الاشتىڭ رۋحاني كوسەمى ارداقتالدى

وسىعان وراي ەل استانا­سىن­دا پرە­زيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ­تىڭ جارلىعىنا سايكەس احمەت بايتۇرسىن­­­ ۇلى­­نىڭ 150 جىلدىق مەرەي­تويى حا­­لىق­ارالىق عىلىمي-پراك­­تي­­­كالىق كونفەرەنتسيا مەن باس­­تالدى. القالى جيىنعا مەم­لە­كەتتىك حاتشى ەرلان قارين, سون­­داي-اق مينيسترلەر مەن ەلوردا اكىمى, احمەتتانۋشى, الاش­تانۋشى عالىمدار مەن ادە­بيەتشىلەر, زيالى قاۋىم وكىل­دەرى قاتىستى. ايتا كەتەيىك, ۇلت ۇستازىنىڭ 150 جىلدىعى يۋنەسكو كولەمىندە اتاپ وتىلەدى.

كونفەرەنتسيانىڭ العاشقى بايانداماسىن جاساعان مەم­لەكەتتىكحاتشى احمەت بايتۇر­سىن ۇلىنىڭ 150 جىلدىعى كۇن تارتىبىندە تۇرعان ۇلت رۋحانيا­تى ءۇشىن ۇلكەن ءارى ماڭىزدى تاقى­رىپتاردىڭ ءبىرى ەكەنىنە توق­تالدى.

«حالقىمىز ءوزىنىڭ ءتول تاريحىندا ەرەكشە ورنى بار ەكى تۇلعانى«ۇلت ۇستازى» دەپ ارداقتاعان. الدىمەن, ارينە, ۇلى ابايدى ايتامىز. ودان كەيىن احمەت بايتۇرسىن ۇلىنىڭ ەسىمى اتالادى. تاۋەلسىزدىك ۇلتىمىزدىڭ جا­دىن جاڭعىرتىپ, تاريحي تامىرىمىزدان قايتادان ءنار الۋىمىزعا جول اشتى. بۇل رەتتە ۇلت ۇستازىنىڭ ەڭبەگىن زەردەلەپ, ونىڭ مول مۇراسىن ۇرپاق ساناسىنا ءسىڭىرۋ – بارشامىزعا ورتاق مىندەت. وسىدان تۋرا ءبىر عاسىر بۇرىن جۇرتىمىز ۇلت زيالىلارىنىڭ باستاماسىمەن احاڭنىڭ 50 جىلدىق مەرەيتويىن اتاپ وتكەنىن بارشاڭىز جاقسى بىلەسىزدەر. بۇل قازاق تاريحىنداعى وسىنداي العاشقى مەرەيتوي بولعانىن ايرىقشا اتاپ وتكەن ءجون. سودان بەرى 100 جىل ءوتتى. بۇگىن احاڭ اڭساعان تاۋەل­سىزەلدىڭ ۇرپاقتارى ونىڭ 150 جىلدىق مەرەيتويىندا باس قوسىپ وتىر. ۇرپاق ساباق­تاستىعى دەگەنىمىز – مىنە, وسى!» دەدى ەرلان قارين.

مەملەكەتتىك حاتشىنىڭ اي­تۋىنشا, بيىل پاريج بەن ىستان­بۇلدا احمەت باي­تۇرسىن ۇلىنىڭ 150 جىلدىعىنا ار­نال­عان ءىس-شارالار ۇيىمداستىرىلىپ, تۇر­­كىستاندا حالىقارالىق كونگرەسس وتەدى.

