سۋرەتتە: اقىندار قادىر مىرزاليەۆ پەن جاقان سماقوۆ
ءيا, جاقان ءوز تالانتىنىڭ بەيىمىن تاپقان, بەيىمىنە قاراي وقۋشىسىن تاپقان اقىن ەدى. بەسىكتەن بەلى شىقپاعان ءسابي مەن باستاۋىش سىنىپ وقۋشىلارى ارالىعىنداعى جاس مولشەرىن قاناعات تۇتقان ونىڭ بار جىر-مۇراسى وسى ارالىقتاعى بوبەكتەرگە ارنالادى. بۇل – ونىڭ ءوزىن دە, وزگەنى دە سىيلاۋدىڭ ادەمى ۇلگىسى.
تەگىندە بالالارعا ارناپ ولەڭ جازۋدىڭ اۋىرلىعىن بۇگىنگى قازاق پوەزياسىنىڭ كورنەكتى وكىلدەرىنىڭ قاي-قايسىسى دا الدەقاشان مويىنداعان. مىنە, وسىنداي وتە نازىك جانردى تاڭداپ العان جاقان سماقوۆ بالدىرعاندار ءۇشىن وڭكەي ءبىر سىڭعىرلاعان ادەمى ولەڭدەر جازىپ قالدىردى. ءار ولەڭىن جەكە تالداپ, جەكە قىزىقتاعىڭ كەلەدى. بالا مىنەزدى تالانت قالامىنان تاقپاق, ولەڭ, مازاقتاما, ەرتەگى, وتىرىك ولەڭ, انتونيم ولەڭ, جۇمباق, ويىن ولەڭ, ساناماق, ۇيقاسىن تاپ, تاعى باسقا دەگەندەي, الۋان فورمالى جانر ۇلگىلەرى تۋدى. مۇنداي الۋاندىق جانرعا عانا ءتان ەمەس ەدى. اقىننىڭ ءتىل, وي بايلىعىن دا اڭعارتاتىن. ولەڭدى بالا مىنەزىنە ساي قۇرۋ, سابيمەن سىرلاسۋ, تانىستىرۋ, تسيكلدىق ولەڭ جازۋ – اقىننىڭ اينىماس قاسيەتىنە اينالىپتى. قۇرعاق اقىل ايتۋدان ادا اقىن ءار ولەڭنىڭ فورماسىن تاۋىپ, تۇرلەندىرىپ, سابيلەردىڭ ساناسىنا ءسىڭىمدى ەتىپ بەرە بىلگەن.
تامشى
شاتىردان ءتۇستى دومالاپ,
تامشى تىرس-تىرس ەتەدى.
اينەكتى كەيدە سابالاپ,
ەسىكتى دۇرسىلدەتەدى.
وتكىنشى
وتكىنشى جاۋىن تەز ءوتتى,
قايتادان كەتتى كۇن ىسىپ.
بوگەلەك جايىن ءسوز ەتتى,
جىلقىلار باسىن شۇلعىسىپ.
مىنە, وسىنداي جىلى سەزىمگە, بالا مىنەزگە تولى جىرلار وسىلايشا جالعاسىپ كەتە بارادى.
جاقان سماقوۆ بەسىك جىرىنان باستاپ ءسابي قۇلاعىن ۇيرەتىپ, قاز-قاز باستىرىپ, جىرمەن تۇساۋىن كەستىرىپ, ەرتەگى تىڭداتىپ, ەرتەگى ايتقىزىپ, بالانى مەكتەپكە ەرتىپ اپارعان اقىن.
اقىننىڭ بىرقاتار ولەڭىن ورتاق تابيعاتىنا قاراي جيناقتاپ ايتار بولساق, «بەسىك جىرى» دەپ اتاۋعا بولار ەدى. نەگە دەسەڭىز, اينالا تىرشىلىك سىرىن اقىن سابيگە انا ءالديى ەتىپ ايتىپ بەرەدى. ولەڭدى وقىعاندا بەسىك جىرىنىڭ اۋەز-اۋەندەرى كوڭىلگە بىرگە ورالادى, ولەڭدى جاي وقىماي, اندەتكىڭ كەلىپ كەتەدى. بالا ءتىلىن, ءسابي ءۇنىن جەتىك بىلەتىن, جانىمەن سەزەتىن ول كەز كەلگەن ولەڭىن قايتالاۋعا ۇرىنارمىن-اۋ دەپ قورىقپاي-اق, ء«الدي-ءالدي-ءالدي-اي» دەپ باستاپ كەتە بارادى.
