سۇحبات • 03 ناۋرىز، 2022

كينونى كورۋ وڭاي، جاساۋ قيىن

217 رەت كورسەتىلدى

سلامبەك تىلەۋعابىل ۇلىنىڭ سانالى ءومىرى قازاق كينوسىمەن تىعىز بايلانىستى. بۇكىلوداقتىق كينەماتوگرافيا ينستيتۋتىن تامامداعاسىن، ۇزاق جىلدار «قازاقفيلم» كينوستۋدياسىندا قاتارداعى ماماننان ديرەكتورلىققا دەيىنگى جولدان ءوتىپ، ۇلتتىق كينومىزدىڭ دامۋىنا ۇلەسىن قوستى. الايدا كوزىقاراقتى قاۋىم ونى تالانتتى رەجيسسەر رەتىندە جاقسى بىلەدى. جۇرتشىلىق قىزىعىپ كورەتىن بىرقاتار كوركەم، دەرەكتى ءفيلمنىڭ اۆتورى. قازىر ەلورداداعى قازاق ۇلتتىق ونەر ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى. جۋىردا ول كىسىمەن كەزدەسىپ، كينو تاقىرىبىندا اڭگىمە وربىتكەن ەدىك.

ءبىر ءفيلمنىڭ ىشىندە بىرنەشە جانر جۇرەدى

−اعا، اڭگىمەنى تىم تەرەڭدەت­پەي، كينو جانرىنان باستاساق. وسى وتىز جىل ىشىندە قانشاما فيلم جارىققا شىقتى، سولاردا بارلىق جانر قامتىلدى ما، الدە ءبىر باعىتپەن كەتىپ بارامىز با؟

− شىنىندا دا بۇل ماسەلە كوپ­شىلىكتى ويلاندىرادى. كازىر قازاق كينوسىنداعى جانرلاردىڭ اراجىگىن اجىراتا الماي قالعا­نىمىز راس. ءبىر فيلمدە بىرنەشە جانر جۇرەدى. بۇرىنعى فيلمدەردە دراما، تراگەديا، كومەديا، فانتاستيكا، شىتىرمان وقيعا دەيسىز بە، كلاسسيكالىق جانرلاردىڭ ءبارى كوزگە كورىنىپ تۇراتىن. بىراق جانرعا بايلانىپ قالۋعا دا بولمايدى. ادام جانرمەن ءومىر سۇر­مەيدى. قالاي بولعاندا دا، فيلم­دەگى وقيعا نەعۇرلىم ومىرگە جا­قىن بولسا، شىنايى شىعادى. ماسەلەن، كومەديا جانرىندا كينو تۇسىرسەك، سوعان لايىق وقيعا تابۋ قاجەت. مىسالى، شاكەن ايمانوۆ «الداركوسەنى» قالاي كەرەمەت ءتۇسىردى. الداركوسەنىڭ ءوزى دە ءازىل-قالجىڭعا بەيىم، كۇلكى شاقىرىپ تۇراتىن كەيىپكەر. سونى شاكەن اعامىز مىنەز-قۇلقى جاعىمسىز ادامداردىڭ كەلەڭسىز قىلىقتارىن اشكەرلەۋ ارقىلى ونىڭ بەينەسىن اشا ءبىلدى. شىن مانىندە، كومەديا − كۇردەلى جانر. كورەرمەندى جىلاتۋدان كۇلدىرۋ قيىن.

