قازاقستان-رەسەي: سانكتسيانىڭ سالماعى قانداي بولماق؟

ۇلتتىق بانك توراعاسىنىڭ ورىنبا­سارى ءاليا مولدابەكوۆا ۋكراينا توڭى­رە­گىندەگى گەوساياسي شيەلەنىستىڭ كۇشە­يۋى تەڭگەگە قالاي اسەر ەتكەنىن, گەو­سايا­سي تاۋە­كەلدەردىڭ ارتۋى اياسىندا قار­جى نارىعىنداعى قۇبىلمالىلىق كۇرت وسكەنىن اتاپ ءوتتى. ونىڭ اي­تۋىن­­شا, رەسەيگە قارسى سانك­تسيا­لاردىڭ كۇشە­يۋى جانە جاھاندىق ينۆەستورلاردىڭ رەسەي­لىك اك­تيۆتەردەن ودان ارى كەتۋىن كۇتۋ رەسەي رۋبلىنە قىسىم جاساپ وتىر.

«قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇلت­تىق بانكى قارجى جۇيەسىنىڭ تۇراق­تى­لىعىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن شامادان تىس قۇبىلمالىلىق كەزىندە ۆاليۋتالىق ين­تەر­ۆەن­تسيا­لار جۇرگىزۋ قۇقىعىن وزىنە قال­دىرا وتىرىپ, تەڭگەنىڭ ەركىن وزگەر­­مەلى ايىرباس باعامى رەجى­مىنە بەيىل­دى­لىگىن ساقتايدى. بۇل رەتتە تەڭگەنىڭ يكەم­دى باعامى سىرت­قى سەكتور تاراپىنان تاۋە­كەل­­دەردى ىسكە اسىرۋ اياسىندا ما­­ڭىز­­­دى­لىعى ارتقان التىن-ۆاليۋتا اكتيۆ­­تەرى­نىڭ ساقتالۋىنا مۇم­كىندىك بەرەدى», دەلىن­گەن حابارلامادا.

قارجى نارىعىنداعى جاع­داي­دى تۇ­راق­­تاندىرۋ ءۇشىن رەسەي بانكى دە ينتەر­­ۆەن­تسيا جاساعا­نىن مالىمدەسە دە ونىڭ قان­شا ەكەنىن اشىپ ايتقان جوق. بۇل ەل­دىڭ ينتەرۆەنتسياعا قان­شا قارجى قۇ­يىپ جاتقانىن بىلمەي­مىز. ساراپشىلار ءدال قازىر قازاق­ستاننىڭ قولىنان ەشتەڭە كەل­مەي­تىنىن, قارجى نارىعىن ءوزىمىز عانا رەتتەي ال­ماي­تىنىمىزدى اشىپ ايتىپ جاتىر. ءبارى كيەۆتەگى, ەۋ­روپاداعى جانە اقش-تاعى احۋال­دىڭ بەتالىسىنا قاراي رەتتەلمەك.

ءتول اقشامىزدىڭ رۋبلگە, رەسەيدىڭ ەكو­نوميكالىق جۇيەسىنە قانشالىقتى تاۋەل­­دى ەكەنى 2014 جىلعى داعدارىستا انىق باي­قال­دى. سول جىلى ءرۋبل­دىڭ قۇ­نى ەكى ەسە قۇنسىزدانعان كەزدە تەڭ­گە دە 220-دان 400 تەڭگەگە دەيىن قۇلدىراپ كەتتى.

ءبىز سىرتتان يمپورتتايتىن تاۋارى­مىز­دىڭ ۇشتەن ءبىرىن رەسەيدەن الامىز. ەكس­پورت­تايتىن تاۋارلارىمىز دا, مۇ­ناي قۇبىرى, گاز قۇبىرى, تەمىر جول قاتىناسى دا رەسەي ارقى­لى وتەدى. قىسقاسى, جاعداي باقى­لاۋدان شىعىپ بارا جاتىر. ەن­دىگى ءۇمىت – ۇكىمەتتىڭ قانداي شە­شىم­دەر قابىلدايتىنىندا. قازىر­گى جاعداي وسىعان دەيىنگى داعدا­رىس­تارعا مۇلدەم ۇقسامايىن دەپ تۇر. بۇرىن ء«ۇپ ەتكەن جەل» بولسا, ۇلتتىق بانكتى اراعا سالىپ, ۇلت­تىق قورعا قول سوزىپ كەلدىك. ۇلت­تىق بانكتىڭ جەتكىلىكتى قورى بولعانىمەن, ەركىن اينالىمداعى نارىق زاڭدىلىعىن اتتاپ كەتۋگە بولمايدى.