ءوزى ءبىر كەزدە ۋىز ءدامىن العان اۋىز ادەبيەتى اقىننىڭ ولەڭ-جىرلارىن قاناتتاندىرار رۋح, نارلەندىرەر بۇلاق سەكىلدى. اۋىز ادەبيەتىنىڭ اسىل ۇلگىلەرى اقىننىڭ ولەڭىنىڭ فورماسى, تىلدىك بايلىعى, بۋىن ىرعاعىنا دەيىن ىقپال ەتكەن. جانە سونىڭ بارشاسىن اقىن قايىرلاپ, كەمەرلەپ قالۋدان امان, شىعارماشىلىق تۇرعىدان شەبەر يگەرگەن.
اۋىز ادەبيەتىندەگى بەسىك جىرى كوڭىلدە سايراپ تۇر. بالالارعا ارناپ جازىپ جۇرگەن اقىنداردىڭ ىشىندە بەسىك جىرىنان اينالىپ وتكەنى سيرەك. ج.سماقوۆتا دا بەسىك جىرى بار. ءتىپتى كىشكەنتاي سابيگە ارناعان بىرنەشە ولەڭىن توپتاستىرىپ اتاپ, بەسىك جىرىنا تەلۋگە بولادى. ال قاز-قاز باستىرۋ, ءتاي-ءتاي جىرى شە؟
ولەڭدى ءسابي ۋىلىنە, ءتىلى شىعار-شىقپاس كەزەڭىندەگى بىلدىرلاعان ۇنىنە قۇرۋ دا – ادەبيەتكە جاقان اكەلگەن جاڭالىق. ىشكى ۇيقاستى, ىرعاقتى بەرىك قالايتىن اقىن ءار جولدىڭ اياعىن ءسابي ۇنىنە, ءسابي تىلىنە, بىلدىرىنا اينالدىرىپ, «ۋىلدە, بوپەم, ۋىلدە, ۋ-ۋ-ۋ, گۋىلدە, بوپەم, گۋىلدە, گۋ-گۋ-گۋ» دەپ تە ولەڭ جازىپتى.
ج.سماقوۆ ازىلكەش تە اقىن. ونىڭ وسىنداي تالانتىنا ءتانتى ەتەتىن ولەڭدەردىڭ ءبىر پاراسى «بولماعان با, بولعان با؟» دەگەن ولەڭدەر تسيكلىندا كورىنىس تاپقان. اقىن بۇل ولەڭدەرىندە شىندىقتى كەرى قۇرادى. ولاردا قوي قاسقىردى جەپ قويادى, تىشقان مىسىقتى ۇستاپ الىپ, الەككە سالادى, تاعىسىن-تاعىلار.
مىسىقتى تىشقان ۇستادى,
«شىنىڭدى ايت» دەپ قىستادى.
بۇل – تالانتتى اقىننىڭ بالالارعا شىندىقتى شىم-شىمداپ, باسپالاپ جەتكىزۋى. جان-جانۋارلار الەمىندەگى تابيعي زاڭدىلىقتى بىردەن اشىپ تاستاماي, شىندىقتى تانۋدى بالدىرعاندار ەنشىسىنە قالدىرۋ – ءسابي ساناعا سول شىندىقتى ورنىقتى ەتىپ ۇيالاتۋدىڭ امالى, ءتاسىلى. «قاز بەن يت», «قايماقباي», «شاتاق», «كەرەمەت تىشقان» سەكىلدى كەرى فورمۋلالى ولەڭدەرى جۇيرىك قيال, شەبەر قيۋلاسۋىمەن, جەڭىل ءازىل, ادەمى كۇلكىسىمەن كوڭىلدە قالادى. تاپ وسى ولەڭدەردى بالالار پوەزياسىنىڭ ۇلتتىق كلاسسيكالىق ۇلگىسىنە جاتقىزساق تا ارتىق ەمەس.
اۋىز ادەبيەتىنەن باستاۋ الىپ, بالالار ادەبيەتىنە كەلىپ قونىس تەپكەن جۇلدەلى ءبىر جانر – جۇمباق. ج.سماقوۆ بۇل جانردا دا تىندىرىمدى, ءونىمدى جازىپ, ونىكتى مۇرا قالدىردى.
اسپاننان جاڭبىر توككەندە,
قار سۋى مۇزدى سوككەندە,
شاتىردان تامشى تاۋسىلىپ,
ەسىكتىڭ الدى كەپكەندە –
ايتىڭدارشى, بالالار,
جاز با, كۇز بە, كوكتەم بە؟!
ادەمى, اسەرلى. بالا ۇعىمىنا لايىق. ءبىر جاعىنان ولەڭ, ءبىر جاعىنان جۇمباق. تابيعاتتىڭ تاماشا ءبىر ماۋسىمدارى كوكتەم مەن جازدى وسىلايشا ورايلى بەرە بىلگەن.
