“تالپىنعاننىڭ توقپاعى تاسقا شەگە قاعادى...”

ەلوردادا ءبىلىم جانە عىلىم قىزمەت­كەرلەرى كاسىپوداقتارىنىڭ ءحىى سەزى ءوتتى. جيىنعا 9191 باستاۋىش ۇيىمعا بىرىككەن 770 مىڭ كاسىپوداق مۇشەسىنىڭ 136 دەلەگاتى قاتىسىپ, 2005-2009 جىلدارى اتقارىلعان جۇمىس­تارىنىڭ جەتىستىگى مەن كەمشىلىگىن سارالاپ, الداعى مىندەتتەردى پىسىقتادى. نەگىزگى باياندامانى وداقتىڭ ءتورايىمى مايرا امانتاەۆا جاساپ, وتكەن جىلدار ىشىندە كاسىپوداقتاردىڭ وزگەرمەلى قوعامدا ءوز ورنىن تابۋى وڭاي بولماعانىن, كۇردەلى جولداردان وتكەنىن, جۇمىس ءادىس-تاسىلدەرى نىساندارىن جاڭعىرتىپ, وتانىمىزداعى جاڭارۋلارمەن ۇشتاستىرىپ وتىرۋ قاجەت بولعانىن, بۇل قادام وڭ جەمىسىن بەرگەنىن اتاپ ءوتتى. قازاق ەلى دەگەن بايتاق ەلىمىزدىڭ الەمدەگى ورنى, قۋاتتى بولۋى ونىڭ ءبىلىم دەڭگەيىمەن ولشەنەتىنى انىق. ولاي بولسا, قانداي جاقسى رەفورما مەن كەرەمەت جوسپار­لاردى جۇزەگە اسىرىپ, مەملە­كەتىمىزدىڭ كۇش-قۋاتىن الەمگە تانىتۋدا ءبىلىم سالاسى قىزمەتكەرلەرىنىڭ, اسىرەسە ۇستازداردىڭ الار ورنى, اتقارار ءىسى ءار كەز ەرەكشە. وسى ەسەپ­تى كەزەڭدە قازاق ەلى ءبىلىم قىزمەتكەر­لەرى­نىڭ الەمدىك داعدارىس كەزىندە ەل بىرلىگى مەن تى­نىش­تىعىن ساقتاي وتىرىپ, ادامدار قۇقى­عى­­نىڭ بۇزىلۋىنا جول بەرمەۋگە دەگەن تالپى­نى­سىمىزعا بۇكىل جۇرتشىلىق كۋا دەپ بىلەمىن. مۇعالىم بەدەلى كوتەرىلسە, ەل مەرەيىنىڭ اسقانى بولىپ ەسەپتەلەدى. سودان دا بولار, ەلباسى نۇرسۇل­تان نازارباەۆ جىل سايىن ءبىلىم سالا­­سىنىڭ قىزمەتكەرلەرىنە ەرەكشە كوڭىل اۋدا­رىپ, ايلىقتارىن وسىرۋگە پارمەن بەرىپ, ونى ۇكىمەت ورىنداپ كەلەدى. ايتسە دە, مۇعالىمدەر­دىڭ قازىرگى جالاقىسى كوپ جاعدايدا كوڭىل كونشىتە بەرمەيدى. ايتا­لىق, ولار الا­تىن ەڭبەكاقى ەلدەگى ورتا­شا جالاقى­نىڭ 60 پايى­زىن عانا قۇرايدى. ەگەر بيۋدجەت قىزمەتكەر­لەرى­نىڭ ايلىعى ءومىر سۇرۋىنە جەت­كى­لىك­تى بولسا, ولاردان جۇمىستى جان-جاقتى تالاپ ەتە الا­مىز, دەدى ول. بايان­دا­ماشىنىڭ سوزىنە قارا­عاندا, مەكتەپتەردەگى مۇعالىمدەردىڭ دەنى ەرە­سەك­تەر ەنشىسىنە تيسە, جالپى وقىتۋ­شى­لار­دىڭ 81,3 پايىزىن ايەلدەر قۇرايدى ەكەن. 3 جىل قىزمەت ەتكەن مۇعالىم 13 پايىز بولسا, ءبىلىم ۇيالارىنا