− كەيىنگى جىلدارى تۇسىرىلگەن تۋىندىلاردى كورەسىز بە، ودان نە وي تۇيەسىز؟

− سوڭعى جىلدارى بىرقاتار تاريحي فيلم ءتۇسىرىلدى. مەنىڭ­شە، ول وتە دۇرىس. الداعى كۇندە دە ونى جالعاستىرا بەرۋ كەرەك. قازىر «تاۋەلسىز كينو» دەگەن ۇعىم شىقتى. ونى دا قولدايمىن. اسى­رەسە نۇرلان قويانباەۆ پەن نۇر­تاس ادامبايدىڭ كينوسىن كورەر­مەندەر كورەدى. بىراق ونىڭ كوركەم­دىگى، ساپاسى اناۋ ايتقانداي، جوعا­رى بولماۋى مۇمكىن، ول ءۇشىن جاستاردى جازعىرۋ ارتىق. كە­زىندە قىتايدى باسقارعان ماو تسزە ءدۋننىڭ «مىڭ ءتۇرلى گۇل گۇل­دەسىن» دەگەن قاناتتى ءسوزى بار. سون­دىقتان قازاق كينوسى ءار باعىت­تا دامىعانىن قالايمىن. بالالارعا، ەرەسەكتەرگە دەيسىز بە، تاريحي ما، دراما ما، ءتىپتى كومەديا بولسىن، ءار جانردا فيلمدەر كوبىرەك تۇسى­رىلسە، كينو ءوندىرىسىنىڭ كەرەگەسى كەڭەيە بەرەدى. قازىر تىڭ جانە تىڭايعان جەرلەردى يگەرۋگە بايلانىستى ءبىر تۋىندىنى تۇسىرۋگە دايىندالىپ ءجۇرمىن. كەشەگى كەڭەس زامانىندا ەلىمىزگە تىڭ يگەرۋ ۇلكەن قاسىرەت اكەلدى. سولتۇستىك وڭىرلەردەگى جەرگىلىكتى حالىقتىڭ سانى كۇرت كەمىپ، ازشىلىققا اينالدى. سونىڭ كەسىرىنەن جۇزدەگەن قازاق مەكتەبى جابىلدى. ارقا­نىڭ كوك مايسا، قۇنارلى جەرىن تۇگىن قالدىرماي جىرتىپ تاستادى. قازىر سول جەر شاڭى ۇشقان، ءشول دالاعا اينالۋعا جاقىن. ءفيلمنىڭ اياعىندا اۋىل شارۋاشىلىعى ءمي­ن­يس­ترىنىڭ اۋزىنا تىڭ يگەرۋ ناۋقانى بولماعاندا قازاقستان الەم­دى ەتپەن قامتىپ وتىراتىن الىپ ەل بولاتىن ەدى» دەگەن ءسوزدى سالدىم. بۇگىن ءبىز ءىرى قارانىڭ ەتىن شەتەلدەن ساتىپ الىپ وتىرمىز. وسىنىڭ ءبارى كۇلەيىن دەسەڭ كومەديا ەمەس، جىلايىن دەسەڭ ترا­گەديا ەمەس. سوندىقتان رەجيس­سەر ءفيلمنىڭ مازمۇنىن، ون­داعى قوزعالعان ماسەلەنىڭ سيپاتىن اس­تار­­لاپ جەتكىزۋ ءۇشىن جانر­لاردىڭ ءادىس-ءتاسىلىن ءساتتى قولدا­نۋعا بولادى.

− قازىرگى قازاق كينوسىنىڭ دامۋىنا كوڭىلىڭىز تولا ما؟

− تولادى، ءتىپتى قارىشتاپ دامۋ­دا دەر ەدىم...

− شىنىمەن، سولاي ويلايسىز با؟

− ءيا، سولاي ويلايمىن، وعان دالەلىم بار. وسى وتىز جىل ىشىن­دە قانشاما فيلم ءتۇسىرىلدى. ساننان ساپا دا شىعادى. ماسەلەن، كەڭەس كەزەڭىندە «قا­زاقفيلم» كينوستۋدياسى جىلىنا 3-4 فيلم عانا ءتۇسىردى. ونىڭ ءوزىن الدىن-الا جوسپارلاپ، ماسكەۋدەن بەكىتەتىنبىز. قازىر مەملەكەت كينو سالاسىنا ۇلكەن قولداۋ كورسەتىپ وتىر. قوماقتى قارجى دا ءبولدى. جەكە پروديۋسەرلەر تۇسىرگەن فيلمدەر دە كوبەيدى. كەشە عانا بەرليندەگى حالىقارالىق فەستي­ۆال­دە قازاقتىڭ ءۇش ءفيلمى قاتى­سىپ، جۇلدەگەرلەر قاتارىنان كورىندى. بىلتىر توكيودا وتكەن حالىقارالىق كينوفەستيۆالدە دارەجان ومىرباەۆ «ۇزدىك رەجيسسەر» اتالىمىن جەڭىپ الدى. بۇلار الەمدەگى دەڭگەيدەگى بايقاۋ بولعاندىقتان دارەجەسى دە جوعارى. بۇرىن ءبىر فەستيۆالدىڭ ماڭايىنا جولامايتىنبىز.