بالالار ادەبيەتى ءۇشىن پوەما-ەرتەگى كەڭ تىنىستى جانر دەپ سانالادى. ج.سماقوۆ بىرنەشە ەرتەگى, پوەمانىڭ دا اۆتورى. وسى بارىستاعى «وپاي-توپاي», «تامشى», «بۇرشاق تۋرالى ەرتەگى», «كىم كۇشتى, كىم مىقتى؟», «ۇزىن اياق», «ايۋ قالاي اداستى؟» سەكىلدى شىعارمالارىنىڭ جۇلدىزى جوعارى. ادام ەڭبەگىن ارداقتايتىن, ادام پاراساتىنان اسقاق مىقتىلىق جوق دەگەن ويدى ءسابي ساناسىنا سىڭىرە, وتە قاراپايىم, ءارى ويلى ۇيالاتاتىن «كىم كۇشتى, كىم مىقتى؟» – قازاق بالالار ادەبيەتىنىڭ اسىل ءبىر ۇلگىسى دەرلىك تۋىندى.
اقىن ولەڭدەرىنەن ءسابي پسيحولوگياسى ءاربىر قالتارىس-بۇلتارىستارىنا دەيىن اڭعارىلىپ وتىرادى. دەمەك ج.سماقوۆ ءسابي مىنەزىنە جەتىك اقىن. زامانداستارىنىڭ ەسكە الۋلارىنا قاراعاندا, اقىن قولى قالت ەتكەن ساتتەرىنىڭ ءبارىن دەرلىك مەكتەپتەردە, بالاباقشالاردا وتكىزەدى ەكەن. كىشكەنتاي دوستارىمەن سىرلاسادى ەكەن. ولەڭ, تاقپاق جاتتاتقىزىپ, ولەڭىن بوبەكتىڭ وقۋ, ايتۋ مانەرىنە ساي قايتا جوندەۋدەن جالىقپايدى ەكەن. بۇلار بالالار اقىنىنا اۋاداي قاجەت قاسيەتتەر بولسا كەرەك. وسىلايشا, كوڭىلى قالاعان ىسىنە جان-تانىمەن بەرىلۋ, كىشكەنە ءبۇلدىرشىن بوبەكتەردى ۇلكەن جۇرەكپەن ءسۇيۋ ونىڭ شىعارماشىلىعىندا ايقىن ءىز قالدىردى. سونىڭ ءبىر ايعاعى – بالاباقشا بالالارىنا ارناپ, «قاراپ ال دا, ساناپ ال», «پوەزد» سەكىلدى ويىن ولەڭدەر جازدى.
اقىن عۇمىرىنا تەرەڭ وي جىبەرىپ, ءۇڭىلىپ قاراساق, ونىڭ بار ءومىرىن بالعىن بوبەكتەر باقىتىن جىرلاعانىن كورەر ەدىك. ج.سماقوۆتىڭ شىعارماشىلىق مۇراسى جونىندە اڭگىمەلەگەندە ونىڭ ۋنيۆەرسيتەتتىڭ بەسىنشى كۋرسىندا وقي ءجۇرىپ, «قازاقستان پيونەرى» گازەتىندە ەڭبەك جولىن باستاپ, قالام ۇشتاعانىن, قازاق تەلەديدارى العاش ۇيىمداسقاندا بالالار مەن جاستار رەداكتسياسىنىڭ اعا رەداكتورى بولىپ توعىز جىل قىزمەت اتقارعانىن ايتا كەتكەن ورىندى. ويتكەنى وسىناۋ جىلدارى بۇگىن تامسانا اڭگىمەلەپ وتىرعان جىلى شۋاقتى جىرلاردى ومىرگە اكەلۋمەن قاتار, ج.سماقوۆ جۋرناليست رەتىندە دە كەڭىنەن تانىلدى. سول ۋاقىت ىشىندە بالعىن بوبەكتەر جايىندا نەلەر قىزىق تەلەحابارلار جاساۋمەن بولدى. قۇسبەگى جونىندەگى تەلەفيلمى بۇكىلوداقتىق تەلەديداردان سان مارتە بەرىلدى. دەمەك ول ءوزىنىڭ جۋرناليستىك تاعدىرىن دا بالعىن بوبەكتەر ومىرىمەن ۇشتاستىرا, ساباقتاستىرا ءبىلدى.