جاستاردىڭ كەلۋى 2,6 پايىز كورىنەدى. ەلدىڭ كەلەشەگى سانالاتىن جاستارعا ءبىلىم بەرۋ مەن تاربيە ۇيرەتۋ ماسەلەسى دە ءبىر ءسات نا­زار­دان تىس قالماي كەلە جاتقانىنا ناقتى دالەل-دايەكتەر كەلتىرىلدى. مۇنىمەن قاتار مۇعالىمدەردىڭ مارتەبەسىن كوتەرىپ, ىنتا-ىقىلاسىن وياتۋ ماقساتىندا قوعامدىق ۇيىم­دارمەن بىرلەسە وتىرىپ, ءار جىل سايىن وتكىزى­لىپ كەلە جاتقان جارىستار ناتيجەسى بويىنشا جۇزدەن جۇيرىك شىققاندارعا “جىلدىڭ وزات مۇعالىمى”, “وزات سىنىپ جەتەكشىسى”, “ۇلگىلى تاربيەشى” دەگەن اتاقتار بەرىلىپ كەلەدى. حالىقپەن جۇمىس ىستەيتىن كاسىپوداق ۇيىمى قىزمەتكەرلەرىن زامان تالابىنا ساي قايتا دايىنداۋ جۇمىسى دا ۇزدىكسىز جۇرگىزىلۋ ۇستىندە. قىزمەتكەرلەرىمىز تۇركيا, تايلاند, كيپر, رەسەي, بەلارۋس, ءازىربايجان, تاعى باس­قا مەملەكەتتەردە وتكەن حالىقارالىق سەمي­نار­­لار مەن كونگرەسس, فورۋمدارعا قاتى­سىپ, وتانى­مىزدىڭ ءومىر تىنىسىنان بايان­دامالار جاساپ, سەمينارلار وتكىزدى. تاۋەلسىز مەملە­كە­تى­مىزدىڭ جاقسى ىسىنە ءار كەز قولداۋ كورسەتىپ, كەمشىلىگى بولسا تۇزەۋگە قولۇشىن بەرىپ كەلە جاتقان ءبىزدىڭ مىڭداعان ۇيىم مۇشەلەرى بيىلعى قىستىڭ قىتىمىر­لىعىنان زارداپ شەككەن وتانداستارىمىزعا كومەك بەرۋدە. مىسالى, الماتى وبلىسى, اقسۋ اۋدانىنداعى قىزىلاعاش قاسىرەتىن ەستي سالىپ, بار مۇمكىن­دىگىمىزدى ەسەپتەي وتىرىپ 1,5 ملن. تەڭگەنى قۇراي­تىن اقشالاي دا, زات­تاي دا كومەك كورسەت­تىك. مۇنداي كومەكتى شىعىس قازاقستان, قى­زىل­وردا, وڭتۇستىك قازاقستان, الماتى وب­لىس­­تارى­نىڭ مەكتەپ­تەرىنە دە بەردىك. كاسىپ­وداق ۇيىمى قاشاندا ازاماتتاردىڭ ەڭبەگىن قورعاپ, قاۋىپسىزدىگىن ساقتاۋمەن اينالىساتىنى بەلگىلى. سوندىق­تان دا بىزگە وتىنىشپەن شىعاتىندار مىڭداپ سانالادى. ماسەلەن, مەكتەپتەگى كيكىلجىڭنىڭ ­كەسىرىنەن, مورالدىق احۋالدىڭ ۋشىعۋىنان ءبىلىم ساپاسى تومەندەپ, وقۋشىلاردىڭ تاربيەسىنە جەتە ءمان بەرمەۋ ورىن العان الماتى وبلىسى, ىلە اۋدانى جەتىگەن اۋىلىنداعى ورتا مەكتەپتەگى جاعداي­دى مينيسترلىكپەن بىرلەسە وتىرىپ قارادىق. ناتيجەسىندە شىندىق سالتانات قۇرىپ, ديرەك­تور جۇمىستان الىندى. وبلىس اكىمى اۋداندىق ءبىلىم باسقارماسىنىڭ باستىعىن قىز­مەتىنە ساي ەمەس