى شىقتى. اقىننىڭ ءبىر شىعارماسىنان كوركەمسۋرەتتى فيلم جاساڭدار دەگەن. سەن سوعان باعىڭدى سىناپ كورسەي» دەپ قايراي جونەلدى. ويلانىپ قالدىم. ءارى ماعجان اعامىزدىڭ پوەماسىن جاقسى بىلەمىن. سودان ءفيلمدى ءتۇسىرۋدى قولعا الدىم. تازا ءتۇسىرۋ جۇمىسى باس-اياعى 38 كۇن ىشىندە اياقتالدى.
– قايدا ءتۇسىردىڭىز؟
– ارقادا ءتۇسىرىلدى. بۋراباي مەن جۇمباقتاسقا دا باردىق. وعان بۇرىنعى كوكشەتاۋ وبلىسىنىڭ باسشىلارى قولداۋ كورسەتتى. ولار بىزگە جەرگىلىكتى حالىقتان اتتى ساربازدار جاساعىن جيناپ بەردى.
−اكتەرلاردى قالاي تاڭدادىڭىز؟
– ول دا تەز ارادا شەشىلدى. وعان جۇرتشىلىققا ونشا تانىلماعان اكتەرلەردى تاڭدادىم. بايان باتىردىڭ رولىنە تارازداعى جۇماقان ابدىقادىروۆتى لايىق كوردىم. جۇماقاننىڭ ءبىر ەرەكشەلىگى – اتقا وتە مىعىم وتىرادى. ءوزى دە ەكى يىعىنا ەكى كىسى مىنگەندەي ەڭسەلى كىسى. ال قالماق قىزىنىڭ بەينەسىنە بايقاۋ جاريالادىق. سودان وتكەن قىز بالانى الدىق. باتىردىڭ ءىنىسى نوياندى كەشە الپىسقا تولعان تالانتتى اكتەر كەڭەس نۇرلانوۆ وينادى. قالماق قىزىنىڭ اعاسىن قىرعىز اكتەرى ءاشىر شوقىباەۆ سومدادى. بۇل وقيعا قازاق پەن جوڭعار اراسىندا وربىگەندىكتەن, جوڭعارلاردى قالاي سۋرەتتەۋىمىز كەرەك دەپ كوپ ويلاندىق. اقىرى, شەشىمى تابىلدى. كادىمگى ىزىڭداعان سونا بار عوي. سونى سۋرەتشى ىدىرىس قارساقباەۆ ەكەۋمىز اقىلداسىپ وتىرىپ, اكتەرلەردىڭ كيىمدەرىن سوناعا ۇقساتىپ تىكتىردىك.
– جالىندى اقىن ماحامبەت تۋرالى ءفيلمىن ءتۇسىردىڭىز. اۋەلدە ونى باسقا رەجيسسەرلەر قولعا العان سەكىلدى ەدى.
– كينودا كەزدەسەتىن قىزىق جاعدايلار كوپ. كەيدە العاشقى جۇمىس ءساتتى بولسا, ەكىنشىسى كوڭىلدەن شىقپاي جاتادى. بۇل فيلممەن ماعان دەيىن رەسەيدىڭ ءتورت رەجيسسەرى جۇمىس ىستەگەن. سولاردىڭ جۇمىسىن ستسەناري اۆتورى, كورنەكتى اقىن ولجاس سۇلەيمەنوۆ ۇناتپاعان. ولجەكەڭدى ەرتەدەن بىلەم. كينوستۋديادا بىرگە ىستەدىك. ولجەكەڭ بۇعان دەيىن فيلمگە وزگە ەلدەن ماماندار شاقىرعانىن, ولاردىڭ ءبارى كوڭىلدەن شىقپاعانىن ايتىپ: «مەن ەندى رەجيسسەر قازاق بولعانىن قالاپ وتىرمىن» دەپ ماعان ۇسىنىسىن ايتتى. ەكەۋمىز كەلىسىپ, جۇمىسقا كىرىستىم. ماحامبەت رولىنە اكتەر بەرىك ايتجانوۆتى لايىق كوردىم. بەرىكتىڭ كينوداعى باعىن ماحامبەت اشتى. يساتايدى قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن ءارتىسى ەرىك جولجاقسىنوۆ سومداسا, بايماعامبەتتى قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن ءارتىسى بولات ءابدىلمانوۆ وينادى. تۋىندىنى بەلگىلەنگەن مەرزىمدە اياقتادىق. ولجەكەڭ ونى كورىپ, ءبىر باسىلىمعا «ماحامبەت ارقىلى ۇلتتىق كينونىڭ جاڭا ءبىر كەزەڭى باستالدى» دەپ ماقالا جازىپتى.
– قازىر وسى كوركەم دۇنيە ەكراننان كورىنبەيدى.