قارجى ساراپشىسى راسۋل رىسمام­بەتوۆ ءبىزدىڭ ەلدى باتىستىڭ سانكتسياسى ەمەس, داعدارىستان قالاي شىعامىز دەگەن ماسەلە تولعاندىرۋى ءتيىس ەكەنىن ايتتى. سانكتسيا دەپ داۋرىعا بەرمەي, شوب-تىڭ مۇمكىندىگىنە, ەكونوميكانىڭ ناقتى سەكتورىنا نازار اۋدارۋ كەرەك. ساراپشى ايتىپ وتكەندەي, ەاەو گەوساياسي ماسەلە­لەر ءورشىپ تۇرعان شاقتا پايدا بولدى. ۋكرايناداعى ساياسي داعدارىس, 2013-2014 جىلدارداعى ەۋرومايدان, قىرىمدى اننەكسيا­لاۋ, ۋكراينانىڭ شىعىسىنداعى قارسىلىق «لۋگانسك حالىق رەس­پۋبليكاسى» مەن «دونەتسك حالىق رەس­پۋبليكاسى» دەپ اتالاتىن «مەم­لەكەتتەردىڭ» قۇرىلۋى ەۋرا­زيالىق ينتەگراتسيا بويىنشا وداق قۇرۋ پروتسەسىمەن قاتار ءجۇردى.

رەسەيگە سالىناتىن قىسىمنىڭ تولىق پاكەتى ءالى ناقتىلانعان جوق. رەسەي پرە­زي­دەنتىنىڭ شەشىمى ناتو ەلدەرى مەن ولاردىڭ سەرىك­تەستەرىنىڭ تەرىس رەاك­تسياسىن تۋدىر­دى. باتىستا بۇل شەشىم حالىق­ارالىق قۇقىقتى, سونداي-اق ۋك­راينانىڭ ەگەمەندىگى مەن اۋماق­تىق تۇتاس­تىعىن بۇزۋ رەتىن­دە باعالاندى. اقش پەن ۇلى­بريتانيا رەسەيگە قارسى سانك­تسيالار ەنگىزۋ نيەتىن جاريالادى, جاڭا شەكتەۋلەر ماسەلەسىن ەۋروپالىق وداق, كانادا جانە جاپونيا دا زەرتتەپ جاتىر. ءتىپتى ەاەو-داعى ارىپتەس ەل – ارمەنيا دا رەسەي مويىنداعان جاڭا ەلدەردى مويىندامايتىنىن ايتتى. رەسەيگە باعىتتالعان سانكتسيالاردىڭ تولىق پاكەتى قاشان ءازىر بولاتىنىن ءبىز تۇگىل, باتىس ەلدەرىنىڭ ءوزى ازىرشە بىل­مەيدى. سەبەبى رەسەي ەكونوميكاسى سانكتسيا سالىپ وتىرعان ەلدەردىڭ ەكونوميكاسىمەن ينتەگراتسيالانىپ كەتكەن.

كەيبىر ساراپشىلار باتىس ەلدەرىنىڭ رەسەيگە باعىتتالعان سانك­تسياسىن باۋ-باقشاداعى قول­دان جاسالعان قورقاۋعا تەڭەپ وتىر. ەكونوميست روبەرت پاپە بولسا, سانكتسيانىڭ ەكونوميكاعا كەرى اسەرىن 5 پايىزعا تەڭەسە, ەندى ءبىرى 35 پايىزعا كوتەرەدى. قىسقاسى, دامىعان ەلدەر سانكتسيا كوزىن تاپساق – مۇمكىندىك, قورقا بەرسەك – قاۋىپ دەپ قاراستىرادى ەكەن.

ال قارجىگەرلەر سانكتسيانىڭ ىزعا­رىنان ءبىزدىڭ ەل ءتارىزدى شيكى­زاتتىق باعىت­تان ارىلىپ ۇل­گەر­مەگەن ەلدەر كوبى­رەك قاۋىپ­تەنە­دى دەگەن پىكىردە. رەسەيدىڭ ەكونوميكاسى ەو ەلدەرىنىڭ بىرازى­مەن ينتەگراتسيالانىپ كەتكە­نىن جوعارىدا ايتتىق. وسى ەلدەردە سانكتسيا تاقىرىبى ەكونوميكانىڭ بەتالىسىنا تۇبەگەيلى ەمەس, جاناما اسەر ەتۋشى فاكتور رەتىندە قاراستىرىلىپ, ءىجو-گە ىقپال ەتەتىن سالالارعا كوبىرەك ءمان بەرى­لەدى ەكەن. بىزگە وتكەننىڭ قاتەلى­گىن قايتالاۋدىڭ زاردابى اۋىر تيەتىنى ەكىباستان بەلگىلى. مۇناي باعالارى سالىستىرمالى تۇردە جوعارى دەڭگەيدە ساقتالعان كەزدە ۇلتتىق بانك جاعدايدى باقىلاۋدا ۇستاي المايدى. جاعداي بۇلاي جالعاسا بەرسە, قىمبات مۇناي باعاسى دەۆالۆاتسيا ەمەس, رەۆالۆاتسيا قاۋپىن كۇشەيتىپ جىبەرەدى. بۇل – مۇنايعا تاۋەلدى ەلدەرگە ورتاق جاعداي.

«مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ اقوردادا وتكەن جيىندا داع­دارىسقا قارسى كۇرەس­تىڭ پاكەتىن دايىن­داۋعا تاپ­سىرما بەردى. بۇل جولى كوزبوياۋ­­شىلىققا جول بەرىلمەيدى, ەكونومي­كامىز­دىڭ «دەرتىنە» ناقتى «دياگنوز» قويى­لادى, باسى ارتىق شى­عىن­داردى شەك­تەۋ ماسەلەسىنە باسىم­دىق بەرىلەدى دەپ ۇمىت­تەنەمىن. داعدارىسقا قارسى يممۋ­نيتەتى جوق ءالسىز, ءالجۋاز مەملەكەتپىز. كاران­تين كەزىندە, كارانتينگە دەيىن دە حالىق ءوز كۇنىن ءوزى كوردى. ەكو­نو­مي­كا ساۋىقسا, سانك­تسيا سال­ماق سالمايدى» دەيدى ر.رىسمامبەتوۆ.

ساراپشى وسى رەتتە ەل ەكونوميكاسىن ساۋىقتىرۋدىڭ بارلىق ءمازىرى ءباز بايا­عىدان بەلگىلى ەكەنىن ايتتى. «ينس­تي­تۋتسيونالدىق رەفورمالار, جەكە­مەنشىك قۇقى­عىن قورعاۋ, سىبايلاس جەمقورلىق­پەن كۇ­رەستىڭ تەك دەكلاراتيۆتى سيپاتى با­سىم بولدى. ءبىز كۇنى بۇگىنگە دەيىن قول­دا­نىستا بولعان ەكونوميكالىق مودەل­­دەن باس تارتۋىمىز كەرەك», دەيدى ر.رىسمامبەتوۆ.

قارجىگەر ايتىپ وتكەندەي, رەسەيدە ەاەو-نى ۇلكەن ساياساتتا وقشاۋلانىپ قالۋىنا جول بەرمەيتىن مىنبەر رەتىندە قاراس­تىراتىن كوزقاراس بايقالىپ ءجۇر. وتكەن جىلى رەسەي سىرتقى ىستەر ءمي­نيسترى­نىڭ ورىنباسارى الەكساندر پان­كين ەاەو ەلدەرىنىڭ بىرىنە سانكتسيا سالىنعان جاعدايدا وداق مۇشەلەرىنىڭ «بىر­لەسكەن جاۋاپ شارالارىن قولدانا­تىنى» جايلى ايتقان ۇسىنىسى وزگە مۇشە ەلدەردەن قولداۋ تاپپادى. ءبىز­دىڭ ەل ۇيىمدى ساياسيلاندىرماۋعا شا­قىر­دى. «رەسەي مەن باتىس ەلدەرى­نىڭ ارا­سىن­­داعى جاعداي شيەلەنىس­كەن سايىن وداقتا «قازاقستان­نىڭ مۇددەسى قالاي قور­عالادى» دەگەن ماسەلە وزەكتى بولا تۇ­سەدى. «ەكونوميكالىق وداق» دەپ اقتا­عى­­مىز كەلسە دە ەكونوميكانىڭ ساياساتتان بولەك جۇرمەيتىنى بەل­گى­لى بولىپ قال­دى. دەمەك, الداعى ۋاقىتتا وسىنداي ۇسى­نىستار­دىڭ ايتىلۋىنا جول بەرمەيتىن مۇم­كىندىكتەردى قاراستىرۋ كەرەك», دەيدى ر.رىسمامبەتوۆ.