«احاڭ قازاقتىڭ ۇلت بولىپ ساقتالىپ قالۋى ءۇشىن ءتىلدىڭ ورنى ايرىقشا ەكەنىنە زور ءمان بەردى. ونىڭ: «ەگەر دە ءبىز قازاق دەگەن ۇلت بولىپ تۇرۋدى تىلەسەك, قارنىمىز اشپاس قامىن ويلاعاندا ءتىلىمىزدىڭ دە ساقتالۋ قامىن قاتار وي­لاۋىمىز كەرەك» دەگەن سوزدەرى – سونىڭ ايقىن دالەلى. احاڭ ۇلتتىق ءالىپ­بيىمىزدى ازىرلەپ, وقۋلىقتار جازدى, ءتىل عىلىمىنا تۇرەن سالدى. ءتىلدىڭ ۇلتتى ساقتاۋداعى وراسان زورماڭىزىن جۇرتىمىزدىڭ ساناسى سىڭىرە وتىرىپ, قازاق ءتىلىن عىلىمعا بەيىمدەدى. وسى تاريحي ەڭبەگىنىڭ ارقاسىندا ول قازاق ءتىل ءبىلىمىنىڭاتاسى, ۇلت ۇستازى اتاندى. احاڭ نەگىزىن قالاعان ءتىل عىلىمى ونىڭەسىمىن اتاۋعا تىيىم سالعان كەڭەس داۋىرىندە دە جاپپاي قولدانىستا بولدى», دەدى ەرلان قارين.

سونداي-اق ول يۋنەسكو كولە­مىندە جانە ەلىمىزدىڭ بارشا وڭىر­ىندە وتكىزىلەتىن مەرەيتوي ءىس-شارالارىنا بارشا­مىز بەلسەنە اتسالىسۋىمىز قا­جەت­تىگىن اتاپ ءوتتى. بيىل احمەت باي­تۇرسىن ۇلىنىڭ تۋعان جەرىندە ينفراقۇرىلىمدىق جانە مادەني-رۋحاني جوبالار ىسكە اساتىنىن دا حابارلادى.

«مەملەكەت باسشىسى مەرەيتوي شارا­لارىنىڭ «اس تا توك» تويمەن ەمەس, ەلگە پايداسى تيەتىن ناقتى جۇمىس­تارمەن ەرەكشەلەنۋى قاجەتتىگىن ۇنەمى ايتىپ جۇرەدى. بۇل ۇستانىم احاڭ­­نىڭ مەرەيتويىنا دا قاتىس­تى. ۇلت ۇستا­زى­نىڭ تۋعان جەرى – قوستاناي وبلىسىندا ين­­فراقۇرىلىمدىق جانە مادە­ني-رۋحا­ني جوبالار جۇزەگە اسى­رى­لۋعا ءتيىس. ول جونىندە بىزدە وبلىس اكىمدىگىمەن سونداي كەلىسىم بار», دەدى مەملەكەتتىك حاتشى.

ۇعا اكادەميگى, تاريح عى­لىم­­دارىنىڭ دوكتورى مام­بەت قويگەلدىاحمەت بايتۇر­سىن­ ۇلىنىڭ ساياسي قىز­مەتىندەگى بىرىزدىلىك تۋرالى جاساعان بايانداماسىندا 1933 جىلى اقپاننىڭ سۋىق ايازىندا ارحانگەلسكىدە اباقتىدا وتىرعان عالىمنىڭ ساياسي قۋعىنداعى زيالىلارعا كومەك قورىنىڭ باسشىسى ەكا­تەرينا پەشكوۆاعا جولداعان ءوتى­نىش حاتىنا توقتالادى. سوندا احاڭ: «مەن قازاق حالقىن اعارتۋ جولىندا 34 جىل بويى قىزمەت اتقارعان پەدا­گوگپىن, مەنىڭ بۇل قىزمەتىم اعار­تۋشىلىق قىز­مەتكە قاجەت عاسىرلار بويى قا­لىپ­تاسقان دايارلىعى بار باسقا مəدەنيەتتى ەلدەردىڭ پەداگوگ­تەرىنىڭ قىزمەتىنەن مۇلدەم بولەك جاعدايدا ءوتتى. 1905 جىلعى رەۆوليۋتسياعا دەيىن قازاق تىلىندە جازۋعا, وقۋعا, ءبىلىم الۋعا رۇقسات بەرىلمەدى, سوندىقتان دا بۇل تىلدە اعارتۋشىلىق قىزمەتتى جۇرگىزۋگە مۇمكىندىك تۋعىزاتىن قاراپايىم دايارلىق تا بولعان جوق, ياعني ونىڭ ءالفاۆيتى, ورفوگرافياسى, گرامماتيكاسى, ءتىل تەورياسى, وقۋلىقتارى, باسپا əدەبيەتى, گازەتتەرى بولعان ەمەس. ماعان وسىلاردىڭ ءبəرىن جاڭادان جاساۋعا جəنە نەگىزدەۋگە تۋرا كەلدى, ويتكەنى 1905 جىلدان سوڭ تىلگە بەرىلگەن ەركىندىك مەنىڭ شى­عارماشىلىقتاعى قۋاتتى شاعىما تۇس كەلگەن ەدى» دەپ جازادى.