– ءسىز ايتىپ وتىرعاندار فەس­تي­ۆالگە ارناپ تۇسىرىلگەن ەمەس پە؟

− ونداي تۋىندىلار دا بولادى. بىراق بۇل ۇشەۋىن وعان جات­قىز­بايمىن. مىسالى، دارەجان ومىرباەۆتىڭ «اقىنىنان» نۇرتاس ادامبايدىڭ «اكىمىن» كورەرمەن جاقسى بىلەدى. الايدا پاراساتتى وي، سالماق، تالعام دارەجاندا باسى­مىراق ەكەنىن بايقايسىز. مەن بۇل جەردە ساتيرالىق باعىتتا تۇسىرىلگەن «اكىمدى» تومەندەتەيىن دەگەن ويىم جوق. شىن مانىندە، كينونى كورۋ وڭاي، ونى جاساۋ كۇردەلى. وتە قىمباتقا تۇسەدى. ءبىزدىڭ قىمبات دەگەن تۋىندىمىز امەريكا فيلمدەرىنەن 20-30 ەسە ارزان. قازىر گولليۆۋد 300 ميلليون دوللارعا فيلم تۇسىرۋدە. ءبىز قۇنى 1 ميلليون دوللار تۇراتىن كينونى تىم قىمبات دەيمىز. جۇرت تالعامىنان شىعاتىن كينو ءتۇسىرۋ ءۇشىن قوماقتى قارجى مەن تاۋەكەل قاجەت. كەيدە ىسىراپشىلدىق تا بولادى. ماسەلەن، «توميريس» ءفيلمىنىڭ تەحنولوگياسىنا ءسوز ايتا المايسىز. كەرەمەت جاسالعان. الايدا كينونىڭ مازمۇنى مەن اكتەرلەردىڭ ويىنىنان بىرقاتار كەمشىلىك كورەسىز.

 كوركەمدىك كەڭەس – دەموكراتيا ۇلگىسى

− سوندا جاڭا شىققان تۋىن­دىلاردى ساراپقا سالاتىن كوركەم­­­دىك كەڭەس جوق پا؟

– وكىنىشكە قاراي، كوركەمدىك كەڭەستىڭ كۇنى باياعىدا باتقان. قازىر اقىلداسىپ ىستەۋ دەگەن «مودادان» شىعىپ قالدى. بۇرىن كوركەمدىك كەڭەس قۇرامىندا مۇحتار اۋەزوۆ، عابيت مۇسىرەپوۆ، الكەي مارعۇلان سەكىلدى الىپ تۇلعالارىمىز بولىپ، سولاردىڭ ءاربىر پىكىرى ەسكەرىلەتىن. قازىر ونى ەستەلىك رەتىندە ايتامىز. بارلىعىن رەجيسسەردىڭ ءوزى شەشەدى. قانشا تالانتتى بولسا دا رەجيسسەرگە ءبارىن ء«وزىم بىلەمگە» سالۋعا بولمايدى. اسىرەسە تاريحي فيلمدەردە اباي بولعان ءجون. قازىر كەڭەس دەگەندى ەكسپەرتپەن اۋىس­تىرىپ جىبەردى. شىنتۋايتىندا، ەكسپەرتتىڭ ماعىناسى بولەك، كوركەم­­دىك كەڭەستىڭ ماقساتى باسقا. كور­كەمدىك كەڭەس − دەموكراتيا ۇلگى­­سى. ونى قايتا قالپىنا كەلتىرۋ قاجەت.

− ءبىر كەزدەرى «قازاقفيلم» كينوستۋدياسىندا ولجاس سۇلەي­مەنوۆ، كامال سمايىلوۆ، ءابىش كەكىلباەۆ، تولەن ابدىكوۆ سەكىل­دى حالقىمىزدىڭ ءبىرتۋار تۇلعا­لارى قىزمەت ىستەدى. سول كەزدە وتان­دىق كينو ءوندىرىسى دامىپ قا­نا قويعان جوق، ساپاسى دا ارتتى...