«تسەنتركرەديت» بانك باسقار­ما تور­اعا­سى عالىم قۇسايىنوۆ باتىس ەلدەرىنىڭ رەسەيگە قار­سى سانك­تسيالارىنىڭ تولىق پاكەتىن كۇتۋ قاجەت ەكەنىن, سودان كەيىن مۇنىڭ قازاق­ستانعا قالاي اسەر ەتەتىنى بەلگىلى بولا­تى­نىن اتاپ ءوتتى. ونىڭ ايتۋىنا قا­را­عاندا, باتىس ەلدەرىنىڭ رەسەيگە با­عىت­تالعان قىسىمى قارجى سەكتورىنا باعىت­تالسا, ۆاليۋتالىق اۋدارىمداردى, ينۆەس­تيتسيا اعىمىن شەكتەسە, ءرۋبلدىڭ قۇنسىزدانۋىنا جول اشادى. رەسەيگە سالىنعان سانكتسيا سىرتقى ساۋدامىزعا كەرى اسەرى ەتەتى­نى بەلگىلى. قازىر ساراپ­شى­لار اراسىن­دا الداعى جاعداي قازاق­ستان­نىڭ ۇستاناتىن باعى­تىنا تىكەلەي تاۋەلدى دەگەن پىكىر بار. مۇنداي پىكىردى «ال­پاري» كومپانياسىنىڭ اعا ساراپ­شىسى اننا بودروۆا دا ماقۇلدايدى.

ساراپشى ايتىپ وتكەندەي, قازىر بيلىك تە, ساياساتتانۋشىلار دا مۇمكىندىگىنشە بەيتاراپتىق ساياسات ۇستانىپ وتىر. مۇنداي جاعدايدا قىمبات مۇناي دا تەڭگەگە اسەر ەتە الماي قالۋى ابدەن مۇم­كىن. «قازاقستان رەسەيدىڭ ارەكە­تىن قولدايتىن بولسا, تەڭگە كۇرت قۇل­دىراۋى مۇمكىن» دەيدى ا.بودروۆا.

الەمدىك ەكونوميكا جانە ساياسات ينس­تي­تۋتىنىڭ (IMEP) ساراپشىسى ماع­بات سپانوۆ رەسەي – ۋكراينا قاق­تى­عىسى قازاقستان ەكونوميكاسىنا, ۇلت­تىق ۆاليۋتامىزعا قاۋىپ توندىرەدى دەگەن پىكىرمەن كەلىسەتىنىن ايتتى. بىراق ءبىز ەۋ­رازيالىق وداقتىڭ قۇرامىندا بول­عان­دىقتان بۇل سانكتسيانىڭ داۋىلى قازاق­ستاننىڭ ىشكى جانە سىرتقى نارىعىنا اسەر ەتىپ جاتىر. تۇتىنۋ تاۋارلارىنداعى قىمباتشىلىق ءدال وسى سانكتسيانىڭ سالدارى ەكەنىن ساراپشىلاردىڭ ءبارى ايتادى. 1993 جىلى 1 دوللار – 4,7 تەڭگە بولسا, 2022 جىلدىڭ باسىندا – 438 تەڭگە, ياعني 29 جىل ىشىندە 97,8 ەسەگە قۇنسىزدانعان.

بۇل رەتتە دوللار-تەڭگە ەمەس, رۋبل-تەڭگە جۇبىنا دا كوبى­رەك نازار اۋدارۋى­مىز كەرەك. ءبىزدىڭ ۇلتتىق ۆاليۋتامىز دول­لارعا عانا ەمەس, رۋبلگە دە كوبى­رەك تاۋەلدى. ء«بىزدىڭ ەلدە سانك­تسيا­لار مەن ەكونو­ميكالىق داعدا­رىس­تاردىڭ سالدارىن زەرت­تەيتىن ينس­تي­تۋتتار جوق. 2009-2014 جىل­­دارداعى داعدارىس سەبەبى زەرت­­تەل­­مەدى. ساباق الىنبادى, قا­بىل­­دان­عان شەشىمدەر­دە قاتەلىك­تىڭ سەبەبى ەسكەرىلمەدى. سوڭعى ون­شاقتى جىلدا ەكو­نو­ميكالىق پروب­لەمالاردىڭ سەبەپ-سالدارى الەم­دىك ەكونوميكالىق داعدا­رىس­پەن ءتۇسىندىرىلىپ كەلدى. الەم ەكو­نو­ميكالىق داعدارىستا دەگەنگە سەندىرىپ وتىر ءبىزدى. قازىر پوست­كەڭەستىك ەلدەردەن وزگە مەم­­لەكەت­­تەردە دەموگرافيالىق داع­دا­رىس­ت­ان وزگە قيىنشىلىق جوق. الەم­دىك ەكو­­نو­ميكانىڭ بىردە ءوسىپ, بىردە تومەن­­دەي­تىنى قالىپتى قۇبىلىس. ال بىزدە ەكو­نو­­ميكالىق شەشىم­دەردىڭ شيكىلى­گىنەن, نا­رىق زاڭىنان اۋىتقي بەرەمىز. ەكونو­مي­كاداعى, الەۋمەتتىك سالاداعى وزەك­تى ماسەلەلەردى كەيىنگە شەگەرۋ­دەن وسىنداي جاعدايعا تاپ بولدىق», دەيدى م.سپانوۆ.

الماتى