«بۇل حاتتان مىناداي ەكى جاعدايدى انىق بايقاۋعا بولار ەدى جəنەولاردى كۇرەسكەر تۇلعا انىق ءبىلدىرىپ تە وتىر. بىرىنشىدەن, ازاماتتىق ۇستانىمى جəنە كəسىبى تۇرعىسىنان ول ەڭ əۋەلدە اعارتۋشى ەكەنىن, سونداي-اق بۇل قىزمەتىن تۋعان حالقىنا ارناعانىن, ەكىنشىدەن, وسى قىزمەتى ءۇشىن بۇرىنعى پاتشالىق جəنە جاڭا سوۆەتتىك بيلىكتەر جۇيەسىنەن قۋعىن-سۇرگىن كورىپ كەلەجاتقانىن جەت­كىزۋى ەدى. سونىمەن بىرگە بۇل ارادا, əرينە, مىناداي ءبىر جاع­دايدى دا ەسكەرگەن ارتىق ەمەس. ول قايراتكەردىڭ ءوزى ءومىر سۇر­گەن كەزەڭدە قازاق قوعامىندا قا­لىپتاسقان جاعدايعا بايلانىستىاعار­تۋشىلىق جəنە شىعارماشىلىق قىز­مەتىن تۋعان ەلىن əدىلەتسىز وتارلىق جۇيە­دەن قۇتقارۋ ىسىمەن, ياعني ساياسي قىز­مەتپەن بايلانىستىرۋعا ءمəجبۇر بول­عاندىعىن ءبىلدىرۋى ەدى», دەدى مامبەت قويگەلدى.

يۋنەسكو-نىڭ ال­ما­تى-
داعى بيۋ­رو­سىنىڭ ديرەكتورى, قازاقستانداعى, قىرعىزستانداعى جانە تاجىكستانداعى يۋنەسكو وكىلى كريستا پيككات اح­مەت بايتۇرسىن ۇلى ەڭبەكتەرىنىڭ ساباق­تاستىق الەۋەتىنە توقتالدى.

«احمەت بايتۇرسىن ۇلى تالانتتى ادە­بيەتشى, پەداگوگ, عالىمبولعان. ونىڭ ەسىمى قازاق الىپبيىنە اراب گرافيكا­سىنىڭ نەگىزىندە جاساعان رەفورماسىمەن تانىمال. ول تۇزگەن ءالىپبي قازاق جا­زۋىن شەكارادان تىس ءومىر ءسۇرىپ جات­قان ميلليونداعان قازاقتارعا قولجە­تىمدى ەتتى», دەگەن يۋنەسكو وكىلى عا­لىمنىڭ قازاق لينگۆيستيكاسىمەن ادە­بيەتتانۋىنىڭ نەگىزىن قالاۋشىلاردىڭ ءبىرى ەكەنىن اتاپ ءوتتى.