اقىن تىرلىگىندە بالالارعا ارنالعان كوپتەگەن سۋرەتتى كىتاپشالار شىعارىپ ۇلگەرگەن. ولاردىڭ قاتارىندا: «اق تاۋىق», «باق-باق», «قاراقات», «تامشى», «مەنىڭ بوپەم», ت.ب. كىتاپشالاردى ايتۋعا بولادى. ناعىز بالالار اقىنى ەكەندىگىن تانىتقان «جاڭعىرىق» اتتى تاڭدامالى ولەڭدەر جيناعى بولدى. ال «تالاپاي» اتتى كىتابى كەزىندە قازاق بالالار ادەبيەتىنىڭ تاماشا جاڭالىعى رەتىندە قابىلداندى. ج.سماقوۆ سونداي-اق بالالارعا ارنالعان كوپتەگەن ءان ماتىندەرىنىڭ اۆتورى. ول وسى سالادا بالالار وپەراسى جازىلماي كەلەدى دەپ زامانداس سازگەرلەردى جاڭا مىندەتتەرگە تارتقانداي ەكەن. ۇلگەرمەپتى. ال ونىڭ «بەلقاراعان» ءانى قازاق راديوسىنان ءالى كۇنگە ايتىلىپ كەلەدى.
اقىننىڭ سانالى ارەكەتتەرىنىڭ قاي-قايسىسىنان دا بالالار دەپ, بولاشاق دەپ لۇپىلدەپ سوققان اقىن جۇرەكتىڭ بۇلقىنىسىن تانۋعا بولادى. قازاق بالالار ادەبيەتىنىڭ كورنەكتى وكىلدەرىنىڭ ءبىرى جاقان سماقوۆ جايىندا سىر شەرتەتىن بۇل اڭگىمەگە ارقاۋ 1987 جىلى الماتىداعى «جالىن» باسپاسىنان از عانا تارالىممەن شىققان «قازاق سوۆەت بالالار جازۋشىلارى» دەگەن كىتاپتان, قالامگەرلىك ءومىربايان جيناعىنان الىندى. ماتەريال اقىننىڭ شىعارماشىلىق جولىنان از دا بولسا وقىرمانعا ماعلۇمات بەرەدى دەپ سەنەمىز.
جاقان اقىن ءوزىنىڭ تۋعان حالقىمەن قاتار, تۋعان اۋىلىن دا ەرەكشە ءسۇيىپ وتكەن ەكەن. ول ءوز اۋىلى, ونىڭ بولاشاعى تۋرالى ءاردايىم اۋزىنان تاستاماي ايتىپ وتىراتىن بولعان. ءبىر اڭگىمەسىندە ول: «ەلۋگە كەلگەننەن كەيىن ەلگە بارىپ, قارااعاشتا ءۇي سالىپ, بىرىڭعاي شىعارماشىلىقپەن اينالىسامىن, ءبىرجولاتا شىعارما جازۋعا وتىرامىن», دەپ الىس ارمان-ماقساتىن ايتقان ەكەن. بىراق مەيىرىمسىز اجال, سۇم جالعان ونىڭ بۇل تاماشا قيالدى ارمانىن ورىنداتپاي كەتتى. الايدا ونىڭ وقىرماندارى مەن ادەبيەت سۇيەر قاۋىم, سونىڭ ىشىندە جەرلەستەرى مەن دوس-جاراندارى وزدەرىنىڭ اقىن ۇلدارىن ەستەرىنەن شىعارماي قاستەرلەپ, تۋعان, وسكەن ولكەسى جاڭاارقانىڭ, ءبىر كەزدەرى ءوزى ارمان ەتكەن قارااعاشتىڭ قويناۋىندا 1992 جىلى 60 جىلدىعىن لايىقتى اتاپ ءوتتى.
2010 جىلى الماتىلىق عالىم ب.تەمىرباەۆا ج.سماقوۆتىڭ شىعارماشىلىعىنان كانديداتتىق ديسسەرتاتسياسىن ءساتتى قورعاپ شىقتى. 2014 جىلى جارىق كورگەن «سارىارقا كىتاپحاناسى» سەرياسىنا شىعارمالارى 2 توم بولىپ ەندى.
ءبىر وكىنىشتى جايت – تۋعان اۋىلىنداعى ورتا مەكتەپكە اقىن ەسىمىن بەرۋ جونىندەگى ماسەلە كوپتەن بەرى كوتەرىلسە دە, ءالى كۇنگە اۋىزەكى اڭگىمە كۇيىندە قالىپ كەلەدى. ەگەر بۇل ماقسات ىسكە اسىپ جاتسا اياۋلى اقىنعا, ارداقتى ازاماتقا دەگەن حالىقتىق قۇرمەتتىڭ ءبىر كورىنىسى بولار ەدى.
جومارت وسپان,
قازاقستان جۋرناليستەر وداعىنىڭ مۇشەسى