− ۇلتتىق كينومىزدىڭ كلاسسيكاسىنا اينالعان «قىز جىبەك»، «اتاماننىڭ اقىرى» اتتى كوركەم فيلمدەر تۇسىرىلگەن كەزدە ولجاس سۇلەيمەنوۆ «قازاقفيلمنىڭ» باس رەداكتورى بولدى. كەيىن بۇل قىزمەتتى ءابىش كەكىلباەۆ اتقار­دى. سونىمەن قاتار تەلمان جان­ۇزاقوۆ، امانتاي ساتاەۆ، اسقار سۇلەيمەنوۆ، قاليحان ىسقاق، سايىن مۇراتبەكوۆ، التىنشاش جاعانوۆا سەكىلدى قابىرعالى قالام­گەرلەر جۇمىس ىستەدى. مەم­لەكەت­تىك كينو كوميتەتىن كا­مال سمايى­لوۆ باسقارعان جىل­دا­رى قا­زاق كينوسى ايتارلىقتاي دامىدى. ۇلت­تىق قۇندىلىققا باي تاماشا تۋىندىلار ومىرگە كەلدى. وسى ازامات­تارعا ستسەناريىمىزدى وقىتۋعا جاسقاناتىنبىز. ولاردىڭ سۇزگىسى­نەن ءوتۋ قيىن بولاتىن. بۇگىن ونىڭ ءبارى كوزدەن بۇل-بۇل ۇشتى. قازىر كينو سالاسىنا قالىڭ كىتاپتاردى وقىماعان جاستار كە­لىپ جاتىر. كوبى تەلەگرافتىق ستيل­مەن جازعاندى ۇناتادى. تاق-تۇق­تى قالاپ تۇرادى. ءتىپتى كەيبى­رەۋى قازاق ءتىلىن بىلمەيدى. ءتىل بىلمەگەسىن ۇلتتىڭ بولمىسىن، جا­نىن تۇسىنبەيدى. بۇل ەندى – تراگەديا. ولاردىڭ ءسوزىن تىڭداساڭ، كينونىڭ ءوز ءتىلى بار، سونى دامىتۋ كەرەك دەيدى. ءفيلمدى جاساۋدىڭ ءادىس-تاسىلدەرى مەن ەرەكشەلىكتەرىن سيپاتتايتىن كينونىڭ ءوزى ءتىلى بار ەكەنى راس، بىراق ونىڭ ۇلتتىق بولمىسقا ەشقانداي قاتىسى جوق. مىسالى، كەشە عانا ومىردەن وتكەن رەجيسسەر امانگەلدى تاجىباەۆتىڭ بەيىمبەت ءمايليننىڭ ءبىر اڭگىمە­سىنىڭ جەلىسىمەن تۇسىرىلگەن «وحرانا باستىعى» دەگەن قىسقامەترلى ءفيلمى بار. ءوزى 40 مينۋتتىق قانا فيلم بولسا دا، شەدەۆر. سونداي-اق رەجيسسەر تالعات تەمەنوۆتىڭ «تورا» اتتى قىسقامەترلى ءفيل­مى دە كەرەمەت. وسىنداي ۇز­دىك فيلم­دەرگە قاراپ ءوسۋ كەرەك. قا­زىر كوپ سەريالى تەلەحيكايا­لار كوپ­تەپ تۇسىرىلە باستادى. ماسە­لەن، مەنىڭشە تاريحىمىزدى تەرەڭ­نەن تولعايتىن «قازاق ەلى» ءفيل­مىن قازاق حاندىعىنان باس­تاپ، «بابالار ءسوزىنىڭ» 100 توم­دىعى سەكىلدى 100 سەريال ەتىپ جا­سا­­عان­دا، كەرەمەت بولاتىن ەدى. قا­زىر «قازاق ەلى» ءفيلمىن اجىرا­تا الماي قالدىق. جازۋشى ءىلياس ەسەن­بەرليننىڭ «كوشپەندىلەرى» دايىن تۇرعان سەريال. قىسقاسى، ۇلتتىق قۇندىلىقتاردى قاناعات­تاندىراتىن فيلمدەردى كوبىرەك ءتۇسىرۋ كەرەك.

− كوركەم فيلمدە مۋزىكا­نىڭ دا الار ورنى ۇلكەن، وسى تۋرا­لى نە ايتاسىز؟

− تۇڭعىش قازاق مۋلتيپليكا­تورى امەن قايداروۆتىڭ «قار­لى­عاشتىڭ قۇيرىعى نەگە ايىر؟» دەگەن مۋلتفيلمىندەگى ءاربىر كەيىپكەردىڭ قيمىلىمەن ۇي­لەس­­تىرىپ جازعان نۇرعيسا تىلەن­ديەۆتىڭ مۋزىكاسى عاجاپ. «قىز جىبەك» ءفيلمىنىڭ جۇپ-جۇمىر، شيراق، كەلىستى جانە ونداعى فيلو­سوفيا­لىق ويدىڭ استارىن جەتكىزۋدە نۇراعاڭ جازعان مۋزىكانىڭ اسە­رى كۇشتى. ءتىپتى ول كىسى «اققۋ» كۇيىمەن اققۋلاردىڭ ءوزىن بيلەتىپ جىبەردى. سوندىقتان قازىر نۇرعيسا تىلەنديەۆ سەكىلدى كينوعا مۋزى­كا جازاتىن كومپوزيتور سيرەك. بۇگىندە كومپوزيتور قۋات شىل­دەباەۆ ءبىرتالاي فيلمگە ءتاپ-ءتاۋىر مۋزىكا جازىپ ءجۇر. جال­پى، ءبىزدىڭ رەجيسسەرلەر كومپوزيتورلارمەن جاقىن جۇمىس ىستەۋگە ونشا ىنتالى ەمەس. فيلمگە مۋزىكا جازۋ وڭاي ەمەس، ول ءۇشىن تاقىرىپتى تەرەڭ ءتۇسىنۋ كەرەك.