– ونىڭ سەبەبى بار. بىرەۋلەر ءفيلمدى «قازاقستاندا كوتەرىلىس جاساۋدىڭ وقۋلىعى» دەپ ايتقان ەكەن. وسى ۇشقارى پىكىر ونىڭ جولىن بوگەپ قويدى. ەندى كورسەتىلەدى دەپ ويلايمىن.
– «جەرۇيىقتى» دا كورەرمەن جىلى قابىلدادى. ونىڭ دا جاندى تەبىرەنتەتىن تۇستارى جەتەرلىك.
– ءوزىم رەسەيدەگى ءنوۆوسىبىر وبلىسى, شىلىم اۋدانى دەگەن جەردە ومىرگە كەلگەم. بىراق كىشكەنتاي كۇنىمدە اكە-شەشەم پاۆلودارعا قونىس اۋدارعان. ول كەزدە شەكارا اشىق. سوندىقتان بالالىق شاعىمنان ۇلتارالىق قاتىناستاردىڭ قىرى مەن سىرىن جاقسى بىلەمىن. قازاققا ولاردىڭ كوزقاراسى بىرقيلى ءتۇزۋ بولدى دەپ ايتا المايمىن. ادامنىڭ ءىشىن قىنجىلتاتىن جايتتار كەزدەستى. اسىرەسە, مۇعالىمدەر تاراپىنان. 7-سىنىپقا دەيىن مەكتەپتە ۇزدىك وقىدىم. ءبىر ءتورت الىپ كورگەن ەمەسپىن. 9-سىنىپتا ءبىر ورىس مۇعالىمى ادەبيەتتەن جازعان شىعارماما ەكى قويىپتى. مەن وعان قاتتى رەنجىدىم. الگى وقىتۋشىعا: «جازعان شىعارمامدى بەرىڭىز. قاتەمدى كورەيىن دەسەم», ماڭايىنا جۋىتپايدى. وندا بۇل «ادەيى جاسالعان ارەكەت» دەدىم دە, اۆتوبۋسقا وتىرىپ, اۋداندىق وقۋ بولىمىنە بارىپ, بولعان جاعدايدى ايتىپ بەردىم. ءوزىم كورشى اۋىلداعى اعامنىڭ ۇيىنە كەتىپ قالدىم. ايتقان شاعىمىم بويىنشا اۋىلعا كوميسسيا كەلىپ, الگى مۇعالىمنىڭ جۇمىسىن تەكسەرىپ, قىزمەتىنەن بوساتادى. سودان كەيىن مەكتەبىمىزدە شوۆينيستىك كوزقاراس وزگەردى.
– ءفيلمنىڭ يدەياسىن قايدان الدىڭىز؟
– بىردە الماتىداعى كورەي تەاترى «پاميات» دەگەن سپەكتاكل قويدى. سونى بارىپ كوردىم. قويىلىمنىڭ مازمۇنى ماعان ۇنادى. باياعىدا ناعاشى اجەم ىرسالدى اۋىلعا كەلگەن وزگە ۇلت وكىلدەرىن قالاي قارسى العاندارىن ايتىپ وتىراتىن: «شىمنان سوعىلعان قۋىقتاي ۇيىمىزگە نەمىس پەن چەشەندى بالا-شاعاسىمەن كىرگىزىپ, ءۇش وتباسى ءبىر شاڭىراقتىڭ استىندا تۇردىق» دەپ. سودان الگى پەسانىڭ اۆتورى – كورەي جىگىتىنە حات جازدىم. مىنا سپەكتاكلدى كەڭەيتىپ, كينو تۇسىرەيىك دەپ. ستسەناريدى لاۆرەنتي سون ەكەۋمىز جازدىق. ءفيلمنىڭ باستى يدەياسى ەلىمىزگە سوناۋ قيىن-قىستاۋ جىلدارى جەر اۋىپ كەلگەن جۇرتتى قازاقتاردىڭ قالاي قارسى الىپ, جارتى ناندى ءبولىپ جەگەندەرىن كورسەتۋ بولاتىن. ونداعى باس كەيىپكەر ورىنباي – ومىردە بولعان ادامنىڭ ءپروتوتيپى. ونى تالانتتى اكتەر بولات ءابدىلمانوۆ وينادى. ول كۇردەلى وبرازدى جاقسى اشتى. ال نكۆد قىزمەتكەرىنىڭ ءرولىن بەلگىلى رەجيسسەر, اكتەر نۇرقانات جاقىپباەۆ سومدادى. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, كينودا ادامداردىڭ قيلى تاعدىرى ارقىلى تاريحي كەزەڭ شىندىعىن اشۋعا تىرىستىق. وعان ءوزىم باسىمنان كەشكەن وقيعانى سىنالاپ كىرگىزدىم.