دەپ تاۋىپ, اقىرى ورنى­نان بوساتتى, دەي كەلىپ, مايرا امانتاەۆا كاسىپوداق جۇ­مى­سىنىڭ پارمەندى بولۋى, ونى باسقارىپ وتىرعان كوشباسشىلارىنا بايلانىستى ەكەنىن ايتتى. بۇدان كەيىنگى ءسوزدى جوعارى وقۋ ورىن­دارى اسسوتسياتسياسىنىڭ پرەزيدەنتى, بەلگىلى ەكونوميست-عالىم راحمان الشانوۆ جالعاس­تىرىپ, ەلى­مىزدىڭ ەكونوميكاسىنا جان-جاقتى شولۋ جاساپ, ەلباسى نۇرسۇلتان نازار­باەۆ­تىڭ بيىل­عى جولداۋىندا اتاپ وتكەن شيكىزات وندىرۋدەن ءوندىرىستى ەلگە اينالۋ جونىندەگى تاپسىرمالارىن تىلگە تيەك ەتىپ, ونى ورىن­داۋ­دىڭ باستى جولى جاستارعا ءبىلىمدى ءتيىمدى بەرۋ كەرەكتىگىن اتاپ ءوتتى. ول سونىمەن قاتار, 40 مىڭنان اسا ستۋدەنتتىڭ جاتاقحاناسىز ءجۇر­گە­نىن, كەيبىر وقۋ ورىن­دارىنىڭ بازاسىنا كوڭىلى تولمايتىنىن, بىرنەشە اۋىسىمدا وقىعان جەردە ساپالى مامان ازىرلەنبەيتى­نىن, جاعداي جاساي المايتىن كۇيدە تۇرىپ ستۋدەنت قابىلداۋ قاتە ەكەنىن نازارعا سالدى. الدى­مەن ءبىلىم بەرۋدىڭ ءتورت قۇبىلاسىن تۇگەندەپ الىپ بارىپ تالاپكەرلەردى قابىل­داۋ كەرەكتى­گىن ايتقان ول, ءبىلىم ورىندارىن تەكسەرۋشى­لەر­دىڭ كوپ ەكەندىگىنە وكىنىش ءبىلدىردى. دەمو­كراتيالىق قوعامدا سەنىمگە سەلكەۋ ءتۇسىرىپ, سەنىمسىزدىك كورسەتۋ, ءوزىن-ءوزى باسقارۋ ءجونىن­دەگى ادەمى يدەيانى ىسىرىپ قويۋ جاقسى نى­شان ەمەستىگىنە, مۇنداي جاع­­دايدا وقىتۋ­شى­لاردىڭ كوپ ۋاقىتى ەسەپ بەرۋ­مەن كەتە­تىنىنە, اقشا تولەنبەيتىن قوعام­دىق جۇمىس­تاردىڭ دا ادامداردى جالىق­تىرا­تى­نىنا دالەل-دايەكتەر كەلتىرىپ, مۇنداي جايسىز ىستەردىڭ الدىن الۋدى الداعى ۋاقىتتا كاسىپوداق ۇيىمدارىمەن بىرلەسە وتىرىپ جۇرگىزۋ وڭ ناتيجە بەرەدى, دەگەن ول ەلىمىزدەگى ءبىلىم جانە عىلىم قىزمەتكەرلەرى كاسىپوداق­تارىنىڭ جۇمىسىنا كوڭىلى تولاتىنىن, قاشاندا حا­لىق­قا قىزمەت ەتۋ جاعىنان الدىڭعى شەپتەن كورىنىپ كەلە جاتقانىن ەرەكشە اتاپ ءوتتى. پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى سۆەتلانا فەرحو پارلامەنتتە قارالىپ جاتقان زاڭدار تۋرالى وي قوزعاسا, جامبىل وبلىسى ءبىلىم جانە عىلىم قىزمەت­كەرلەرى كاسىپوداعى كەڭەسى­نىڭ اپپارات جەتەكشىسى ەرۇلان ماعزىم­بەكوۆ قولدانىس­تاعى “كاسىپوداقتار تۋرالى” زاڭدى وزگەرتە­تىن ۋاقىتتىڭ جەتكەنىن ايتىپ, وعان دالەل رەتىندە جاڭا كونستيتۋتسيانىڭ سالتانات قۇرىپ جاتقانىن, ازاماتتىق كودەكس, ەڭبەك كودەكسى, كوممەرتسيالىق ەمەس ۇيىمدار, قو­عام­دىق بىرلەستىكتەر تۋرالى زاڭدار جانە كاسىپوداقتار قىزمەتىنە, قۇقىقتارى مەن كەپىلدىكتەرىنە قاتىستى وزگە دە زاڭنامالىق اكتىلەر قابىلدانعانىن, قازاق ەلى پارلا­مەنتى حالىقارالىق ەڭبەك ۇيىمىنىڭ كاسىپوداقتار قىزمەتىنە تىكەلەي قاتىسى بار بىرقاتار كونۆەنتسيالاردى ماقۇلداپ, قول­دا­نىس­قا ەنگىزگەنىنەن دايەك كەلتىردى. كاسىپ­وداقتار تۋرالى قولدانىستاعى زاڭ كەڭەستىك كاسىپوداقتار پرينتسيپتەرىنە نەگىزدەلگەن جانە كاسىپوداق قۇرىلىمىندا جاڭا بەتبۇرىستار جاساپ, جاڭا ادىستەر قولدانۋعا مۇمكىندىك بەرمەيدى دەي كەلىپ, مۇعالىمدەردىڭ ايلىعى ءالى دە بولسا تومەن ەكەندىگىن ايتىپ, ءپان كابينەتتەرىنىڭ ىشىندە فيزيكا, حيمياعا ءمان بەرىلگەنمەن, وزگە كابي­نەتتەر ەسكەرۋسىز قالىپ جاتقانىن, سىنىپ جەتەكشىلەرىنە بالا سانىنا قاراي اقشا تولەۋ قاجەتتىگىن العا تارتتى. جاس ماماندارعا كرەديتتى جەڭىلدەتىپ بەرۋ, بۇل تەك ولارعا عانا ەمەس, ءبىلىم سالا­سىنىڭ قىزمەت­كەر­لەرىنە قاتىستى بولسا دەگەن تىلەگىن دە اتاپ ءوتتى. ءبىلىم سالاسىنىڭ مەملەكەتتىك مەكەمەلەرى مەن ۇيىمدارىندا بارلىق مەملەكەتتىك قۇزىرلى ورگاندار تاراپىنان جىل ون ەكى اي ۇزدىكسىز تەكسەرۋلەر ءجۇرىپ جاتادى. مەكەمە باسشى­لارى وسى تەكسەرىستەردەن باس كوتەرمەي, ناتيجەسىندە وقىتۋ مەن تاربيەلەۋ شارالارىن وتكىزۋگە تىكەلەي قاتىسا المايدى. ول ءوز كەزە­گىندە جالپى ءبىلىم بەرۋ جاعدايىنا كەرى ىقپال ەتىپ, اتا-انالار مەن ءبىلىم الۋشىلار تارا­­پى­نان كوپتەگەن نارازىلىقتار, ارىز-شاعىمدار تۋدىرادى. بۇل تەكسەرۋلەردى ءبىر جولعا تۇسىرەتىن ۋاقىت جەتتى, – دەگەن ول, بۇگىندە قوعام دامۋىن تەجەپ, حالىق الدىندا بيلىكتى تۇرپايى ەتىپ, ادامداردىڭ زاڭدىلىق پەن ادىلەتتىلىككە دەگەن سەنىمىن جوعالتىپ, مەملەكەتكە شاشەتەكتەن زيان كەلتىرىپ وتىرعان قاۋىپتى الەۋمەتتىك قۇبىلىستاردىڭ ءبىرى – سىبايلاس جەمقورلىقتىڭ تامىرىنا بالتا شابۋ جايىندا اڭگىمە قوزعادى. ءبىز سەزگە قاتىسقان ازاماتتارمەن دە وي بولىسكەن ەدىك. العاشقى پىكىرلەسىمىز ءبىلىم جانە عىلىم ۆيتسە-ءمينيسترى