− كينو وندىرىسىندەگى قانداي وزەكتى ماسەلەلەرگە جانىڭىز اۋىرادى؟

− شىنىمدى ايتسام، فيلم­دەر تۇسىرىلگەنىمەن بىراق سونى كورەرمەنگە جەتكىزە الماي جاتىر­مىز. قىسقاسى، ۇيىمداستىرۋ جۇ­­مىستارى اقساپ. سوندىقتان وسى جۇمىستاردى جۇيەلى ات­قارا­­­­­تىن مەملەكەتتىك ورگان كەرەك. قازىر ءبىز وسى سالاعا جاۋاپ­تى مينيسترلىكتىڭ ءبىر ءبولىمى عانا­مىز. ال كينونىڭ مىڭ-سان شارۋاسى كوپ. ونى ىسكە اسىرۋ دا وڭاي ەمەس. مىسالى، تۇڭعىش عا­رىش­كەر، كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى توقتار اۋباكىروۆ تۋرالى ەكى ءبولىمدى دەرەكتى فيلم ءتۇ­سىر­­دىم. بىراق سونى كورەرمەنگە جەت­كىزە الماي، قولىم بايلانىپ قالدى. جەكە مۇراعاتىمدا تۇر. ويتكەنى ونى كورەرمەنگە جەتكى­زەتىن جۇيە جوق. ماسەلەن، كينوستۋديا مادەنيەت جانە سپورت مينيسترلىگىنە باعىنسا، تەلەارنالار اقپارات جانە قوعامدىق دامۋ مينيسترلىگىنە قارايدى. ال كينوتەاترلار جەكەنىڭ قولىندا. وسى ءۇش ۇيىمنىڭ اراسىندا بايلانىس ءۇزىلىپ قالعان. تسيفرلى تەحنولوگيا­لار فيلم تاسىمالداۋ جۇمىسىن مەيلىنشە جەڭىلدەتكەنمەن دە سالالىق ۇيىمداستىرۋ جۇيەلەرى اقاۋلىق اڭعارتادى. كىتاپحانالار مەن مەكتەپتەردە بەينەپروەكتور­لار قويىلىپ كينوفيلمدەر اۋىل­دى جەرلەرگە جەتسە عانا اۋىل كورەرمەنى مەن كينووندىرىس اراسىندا بايلانىس ورناي باستار ەدى. باسقا دا ۇيىمداستىرۋ جولدارى جوق ەمەس، بار. تەك قۇنت جوق. ناتيجەسىندە، جەرگىلىكتى ات­قا­رۋ جۇيەلەرىندە دە وسى كينو­كورەرمەندەر مۇقتاجدىعى ءوز شە­شى­مىن تابا الماي وتىر. وتكەن جولى مادەنيەت جانە سپورت مي­نيس­ترلىگىنىڭ القالى جيىنىندا «قازاقفيلم» كينوستۋدياسىنىڭ توراعاسى اقان ساتاەۆ دايىن ءونىمنىڭ 8 پايىزى عانا كورەرمەنگە جەتەدى دەدى. ال قالعان 92 پايىز قايدا، وسى جۇيەنى شەشەتىن تەتىك بولماي تۇر.

 «ماحامبەت» − ۇلتتىق كينونىڭ جاڭا كەزەڭى

− ەندى ءوزىڭىزدىڭ شىعارماشى­لىعىڭىزعا ويىسساق، ەگەمەندىك­تىڭ ەلەڭ-الاڭ شاعىندا «باتىر بايان» ءفيلمىن ءتۇسىردىڭىز. بۇل تۋىن­دىنىڭ يدەياسى قالاي تۋ­دى؟

− اۋەلدە داۋىلپاز اقىن، قو­عام قايراتكەرى ساكەن سەيفۋل­لين­نىڭ «تار جول، تايعاق كەشۋ» رومانىنداعى اتامان اننەن­كوۆتىڭ ازاپ ۆاگونى سەكىلدى جانتۇر­شىگەرلىك وقيعانى بەينەلەيتىن پسيحولوگيالىق دراما تۇسىرگىم كەلدى. وسىنى جازۋشى، ستسەناريست سماعۇل ەلۋبايعا ايتىپ ەدىم، ول: «ساكە، مەندە ءبىر دايىن ستسەناري بار. ماعجان جۇماباەۆتىڭ «با­تىر بايان» پوەماسىنىڭ جەلى­سى­مەن جازىلعان. 1993 جىلى ار­قا­ل­ى اقىن­­نىڭ ءجۇز جىلدىعى توي­لان­ا­دى. سوعان ۇكىمەتتىڭ قاۋ­­­لى­­سى شىقتى. اقىننىڭ ءبىر شى­عار­­م­ا­سىنان كوركەمسۋرەتتى فيلم جاساڭدار دەگەن. سەن سوعان باعىڭدى سىناپ كورسەي» دەپ قاي­راي جونەلدى. ويلانىپ قالدىم. ءارى ماعجان اعامىزدىڭ پوەماسىن جاقسى بىلە­مىن. سودان ءفيلمدى ءتۇسىرۋدى قولعا الدىم. تازا ءتۇسىرۋ جۇمىسى باس-اياعى 38 كۇن ىشىندە اياقتالدى.

