«وتان – وتباسىنان باستالاتىنىن» ەسكەرسەك, بالا تاربيەسىنىڭ باستاۋى وسى ورتادان باستالاتىنى انىق. شىر ەتىپ دۇنيە ەسىگىن اشقان كۇننەن باستاپ پەرزەنتى ءۇشىن كۇيىپ-پىسەتىن اتا-انانىڭ العاشقى ءھام ماڭىزدى مىندەتتەرىنىڭ ءبىرى ءجۇزىن جەرگە قاراتپايتىن ۇلاعاتتى ۇرپاق ءوسىرۋ بولسا كەرەك. جارق ەتىپ وتە شىعار جالعان دۇنيەدە جولىڭدى جالعاپ, كوشىڭدى توقتاتپايتىن, ورنىڭدى جوقتاتپايتىن ىزەتتى بالا ءىزىڭدى جالعاۋ ءۇشىن ءتاي-ءتاي باسقان كەزىنەن تاربيە مەن ءبىلىمدى قاتار بەرۋ – اكە-شەشەنىڭ اۋەلگى پارىزى.
نۇر-سۇلتان قالاسى ءاليحان بوكەيحان اتىنداعى №76 مەكتەپ-ليتسەيدىڭ قازاق ءتىلى مەن ادەبيەتى ءپانىنىڭ مۇعالىمى اۋعانباي ساناق ۇلى ۇرپاق تاربيەسى – ۇلت مارتەبەسى ەكەنىن العا تارتىپ, قازىرگى زامان اعىمىنىڭ ۇزدىكسىز دامۋىمەن بىرگە ادامداردىڭ مىنەز-قۇلقى, پسيحولوگياسى دا كۇن سايىن وزگەرىپ جاتقانىن جەتكىزدى.
«قازىرگى وقۋشىلاردىڭ قىزىعاتىن دۇنيەلەرى مەن كوزقاراسى مۇلدەم باسقا. اقپاراتتىق كەڭىستىك دامىعان زاماندا تەك پايدالى جاعىنان قولدانىپ, ۇلتتىق پەن جاڭاشىلدىقتى قوسا ءبىلىم بەرۋ ماڭىزدى. بۇگىنگى جاستار ءوز بەتىمەن, دالىرەك ايتقاندا, ينتەرنەتپەن ءومىر سۇرۋگە داعدىلانعان. ولاردىڭ باستى تاربيەلەۋشى قۇرالى – ۇيالى تەلەفوندارى. سىرلاستارى دا, مۇڭداستارى دا سول. ارينە, بارلىعى ەمەس. وسى تۇرعىدا اتا-انالار دا بالالارىمەن ەركىن اڭگىمەلەسىپ, جىلۋلىق پەن مەيىرىم-ماحابباتتارىن سەزدىرىپ, ماتەريالدىق قانا ەمەس, رۋحاني تۇرعىدا دا كوپ كوڭىل ءبولىپ, قولداۋ كورسەتۋى كەرەك», دەدى ول.
سونىمەن قاتار ا.ساناق ۇلى بىلىكتى مامان, ءبىلىمدى ۇرپاق تاربيەلەۋ تەك قانا ۇستازداردىڭ موينىنا جۇكتەلمەي, قوعام بولىپ قول ۇشىن سوزاتىن ىزگىلىكتى ءىس ەكەنىن اتاپ ءوتتى.