ماحمەتقالي سارىبەكوۆ: – ءبىزدىڭ مينيسترلىك پەن كاسىپ­وداق ۇيىمىنىڭ اراسىندا 2008-2010 جىل­دارعا ارنالىپ جاسالعان كەلىسىم-شارت بار. سونىڭ نە­گىزىندە جۇمىس ىستەپ كەلەمىز. ەڭ باستىسى, سول شارتتىڭ بابىندا ناقتى­لانعان پەداگوگ قىزمەتكەرلەردىڭ قۇقىعىن قورعاۋ, ولاردىڭ الەۋمەتتىك جاعدايىن جاقسارتۋ, اسىرەسە جاس ما­ماندارعا ءبىرىنشى كەزەك­تە جاعداي جاساۋ قاراستىرىلعان. قازىر جاس مامانداردىڭ اۋىل­عا بارۋ ماسەلەسى ءبىرىنشى كەزەكتە تۇر. ءبىز وسى جۇمىستى كاسىپ­وداق ۇيىم­دارىمەن بىرلە­سىپ اتقارۋدامىز. پارلا­مەنتكە ۇسىنىلعان ء“بىلىم تۋرالى” زاڭعا قوسىلعان ءوز­گەرىستەر مەن قو­سىم­شالار ارا­سىندا پەداگوگ قىزمەتكەرلەر­دىڭ مارتەبەسىن نىعايتۋ ءبىرىنشى كەزەكتە تۇر. مۇعا­لىم مارتە­بەسىنىڭ ارتۋى بۇل ءبىلىم ساپاسى­نىڭ ءوسۋى­نە, تاربيەنىڭ تياناقتى بولۋىنا جول اشادى, – دەدى. اقتوبە قالاسىنداعى №1 كاسىپتىك ليتسەي كاسىپوداق ۇيىمىنىڭ توراعاسى نۇرلان ونباەۆ: – كۇن ساناپ كاسىپوداق ۇيىمى جان­دانىپ كەلەدى. مۇعالىمدەر مەن ءوندىرىس­تىك-وقىتۋ شەبەرلەرى قۇقىعىن قورعاۋ, جالا­قى­سىن كوتەرۋ, ومىرگە ءسابي اكەلگەن اناعا جاردەماقى تولەۋ ماسەلەلەرى بويىنشا اتقا­رىپ جاتقان جۇمىستارىمىز از ەمەس. كەي جاعدايلاردا اكىمشىلىكپەن كەلىسە الماي قالا­تىن تۇستار دا بولىپ جاتادى. ونداي كەز­دە زاڭعا جۇگىنەمىز. جالپى, حالىقتىڭ بىزگە دەگەن سەنىمى ەرەكشە. وبلىسىمىزدا 34 مىڭنان اسا ادامنىڭ باسىن بىرىكتىرىپ وتىر­عان 523 باستاۋىش ۇيىم بار. سوڭعى جىل­دارى ءبىر كەزدەرى كاسىپوداقتىڭ كەرەگى نە دەگەن ازاماتتار قايتادان كەلىپ جاتىر. بايا­عى كەزەڭ جوق, دەموكراتيا سالتانات قۇرعان داۋىردە ايتىلار ءسوز اشىق. ءبىزدىڭ ليتسەي 60 جىلعا تاياۋ ۋاقىتتان بەرى 9 مامان­دىق بويىنشا قۇرىلىسشىلار ازىرلەيدى. سوڭعى جىلدارى تۇلەكتەرگە دەگەن سۇرانىس ەرەكشە. وسىنىڭ بارىندە دە ءبىزدىڭ كاسىپوداق ۇيىمى اكىمشىلىكپەن بىرلىكتە جۇمىس جاساپ كەلەدى, دەگەن ويىن ءبىلدىردى. ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋني­ۆەرسيتەتى “سۇڭقار” ستۋدەنتتتەر كاسىپ­ودا­عى­نىڭ ءتورايىمى ارايلىم ومىربەكوۆا: – ءبىزدىڭ كاسىپوداق ۇيىمى 1991 جىلدان بەرى جۇمىس ىستەپ كەلەدى. زاڭدىلىق, جاريالىلىق, دەمو­كرا­تيالىق نەگىزدە جۇمىس اتقارۋدى باستى ءمىن­دەتىمىز دەپ بىلەمىز. ەڭ نەگىزگىسى – ستۋ­دەنت­­تەر­دىڭ الەۋمەتتىك قۇقىعىن قورعاۋ, وتانشىلدىق رۋحىن وياتۋ. بۇل يگىلىكتى جۇ­مىس­تى ىسكە اسىرۋ كەزىندە اتقارىلاتىن ءىس-شارا­لاردى ءبىزدىڭ كاسىپوداق ۇيىمى دەربەس اتقارا­دى. جاستارعا دەگەن ۋنيۆەرسيتەت باسشى­لىعى­نىڭ قامقورلى­عى ءار كەز مول. ۋنيۆەرسيتە­تى­مىزدىڭ ىستىقكول جاعاسىندا سپورتتىق-ساۋىق­تىرۋ كەشەنى بار. وعان جىل سايىن جاقسى وقي­تىن, بەلسەندى 100 ستۋدەنتتى تەگىن, ال 300 ستۋ­دەنتتى 50 پايىزدىق جەڭىل­دىكپەن جىبەرىپ وتى­رامىز. مەن كاسىپوداق ۇيىمىن ۇستاز, ستۋدەنت, اكىمشىلىك اراسىن­داعى دانەكەر دەپ بىلەمىن. وقۋ ورنىنداعى جاستارمەن تياناقتى جۇمىس ىستەپ كەلە جاتقان ۇيىم “سۇڭقار” ەكەنى راس, دەپ وي قورىتتى. قۇرىلتايدا ءبىلىم قىزمەتكەرلەرىنىڭ قۇقىقتارى مەن مۇددەلەرىن قورعاۋ مەن ەڭبەك زاڭناماسىنىڭ ورىندالۋىنا قوعامدىق باقى­لاۋ جاساۋ, كاسىپوداقتىڭ ءرولىن كوتەرۋ, پەداگوگ كادرلاردى ورىنسىز قىسقارتۋعا جول بەرمەۋ, سول سەكىلدى ۇستازداردىڭ, ستۋدەنتتەر­دىڭ كونس­تي­تۋتسيالىق قۇقىقتارى مەن كەپىل­دىكتەرىن ىسكە اسىرۋعا باعىتتالعان كەشەندى ۇيىمدىق جانە قۇقىقتىق ءىس-شارالاردى وتكىزۋ, ءبىلىم ۇيىم­دارىندا ەڭبەك قاۋىپسىز­دىگىن ساقتاۋ, قىزمەت­كەر­لەرگە جەڭىلدىكتەر مەن تولەماقى­لارىن الۋعا مۇمكىندىك جاساۋ, باسقا ايماقتان كەلگەن ستۋدەنتتەردى جاتاقحانامەن قامتاماسىز ەتۋ جانە وزگە ناقتى ماسەلەلەر بويىنشا اڭگىمە ءوربىپ, ارنايى قاۋلى قابىلداندى. قازاقتىڭ حاس باتىرى باۋىرجان مو­مىش­ ۇلى “تالپىنعاننىڭ توقپاعى تاسقا شەگە قاعادى...” دەگەن ەكەن. شىنىندا, ءبىلىم سالاسى قىزمەتكەرلەرىنىڭ قۇقىعىن ءتيىستى ورىندارمەن ءتىل تابىسا وتىرىپ قورعاپ كەلە جاتقان ءبىلىم جانە عىلىم قىزمەتكەرلەرى كاسىپوداقتارىنىڭ 5 جىل ىشىندەگى جۇمىس قورى­تىندىسىن باعدارلاي كەلىپ, الدا اتقا­را­­تىن ىستەرىنە كوز جۇگىرتكەندە قيۋىن تاپسا بىتپەيتىن جۇمىس, الىنبايتىن قامال جوق دەگەنگە ات بايلادىق. قالاي دەسەك تە, بۇقارا­نىڭ جوقشىسى بولىپ وتىرعان كاسىپ­وداقتىڭ قادىر-قاسيەتى كەلەشەكتە ارتىپ, كەمەل ىستەرگە ۇيىتقى بولادى دەگەن سەنىمدەمىز. سۇلەيمەن مامەت.