– قايدا ءتۇسىردىڭىز؟

– ارقادا ءتۇسىرىلدى. بۋراباي مەن جۇمباقتاسقا دا باردىق. وعان بۇرىنعى كوكشەتاۋ وبلىسىنىڭ باس­شىلارى قولداۋ كورسەتتى. ولار بىزگە جەرگىلىكتى حالىقتان ات­تى ساربازدار جاساعىن جيناپ بەردى.

−اكتەرلاردى قالاي تاڭدا­دىڭىز؟

– ول دا تەز ارادا شەشىلدى. وعان جۇرتشىلىققا ونشا تانىلماعان اكتەرلەردى تاڭدادىم. بايان باتىر­دىڭ رولىنە تارازداعى جۇماقان ابدىقادىروۆتى لايىق كوردىم. جۇماقاننىڭ ءبىر ەرەكشەلىگى – اتقا وتە مىعىم وتىرادى. ءوزى دە ەكى يىعىنا ەكى كىسى مىنگەندەي ەڭسەلى كىسى. ال قالماق قىزىنىڭ بەينەسىنە بايقاۋ جاريالادىق. سودان وتكەن قىز بالانى الدىق. باتىردىڭ ءىنىسى نوياندى كەشە الپىسقا تولعان تالانتتى اكتەر كەڭەس نۇرلانوۆ وينادى. قالماق قىزىنىڭ اعاسىن قىرعىز اكتەرى ءاشىر شوقىباەۆ سومدادى. بۇل وقيعا قازاق پەن جوڭعار اراسىندا وربىگەندىكتەن، جوڭعارلاردى قالاي سۋرەتتەۋىمىز كەرەك دەپ كوپ ويلاندىق. اقىرى، شەشىمى تابىلدى. كادىمگى ىزىڭداعان سونا بار عوي. سونى سۋرەتشى ىدىرىس قارساقباەۆ ەكەۋمىز اقىلداسىپ وتىرىپ، اكتەرلەردىڭ كيىمدەرىن سوناعا ۇقساتىپ تىكتىردىك.

– جالىندى اقىن ماحامبەت تۋرالى ءفيلمىن ءتۇسىردىڭىز. اۋەلدە ونى باسقا رەجيسسەرلەر قولعا ال­عان سەكىلدى ەدى.

– كينودا كەزدەسەتىن قىزىق جاعدايلار كوپ. كەيدە ال­عاشقى جۇمىس ءساتتى بولسا، ەكىنشىسى كوڭىلدەن شىقپاي جاتادى. بۇل فيلممەن ماعان دەيىن رەسەيدىڭ ءتورت رەجيسسەرى جۇمىس ىستەگەن. سولاردىڭ جۇمىسىن ستسەناري اۆتورى، كورنەكتى اقىن ولجاس سۇلەيمەنوۆ ۇناتپاعان. ولجەكەڭدى ەرتەدەن بىلەم. كينوستۋديادا بىر­­گە ىستەدىك. ولجەكەڭ بۇعان دەيىن فيلمگە وزگە ەلدەن مامان­دار شا­قىرعانىن، ولاردىڭ ءبارى كوڭىلدەن شىقپاعانىن ايتىپ: «مەن ەندى رەجيسسەر قازاق بولعانىن قا­لاپ وتىرمىن» دەپ ماعان ۇسىنى­سىن ايتتى. ەكەۋمىز كەلىسىپ، جۇمىسقا كىرىستىم. ماحامبەت رولىنە اكتەر بەرىك ايتجانوۆتى لايىق كوردىم. بەرىكتىڭ كينوداعى باعىن ماحامبەت اشتى. يساتايدى قازاق­ستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن ءارتىسى ەرىك جولجاقسىنوۆ سومداسا، بايماعامبەتتى قازاقستاننىڭ ەڭ­بەك سىڭىرگەن ءارتىسى بولات ءاب­دىل­مانوۆ وينادى. تۋىندىنى بەل­گىلەنگەن مەرزىمدە اياقتادىق. ول­جە­كەڭ ونى كورىپ، ءبىر باسىلىمعا «ماحامبەت ارقىلى ۇلتتىق كينو­نىڭ جاڭا ءبىر كەزەڭى باستالدى» دەپ ماقالا جازىپتى.

– قازىر وسى كوركەم دۇنيە ەكراننان كورىنبەيدى.

– ونىڭ سەبەبى بار. بىرەۋلەر ءفيلمدى «قازاقستاندا كوتەرىلىس جاساۋدىڭ وقۋلىعى» دەپ ايتقان ەكەن. وسى ۇشقارى پىكىر ونىڭ جولىن بوگەپ قويدى. ەندى كورسەتىلەدى دەپ ويلايمىن.

– «جەرۇيىقتى» دا كورەرمەن جىلى قابىلدادى. ونىڭ دا جان­­دى تەبىرەنتەتىن تۇستارى جەتەر­لىك.