«مايلىقوجا اقىننىڭ «ەركەلەتپە, ەركىمەن ءوسىر بالاڭدى» دەگەن ءسوزى دە ۇلت ءۇشىن, ۇرپاق ءۇشىن ماڭىزدى. ءيا, بۇل ءسوزدىڭ قۇنى ءالى جويىلعان جوق. ءبىز كوبىندە ەركەلەتۋ مەن ەركىن ءوسىرۋدى ايىرماي قالدىق. تاربيەلى, ەركىن وسكەن ۇرپاقتان ناعىز ونەرتاپقىش, ەركىن ويلى, شىعارماشىل جاستار كوپ شىعارى انىق. «تاربيە باسى – ءتىل», دەيدى جۇسىپبەك ايماۋىت ۇلى. اۋىزدان شىققان ءاربىر جىلى ءسوزدىڭ جاندى جادىراتارى ءسوزسىز. قانشاما دانالىقتى, اسىلدىق پەن تەكتىلىكتى بابالارىمىز وسى ءسوز ارقىلى جەتكىزىپ كەلدى ەمەس پە؟ ءالى دە جەتكىزە بەرەر. قازىرگى وقۋشىلاردىڭ كىتاپ وقۋعا ۋاقىتى جوق. مەكتەپتەگى «وقۋ ساعاتىنىڭ» پايداسى مەن ماڭىزى وتە زور دەپ ايتار ەدىم. تۇسىنبەگەن سوزدەرىن مۇعالىمدەرىنەن سۇراپ, بولماسا تۇسىندىرمە سوزدىكتەرى ارقىلى ءوز بەتىنشە ىزدەنەدى. مەملەكەت باسشىسى 2022 جىلدى «بالالار جىلى» دەپ اتادى. وسى مۇمكىندىكتى پايدالانىپ, ەلىمىزدە بالالارعا قاتىستى ءارتۇرلى ولقىلىقتاردىڭ ورنىن تولتىرىپ, باسا ءمان بەرسە», دەدى ا.ساناق ۇلى.
ال ايتىسكەر اقىن قۋانىشبەك شارمانوۆ مەكتەپ تۇگىلى ۇيدەگى بالالاردىڭ ارقايسىسىنىڭ مىنەزى ءارتۇرلى بولاتىنىن جانە ولاردى ءبىر فورمۋلا بويىنشا تاربيەلەۋ مۇمكىن ەمەس ەكەنىن العا تارتادى.
«بالا تاربيەسىنە كەلگەندە ءبىزدىڭ قوعامنىڭ ءبىر قاتەلىگى باتىستان باعىت الىپ, ەۋروپاعا ەلىكتەپ جاتقانى دەپ ويلايمىن. سول جاقتىڭ كىتاپتارىن وقىپ, ۇلگى الىپ جاتقان اتا-انا قانشاما. ءبىر ەسكەرەتىن نارسە, بالا كىتاپپەن تاربيەلەنەدى دەپ ويلامايمىن. ولاردى ءوز بويىڭداعى ونەگەلى قاسيەتتەرىڭدى كورسەتۋ ارقىلى عانا تاربيەلەيسىڭ. مىسالى, ءبىزدىڭ ءۇش بالامىز بار. ەكەۋى – ۇل, بىرەۋى – قىز. قىز بالا جانى نازىك قوي. ىشىندەگىسىن اقتارىلىپ ايتا بەرمەيدى. كوپ نارسەنى كوڭىلىندە ساقتايدى. ءبىر زاتتى قاتتى قالاپ تۇرسا دا سۇراۋعا ۇيالادى. سىر الدىرمايدى. ءۇنسىز جۇرە بەرەدى. سونى تاپ باسا الماساڭ, ىشىندەگى ويدى ءدال تابا الماساڭ, ول دا اتا-اناعا دەگەن وكپەگە الىپ كەلۋى مۇمكىن. سىرتىنان قاراپ وتىرسام, ۇشەۋى ءۇش ءتۇرلى. ۇلكەن قىزىمىز ۇلكەن ادام سياقتى سىرلاسقاندا عانا سىرىن ايتىپ, ويىن اشادى. ونى قاتتى ەركەلەتىپ جىبەرسەڭ, شولجاڭداپ كەتۋى مۇمكىن. ەگەر قاتتىراق ايتساڭ, وكپەلەپ, تۇيىق بولىپ قالۋى دا عاجاپ ەمەس. سوندىقتان تۇڭعىش قىزىمىزدىڭ تۇلا بويىنداعى تۇيىق مىنەزىنە اسقان ساقتىقپەن قارايمىز. ەكىنشى ۇلىمىزدىڭ مىنەزى وتە جۇمساق. كىشكەنە ۇرىسساق, ءوزىن ءوزى جوعالتىپ, باسىلىپ قالادى. ماقتاپ وتىرساق, كەرىسىنشە تالپىنىپ, ءبارىن ىستەۋگە دايىن تۇرادى. ونى ماقتاپ, كوتەرمەلەپ وتىرىپ تاربيەلەۋگە كۇش سالامىز. كەنجە ۇلىمىز كەرىسىنشە ماقتاپ جاتساڭ دا ءمان بەرمەيدى. اسا قاتتى اسەر ەتە قويمايدى. ورتانشىعا قاراعاندا سالماقتى. ءار نارسەگە جان-جاقتى ويلانىپ بارىپ ويىن ايتادى. ول بالامىزدى كوپ ماقتامايمىز. ويتكەنى تابيعاتى مەن بولمىسىنا قارسى. كەيدە, كەيبىر گۇلدەردىڭ تامىرىنا شامادان تىس كوپ سۋ قۇيسا, ءشىرىپ كەتۋى مۇمكىن عوي. بۇل دا سونداي جاعداي», دەيدى ق.شارمانوۆ.
نۇر-سۇلتان قالاسىنداعى №66 مەكتەپ-ليتسەيىنىڭ قازاق ءتىلى مەن ادەبيەتى ءپانىنىڭ مۇعالىمى ارلان باعدات ۇلى بالا تاربيەسىندەگى ەر ادامداردىڭ ءرولىن ايتا كەلە, «ەر مۇعالىمسىز مەكتەپ – تولىق ەمەس وتباسى سياقتى» دەگەن پىكىر ءبىلدىردى.
«تاربيە ابستراكتىلى ۇعىم بولعاندىقتان ەر ادام مەن ايەل ازاماتتاردىڭ بالا تاربيەسىنە اسەرىن ناقتى ساندارعا سالىپ, ساپاعا شاعۋ قيىن بولۋى مۇمكىن. دەگەنمەن بۇل سۇراققا پسيحو-پەداگوگيكالىق, اسىرەسە ەتنوپەداگوگيكالىق اسپەكت تۇرعىسىنان قاراساق, پروبلەمانىڭ شىنىندا دا سالماقتى ەكەنى سەزىلە باستايدى. البەتتە, نازىك جاندى ارۋلارىمىزدىڭ سانالى تاربيە, ساپالى ءبىلىم بەرە الاتىنىندا كۇمان جوق. دەي تۇرعانمەن, ەلىمىزدەگى وقۋ-تاربيە ۇدەرىسىنىڭ بارلىق دەڭگەيىندە ايەل ادامداردىڭ ۇلەس سالماعىنىڭ ەداۋىر باسىم بولۋى –
ايتارلىقتاي ولقىلىق. بالا ءۇشىن اكە قانشالىقتى قاجەت بولسا, ءبىلىم بەرۋ مەكەمەلەرىندەگى ەر مۇعالىمدەردىڭ دە سونداي ماڭىزى بار دەپ ەسەپتەيمىن. نەگە دەسەڭىز, مەكتەپ جاسىنداعى بالالار ۋاقىتىنىڭ كوپ بولىگىن مەكتەپتە وتكىزەدى. ال اكەلەردىڭ كوپشىلىگى جۇمىسباستى ەكەنىن, سايكەسىنشە, بالاعا دا ءتيىستى كوڭىل بولىنبەيتىنى تۇسىنىكتى جايت. ونىڭ ۇستىنە بۇل جاۋاپكەرشىلىكتى كوپتەگەن جالعىزباستى انالار ارقالاپ جۇرگەنى – جىعىلعان ۇستىنە جۇدىرىق. بۇل رەتتە, مەنىڭشە, مەكتەپتەگى ەر ادام بەلگىلى ءبىر دەڭگەيدە بالاعا ۇلگى بولادى, قاجەتتى مىنەز-ق ۇلىق مودەلىن كورسەتەدى, بۇل اسىرەسە ۇلدار ءۇشىن ماڭىزدى», دەدى ا.باعدات ۇلى.