– قانداي؟
– ءفيلمنىڭ باسىندا شاڭعى تەۋىپ كەلە جاتقان ورىنبايدى سوڭىنان قاسقىرلار قۋاتىن ەپيزود بار. بۇل وقيعا مەنىڭ باسىمنان وتكەن. 8-سىنىپتى كەڭشار ورتالىعىنداعى ينتەرناتتا جاتىپ وقيمىن. جاڭا جىل قارساڭى. مەرەكەنى ۇيدەن قارسى السام دەپ ويلادىم. ودان ءارى قىسقى كانيكۋل. ءبىزدىڭ اۋىل سوۆحوزدان وتىز شاقىرىم. ورتادا ءبىر اۋىل بار. سودان شاڭعىمەن جولعا شىعىپ كەتتىم. كۇن شايداي اشىق. بەلىمە كىشكەنتاي بالتا قىستىرىپ الدىم. شاڭعىنى وتە جاقسى تەبەمىن. سونىمەن, اپپاق قار ۇستىمەن زىرعىپ كەلەمىن. جولداعى اۋىلدان ءوتتىم. كۇن رايى بۇزىلا باستادى. جەل كۇشەيىپ, سىرعىما جەل تۇردى. ىمىرت جابىلدى. كوزگە تۇرتكىسىز قاراڭعىلىق ورنادى. جەلدەن ىقتاپ, باعىتىمنان ءسال قيىس كەتىپپىن. ءبىر نارسەدەن سەزىكتەنگەندەي بولدىم. ارتىما بۇرىلىم قاراسام, جەر باۋىرلاپ ءۇش قاسقىر كەلە جاتىر. ء«بىتتىم» دەپ ويلادىم. زارەم ءزار تۇبىنە كەتتى. كوزىم الدىمدا تۇرعان ماياعا ءتۇستى. اراقاشىقتىق – 20-30 مەتر. سوعان جەتۋگە اسىقتىم. شاڭعىنى بوساتىپ, قولىما بالتاشامدى الدىم. ماياعا جەتىپ, ءشوپتى ۇڭگىپ كىرىپ كەتتىم. ولار مايانى اينالىپ, ۇستىمنەن تۇسسە, شارۋامنىڭ بىتكەنى. بار قارۋىم – بالتام عانا. قاسقىرلار ماياعا تامان جەردە شوقيدى دا وتىردى. ءسويتىپ, ءبىر-ءبىرىمىزدى اڭدىپ وتىرعاندا كوزىم ءىلىنىپ كەتتى. ويانسام, ۇستىمدە اق تىشقاندار سەكىرىپ ءجۇر. جۇلدىزدار اسپانعا ءىلىپ قويعان شام سەكىلدى, جارقىراپ تۇر. سول ءتۇنى ماياعا قونىپ, ەرتەمەن ۇيگە امان-ەسەن جەتتىم. اكە-شەشەمنىڭ دەگبىرى كەتىپ, الاڭداپ وتىر ەكەن. ال فيلمدە ورىنباي مايانى ورتەيدى.
– كوركەم عانا ەمەس, دەرەكتى كينونىڭ دا شەبەرىسىز. وسى باعىتتا ءبىراز دۇنيە جاسادىڭىز…
− مەنىڭ العاشقى رەجيسسەرلىك جۇمىسىم دەرەكتى فيلمنەن باستالعان. 1989 جىلى العاش ناۋرىز مەرەكەسى تويلانعاندا «ارمىسىڭ, ناۋرىز!» دەگەن دەرەكتى تۋىندى ءتۇسىردىم. «قاعاجۋ اۋىل», «تەرروردىڭ قانقۇيلى ىزدەرى» جانە اكادەميك قانىش ساتباەۆ تۋرالى فيلمدەرىم دە كورەرمەن ىقىلاسىنا بولەندى. بالالار حيرۋرگياسىنىڭ اتاسى كامال ورمانتاەۆ پەن قازاقستاننىڭ حالىق ءارتىسى, اتاقتى اكتەر كەنەنباي قوجابەكوۆ تۋرالى ء«توزىم» دەگەن تولىقمەترلى دەرەكتى فيلم ءتۇسىردىم. سونىمەن قاتار جوعارىدا ايتقان توقتار اۋباكىروۆ تۋرالى ەكى ءبولىمدى دەرەكتى تۋىندىنى اياقتادىم.
− اعا بۋىن وكىلى رەتىندە جاس رەجيسسەرلەرگە نە ايتار ەدىڭىز؟
− الدىمەن جاس رەجيسسەرلەر تۋعان حالقىنىڭ ءتىلى مەن تاريحىن تەرەڭ ءتۇسىنىپ, ۇلتتىق قۇندىلىقتاردى, كىسىلىك قالپىمىزدى, بەكزاتتىق بولمىسىمىزدى تانىتاتىن تاقىرىپتارعا كەڭىرەك بارسا دەيمىن.
− اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