– ءوزىم رەسەيدەگى ءنوۆوسىبىر وب­لىسى، شىلىم اۋدانى دەگەن جەردە ومىرگە كەلگەم. بىراق كىش­­كەن­تاي كۇنىمدە اكە-شەشەم پاۆ­لودارعا قونىس اۋدارعان. ول كەزدە شەكارا اشىق. سوندىقتان بالالىق شاعىمنان ۇلتارالىق قاتىناستاردىڭ قىرى مەن سىرىن جاقسى بىلەمىن. قازاققا ولاردىڭ كوزقاراسى بىرقيلى ءتۇزۋ بولدى دەپ ايتا المايمىن. ادامنىڭ ءىشىن قىنجىلتاتىن جايتتار كەزدەستى. اسىرەسە، مۇعالىمدەر تاراپىنان. 7-سىنىپقا دەيىن مەك­تەپ­تە ۇزدىك وقىدىم. ءبىر ءتورت الىپ كورگەن ەمەسپىن. 9-سىنىپتا ءبىر ورىس مۇعالىمى ادەبيەتتەن جاز­عان شى­عارماما ەكى قويىپتى. مەن وعان قاتتى رەنجىدىم. الگى وقى­تۋشىعا: «جازعان شىعارمامدى بەرىڭىز. قاتەمدى كورەيىن دەسەم»، ماڭايىنا جۋىتپايدى. وندا بۇل «ادەيى جاسالعان ارەكەت» دەدىم دە، اۆتوبۋسقا وتىرىپ، اۋداندىق وقۋ بولىمىنە بارىپ، بولعان جاع­داي­دى ايتىپ بەردىم. ءوزىم كورشى اۋىل­داعى اعامنىڭ ۇيىنە كەتىپ قال­دىم. ايتقان شاعىمىم بويىنشا اۋىلعا كوميسسيا كەلىپ، الگى مۇ­­عا­لىمنىڭ جۇمىسىن تەكسەرىپ، قىز­مەتىنەن بوساتادى. سودان كەيىن مەك­تەبىمىزدە شوۆينيستىك كوزقاراس وزگەردى.

– ءفيلمنىڭ يدەياسىن قايدان الدىڭىز؟

– بىردە الماتىداعى كورەي تەاترى «پاميات» دەگەن سپەكتاكل قويدى. سونى بارىپ كور­دىم. قويىلىمنىڭ مازمۇنى ما­عان ۇنادى. باياعىدا ناعاشى اجەم ىرسالدى اۋىلعا كەلگەن وزگە ۇلت وكىلدەرىن قالاي قارسى ال­عان­دارىن ايتىپ وتىراتىن: «شىم­نان سوعىلعان قۋىقتاي ۇيىمىز­گە نەمىس پەن چەشەندى بالا-شاعا­سىمەن كىرگىزىپ، ءۇش وتباسى ءبىر شاڭى­راقتىڭ استىندا تۇردىق» دەپ. سودان الگى پەسانىڭ اۆتو­رى – كورەي جىگىتىنە حات جازدىم. مىنا سپەكتاكلدى كەڭەيتىپ، كي­نو تۇسىرەيىك دەپ. ستسەناريدى لاۆ­رەن­تي سون ەكەۋمىز جازدىق. ءفيلم­نىڭ باستى يدەياسى ەلىمىزگە سوناۋ قيىن-قىستاۋ جىلدارى جەر اۋىپ كەلگەن جۇرتتى قازاقتاردىڭ قالاي قارسى الىپ، جارتى ناندى ءبولىپ جەگەندەرىن كورسەتۋ بولاتىن. ونداعى باس كەيىپكەر ورىنباي – ومىردە بولعان ادامنىڭ ءپروتوتيپى. ونى تالانتتى اكتەر بولات ءابدىل­مانوۆ وينادى. ول كۇردەلى وبراز­دى جاقسى اشتى. ال نكۆد قىزمەت­كەرىنىڭ ءرولىن بەلگىلى رەجيسسەر، اكتەر نۇرقانات جاقىپباەۆ سومدادى. ءبىر سوزبەن ايتقاندا، كينو­دا ادامداردىڭ قيلى تاعدىرى ار­قى­لى تاريحي كەزەڭ شىندىعىن اشۋ­عا تىرىستىق. وعان ءوزىم باسىم­نان كەشكەن وقيعانى سىنالاپ كىرگىزدىم.