سونداي-اق ول ەر بالانىڭ ەسەيىپ, جەتىلۋىندە اكەلەر ينستيتۋتىنىڭ الار ورنى ايرىقشا ەكەنىن جەتكىزدى.
«ۇيدەگى اكە مەن مەكتەپتەگى ەر مۇعالىم ءرولىن انالوگيالىق تۇرعىدا قاتار قويۋ ارقىلى قازاق تاربيەسىنە ءبىر كوز جۇگىرتەيىكشى. مىسالى, بۇقار جىراۋ «اكەلى بالا – جاۋجۇرەك, جيىن تويعا بارادى, توردەن ورىن الادى, بىتىرەدى جۇمىسىن, تاستان دا وتكىزەر جەبەسىن» دەيدى. وزىنە قورعان بولعان اكەسىنىڭ ارقاسىندا الشاڭ باسىپ, ەڭسەسىن تىك ۇستاپ, الدىنا كەزدەسكەن قامالدى الۋعا دايىن بولادى. كەم دەگەندە ۇلكەن مورالدىق دايىندىقتان وتەدى. «اكەسىز بالا – سۋجۇرەك, جيىن تويعا بارادى, بوساعادا قالادى» دەيدى. ياعني جاسقانشاق بولاتىنىن مەڭزەپ تۇر. قازاق دالاسىندا اسىرەسە, ەر بالالاردى ەرلىككە, باتىرلىققا, كەڭدىككە, ءبىر سوزدىلىككە, توزىمدىلىك پەن سابىرعا باۋليتىن اكەلەر ينستيتۋتى بولعان. «اكە كورگەن وق جونار, شەشە كورگەن تون پىشەر» دەيتىنىمىز سونىڭ ايعاعى. مەن ايەل ازاماتتارعا ۇلكەن قۇرمەتپەن قارايتىنىما جانە تاماشا ارىپتەستەرمەن جۇمىس ىستەيتىنىمە قاراماستان, بۇل وبەكتيۆتى فاكت: مەكتەپكە ەر ادام كەرەك. ەر مۇعالىمسىز مەكتەپ – تولىق ەمەس وتباسى سياقتى. كەز كەلگەن مامان ءوزى جەتىك بىلەتىن تاقىرىپ شەڭبەرىندە عانا كەسىمدى پىكىر ايتۋعا قۇقىلى دەپ ەسەپتەيمىن. قىزمەت بارىسىندا ءبىر بايقاعانىم – مەكتەپ جاسىنداعى, وتپەلى جاستاعى وقۋشىلارىمىز ءۇپ ەتسە ۇزىلۋگە دايىن بوركەمىك پسيحولوگيالىق كۇيدە جۇرگەندە وزىنە رۋحاني ۇلگى ىزدەيدى. سول ساتتە ۇل بالالار ءۇشىن مادەنيەتتى دە ءبىلىمدى ەر مۇعالىمدەردىڭ قاجەتتىلىگى سەزىلىپ-اق تۇرادى», دەدى مۇعالىم.
ءيا, جوعارىداعى ازاماتتاردىڭ پىكىرىنە قاراپ تۇرىپ بالا تاربيەسىنىڭ قانشالىقتى كۇردەلى ەكەنىن جانە وعان تەك ءبىر تاراپ جاۋاپ بەرمەيتىنىن بايقاۋعا بولادى. بۇل رەتتە پسيحولوگ مامان, PhD دوكتور, ى.التىنسارين اتىنداعى ۇلتتىق ءبىلىم اكادەمياسىنىڭ جەتەكشى ەكسپەرتى بالابەك ساقتاعانوۆتىڭ پىكىرىن بىلدىك.