«ول بۇكىل مانسابىندا جاپ­پاي ساۋات­تىلىقتى دامىتۋ­دى ماقساتەتتى. ا.باي­تۇرسىن­ ۇلى­نىڭ اقىن-اۋدارماشى رەتىن­دەگى رەپۋتاتسياسىدا مىعىم. ول ورىس ادەبيەتىنىڭ ۇلى شى­عارمالارىن اۋدارۋ ارقىلى قازاق جانە ورىس حالىق­­تارىنىڭ مادەني ديالوگىنە جول اشتى. ماسەلەن, ورىس اقى­نى يۆان كرىلوۆ­تان اۋ­دارعان شىعارمالارى قانداي؟! ا.بايتۇرسىن ۇلىنىڭ ەڭبەكتەرى مەن قىزمەت جولى يۋنەسكو-نىڭ جۇمىسى­مەن, ءبىلىمدى ىلگە­رىلەتۋ جانە مادە­نيەتارالىق ديا­لوگتى قالىپتاستىرۋ باعى­تىن­­داعى مانداتىمەن ساباق­تا­سىپ جاتىر», دەدى كريستا پيك­كات.

ق.قۋانىشباەۆ اتىنداعى مەملە­كەتتىك اكادەميالىق قازاق مۋزىكالىق-دراما تەاترىندا ل.ن.گۋميلەۆ اتىن­داعى ەۋرا­زيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ رەك­­تورى ەرلان سىدىقوۆتىڭ مودە­را­­تور­لىعىمەن وتكەن كونفەرەن­تسيادا, سونداي-اق شەرۋ­باي قۇرمانباي ۇلى, ديحان قام­زابەك ۇلى, انار فازىلجانوۆا, ايگۇل ىسماقوۆا, ەلشىن يبراگيموۆ, ت.ب. زەرت­تەۋشى عالىمدار بايانداما جا­سادى. پلەنارلىق وتىرىس «احمەت باي­تۇر­سىن­ ۇلى جانە قازاق فيلولوگيا­سنىڭ ماسەلەلەرى», «احمەت بايتۇر­سىن ۇلى جانە قوعامدىق-گۋمانيتارلىق عىلىم­دار» اتتى سەكتسيالىق وتىرىستارمەن جالعاستى.

جيىن بارىسىندا قازاق جانە شەتەل­دىك عالىمدار احمەت­تانۋدىڭ قازىرگى وزەكتى ماسە­لەلەرىن ورتاعا سالىپ, الداعى ۋاقىتتا اتقارىلۋعا ءتيىس جوبالاردى ناقتىلادى. ناتيجەسىندە, اتالعان ماسە­لەلەر كونفەرەنتسيا قارارىندا قابىل­داندى. اتاپ ايتقاندا, احمەت باي­تۇر­سىن ۇلىنىڭ ومىرباياندىق دەرەكتەرىن تولىقتىرۋ ءۇشىن قازاقستانداعى جانە شەتەلدەگى ارحيۆتەرگە عىلىمي ءىس-ساپار­لار ۇيىمداستىرۋ, عالىمنىڭ تولىق اكا­دەميالىق شىعارمالار جيناعىن ازىرلەۋ, شىعارۋ جانە تاراتۋ, ەڭبەك­تەرىن شەت تىلدەرىنە اۋدارۋ, حالىق­ارالىق كەڭىستىككە تانىتۋ, «احمەت باي­تۇر­سىن ۇلى» توسبەلگىسىن ازىرلەپ, ءتىل جانە جالپى قوعامدىق-گۋمانيتارلىق سالا ماماندارىن ماراپاتتاۋ, جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ ستۋدەنتتەرى ءۇشىن احمەت بايتۇرسىن ۇلى اتىنداعى ستيپەنديا تاعايىنداۋ جۇمىستارى جوسپارلاندى.

ايتا كەتەيىك, قوستاناي وبلى­سىنداعى احمەت بايتۇر­سىن ۇلى مۋزەيىنىڭ ديرەكتورى گۇلبانۋ سارسەكەي مەرەيتويعا عالىمنىڭ قۇندى جادىگەرلەرىن الىپ كەلگەن.

القالى جيىن ەركەعالي راحماديەۆ اتىنداعى مەملە­كەتتىك اكادەميالىق فيلارمونيادا «ۇلت ۇستازى» اتتى ادەبي-سازدى كەشپەن قورىتىندىلاندى.