– قانداي؟

– ءفيلمنىڭ باسىندا شاڭعى تەۋىپ كەلە جاتقان ورىنبايدى سوڭى­نان قاسقىرلار قۋاتىن ەپيزود بار. بۇل وقيعا مەنىڭ باسىم­نان وتكەن. 8-سىنىپتى كەڭشار ورتالىعىنداعى ينتەرناتتا جاتىپ وقيمىن. جاڭا جىل قارساڭى. مەرەكەنى ۇيدەن قارسى السام دەپ ويلادىم. ودان ءارى قىسقى كا­ني­­كۋل. ءبىزدىڭ اۋىل سوۆحوزدان وتىز شاقىرىم. ورتادا ءبىر اۋىل بار. سودان شاڭعىمەن جولعا شى­عىپ كەتتىم. كۇن شايداي اشىق. بەلىمە كىش­كەن­تاي بالتا قىستىرىپ الدىم. شاڭ­عى­نى وتە جاقسى تەبەمىن. سونى­مەن، اپپاق قار ۇستىمەن زىر­عىپ كەلەمىن. جولداعى اۋىلدان ءوتتىم. كۇن رايى بۇزىلا باستا­دى. جەل كۇشەيىپ، سىرعىما جەل تۇردى. ىمىرت جابىلدى. كوزگە تۇرتكىسىز قاراڭعىلىق ورنادى. جەلدەن ىقتاپ، باعىتىمنان ءسال قيىس كەتىپپىن. ءبىر نارسەدەن سەزىك­تەنگەندەي بولدىم. ارتىما بۇرى­لىم قاراسام، جەر باۋىرلاپ ءۇش قاسقىر كەلە جاتىر. ء«بىتتىم» دەپ ويلادىم. زارەم ءزار تۇبىنە كەت­تى. كوزىم الدىمدا تۇرعان مايا­عا ءتۇستى. اراقاشىقتىق – 20-30 مەتر. سوعان جەتۋگە اسىقتىم. شاڭ­عىنى بوساتىپ، قولىما بالتاشامدى الدىم. ماياعا جەتىپ، ءشوپتى ۇڭگىپ كىرىپ كەتتىم. ولار مايانى اينالىپ، ۇستىمنەن تۇسسە، شارۋامنىڭ بىتكەنى. بار قارۋىم – بالتام عانا. قاسقىرلار ماياعا تامان جەردە شوقيدى دا وتىردى. ءسويتىپ، ءبىر-ءبىرىمىزدى اڭدىپ وتىرعاندا كوزىم ءىلىنىپ كەتتى. ويان­سام، ۇستىمدە اق تىشقاندار سەكىرىپ ءجۇر. جۇلدىزدار اسپانعا ءىلىپ قويعان شام سەكىلدى، جارقىراپ تۇر. سول ءتۇنى ماياعا قونىپ، ەرتەمەن ۇيگە امان-ەسەن جەتتىم. اكە-شە­شەمنىڭ دەگبىرى كەتىپ، الاڭداپ وتىر ەكەن. ال فيلمدە ورىنباي مايانى ورتەيدى.

– كوركەم عانا ەمەس، دەرەك­تى كينونىڭ دا شەبەرىسىز. وسى با­عىتتا ءبىراز دۇنيە جاسا­دىڭىز…

− مەنىڭ العاشقى رەجيسسەرلىك جۇمىسىم دەرەكتى فيلمنەن باس­تالعان. 1989 جىلى العاش ناۋرىز مەرەكەسى تويلانعاندا «ارمىسىڭ، ناۋرىز!» دەگەن دەرەكتى تۋىندى ءتۇسىردىم. «قاعاجۋ اۋىل»، «تەر­روردىڭ قانقۇيلى ىزدەرى» جانە اكادەميك قانىش ساتباەۆ تۋرالى فيلمدەرىم دە كورەرمەن ىقى­لاسىنا بولەندى. بالالار حيرۋر­گياسىنىڭ اتاسى كامال ورمانتاەۆ پەن قازاقستاننىڭ حالىق ءارتىسى، اتاقتى اكتەر كە­نەنباي قوجابەكوۆ تۋرالى ء«توزىم» دەگەن تولىقمەترلى دەرەك­تى فيلم ءتۇسىردىم. سونىمەن قا­تار جوعارىدا ايت­قان توقتار اۋ­باكىروۆ تۋرالى ەكى ءبولىمدى دەرەكتى تۋىندىنى اياقتادىم.

− اعا بۋىن وكىلى رەتىندە جاس رەجيسسەرلەرگە نە ايتار ەدىڭىز؟

− الدىمەن جاس رەجيسسەرلەر تۋعان حالقىنىڭ ءتىلى مەن تا­ري­حىن تەرەڭ ءتۇسىنىپ، ۇلتتىق قۇن­دىلىقتاردى، كىسىلىك قالپىمىز­دى، بەكزاتتىق بولمىسىمىزدى تانىتاتىن تاقىرىپتارعا كەڭىرەك بارسا دەيمىن.

− اڭگىمەڭىزگە راحمەت.

سوڭعى جاڭالىقتار

قازاقستاندا قانشا ادام ۆاكتسينا الدى

كوروناۆيرۋس • بۇگىن، 10:42

ۇقساس جاڭالىقتار