«قازىرگى قوعامداعى الەۋمەتتىك, ەكونوميكالىق, يدەولوگيالىق جاعدايدىڭ تۇراقسىزدىعى ادامدار اراسىندا پسيحولوگيالىق سترەستىڭ كوبەيۋىنە اكەلۋدە. بۇل جالپى رۋحاني جانە فيزيكالىق دەنساۋلىققا اسەر ەتەدى. سوندىقتان ادامنىڭ اينالاداعى ورتانى ءتۇسىنۋى, قاي الەمدە, قانداي كەڭىستىكتە جانە قانداي قوعامدا ءومىر سۇرەتىنىن جانە ونىڭ دامۋىنىڭ جاڭا جاعدايى وعان قانداي تالاپتاردى قوياتىنىن ءتۇسىنۋ – وتكىر ماسەلە. ەگەر وسىدان 20 جىل بۇرىن بالا نەگىزىنەن شاعىن نەمەسە بەلگىلى ءبىر قوعام جاعدايىندا دامىپ, وتباسى, سىنىپ, قورشاعان ورتا, اۋلاداعى دوستاردىڭ قارىم-قاتىناسىن ءتۇسىنىپ وسسە, بۇگىندە ول تۇبەگەيلى جاڭا جاعدايعا تاپ بولدى. بالا تۋعاننان باستاپ ەسەيگەنگە دەيىن اتا-انالاردان, تاربيەشىلەردەن, مۇعالىمدەردەن العان بىلىمدەرىمەن بىرگە, ۇيالى تەلەفوننان, تەلەديداردان, ينتەرنەتتەن العان اقپاراتتىڭ بالا ساناسىنا ەنىپ, دۇنيەتانىمىنىڭ قوعامدىق تالاپتارعا ساي دامۋىنا كەدەرگى كەلتىرىپ وتىر. سونىمەن قاتار قۇرىلىمدىق-مازمۇندىق لوگيكالىق بايلانىسى جوق, جۇيەسىز, بەيبەرەكەت بەرىلگەن بۇل اقپاراتتار بالانىڭ ومىرىنە, دامۋ پروتسەسىنە سايكەس كەلمەيدى. عالىمداردىڭ زەرتتەۋى بويىنشا, اتا-انانىڭ بالاعا دەگەن ىنتاسىنىڭ تومەندىگى, بالالارمەن قارىم-قاتىناس داعدىلارىنىڭ السىزدىگى, بالا ءومىرىنىڭ تۇرمىستىق جاعى, ۇيدەگى ۋاقىت ءتارتىبى ناشار ۇيىمداستىرىلاتىنى بايقالىپ وتىر. قوعامنىڭ تاريحي ماڭىزدى وزگەرىستەرىنىڭ قازىرگى جاعدايىندا بالانىڭ ناقتى وزگەرىستەرى ايقىن كورىنەدى. بىرىنشىدەن, بالالاردا تانىمدىق دامۋدىڭ السىرەگەنى, كرەاتيۆتى ويلاۋدىڭ تومەندەگەنى. ەكىنشىدەن, بالالاردىڭ ەنەرگياسى, ولاردىڭ بەلسەندى ارەكەت ەتۋگە دەگەن ىنتاسى تومەندەدى. بۇعان قوسا ەموتسياعا تەز بەرىلۋ ارتقان. بالالار از قوزعالعاندىقتان, ىشتە جينالعان ەنەرگيا گيپەراكتيۆتى مىنەز-ق ۇلىققا اينالۋ ارقىلى كورىنىس بەرۋدە. ۇشىنشىدەن, بالالاردىڭ ءارتۇرلى رولدىك ويىنداردى از ويناۋى, ولاردا قاتىگەزدىك پەن زورلىق-زومبىلىق قاسيەتتەرىنىڭ دامۋىنا جول اشۋدا. الەۋمەتتىك ورتاعا قاجەتتى مىنەز-ق ۇلىق داعدىلارىن دامىتا المايدى. تورتىنشىدەن, مەكتەپكە بالالار لوگوپەديالىق قيىندىقتارمەن كەلەدى. بۇل جەردە تەك دىبىستى ايتۋداعى اقاۋلار تۋرالى عانا ەمەس, سويلەۋدىڭ گرامماتيكالىق قۇرىلىمىنىڭ بۇزىلۋى, لەكسيكانىڭ كەدەيلىگى جانە ت.ب. تۋرالى ايتىپ وتىرمىز. سوندىقتان وسى كومپونەنتتەردىڭ ءبىرىنىڭ دامىماۋى ەكىنشىسىنىڭ دامىماۋىنا اكەلەدى. بەسىنشىدەن, باستاۋىش مەكتەپ جاسىنداعى بالالاردىڭ الەۋمەتتىك داعدىلارىنىڭ دامىماۋى, ولاردىڭ قۇرداستارىمەن قارىم-قاتىناستاعى دارمەنسىزدىگى, قاراپايىم قاقتىعىستاردى شەشە الماۋى بايقالادى», دەدى پسيحولوگ مامان.
بالابەك كەنىشتاي ۇلى بالانىڭ سانالى ادام, تولىق تۇلعا بولىپ قالىپتاسۋى ءۇشىن ۇسىنىلاتىن العىشارتتار بارىن دا جەتكىزدى.
«بىرىنشىدەن, ساباقتان كەلگەن بالادان ۇيگە قانداي تاپسىرمالار بەرگەنىن سۇراۋ جانە بىرگە وتىرىپ ءۇي تاپسىرماسىن ورىنداۋدى قاداعالاۋ, ەكىنشىدەن, ۇيدە بالالارمەن بىرگە وتباسىلىق ويىندار ويناۋ جانە ولاردى ءوز قىزىعۋشىلىقتارى بويىنشا ءارتۇرلى ۇيىرمەلەر مەن سپورتتىق سەكتسيالارعا بەرۋ. ۇشىنشىدەن, وتباسىندا جانە مەكتەپتە بالالارمەن ءومىر تۋرالى, ءوزىنىڭ جەكە كوزقاراسى, ماقساتى جانە بولاشاعى تۋرالى ءجيى اڭگىمەلەسۋ جانە پىكىرىن تىڭداۋ. تورتىنشىدەن, بالا بويىنداعى ەرەكشەلىكتەر مەن بۇزىلىستاردى ەرتەرەك انىقتاپ, ماماندارمەن تىعىز قارىم-قاتىناستا جۇمىس ىستەۋ. بەسىنشىدەن, بالالارعا ءوز بەتىمەن شەشىم قابىلداۋعا جانە تۇرمىستىق قارىم-قاتىناستارعا بەيىمدەۋگە ۇمتىلۋ», دەپ ءسوزىن تۇيىندەدى ول.
جىلدار جىلجىپ, زامان اۋىسقان سايىن بالا تاربيەسىندەگى ءادىس-تاسىلدەردىڭ دە جاڭارىپ, جاڭعىرىپ وتىرۋى زاڭدىلىق. تاربيە بەرۋ فورماسى وزگەرگەنىمەن, ادام قىلىپ ءوسىرۋ, مامان قىلىپ شىعارۋ مازمۇنى تامىرىن ساقتاپ قالۋى قاجەت. بۇل رەتتە مىندەتتى مەملەكەت پەن مەكتەپكە جۇكتەپ قويماي, قوعام بولىپ قولعا العان جاعدايدا عانا كۇردەلى ماسەلەنىڭ كۇرمەۋى شەشىلەدى.
