كوللاجدى جاساعان زاۋرەش سماعۇل, «ەQ»
رەسەي پرەزيدەنتى ۆلاديمير پۋتين حالىققا ۇندەۋىندە دونباستا ۋكراينانى دەميليتاريزاتسيالاۋ جانە قارۋسىزداندىرۋ ماقساتىندا «ارنايى اسكەري وپەراتسيا» باستالاتىنىن حابارلادى. اقپارات كوزدەرىنىڭ حابارلارىنا قاراعاندا, كەشە تاڭعى 5-تەر شاماسىندا ۋكراينانىڭ ءىرى قالالارىنىڭ, سونىڭ ىشىندە ەل استاناسى كيەۆتىڭ ماڭىندا جارىلىستاردىڭ داۋىسى ەستىلگەن.
ۋكراينانىڭ ىشكى ىستەر مينيسترلىگى رەسەي اسكەرى قاناتتى جانە بالليستيكالىق زىمىراندارمەن اتقىلاعانىن حابارلادى. نەگىزىنەن ۋكراينانىڭ كيەۆ, حاركوۆ, ماريۋپول جانە دنەپر سياقتى ءىرى قالالارىنىڭ ماڭىنداعى ينفراقۇرىلىمدار نىساناعا الىنعان. بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنا سۇيەنسەك, رەسەي اسكەرى بىرنەشە جەردەن شەكارانى كەسىپ وتكەن.
الايدا ءدال قازىر شىنايى اقپاراتتان گورى قاۋەسەت ءورشىپ تۇر. قاي تاراپ بولسىن وزدەرىنىڭ جەڭىسكە جەتىپ, قارسىلاسىنىڭ قوعاداي جاپىرىلىپ جاتقانىن مالىمدەيدى. ماسەلەن, رەسەيدىڭ قورعانىس مينيسترلىگى ۋكراينا ساربازدارى جاپپاي قاشىپ جاتقانىن اتاپ ءوتتى. دەگەنمەن مۇنى كيەۆ جوققا شىعاردى. كەرىسىنشە, قويان-قولتىق ۇرىس ناتيجەسىندە رەسەيدىڭ بىرنەشە ۇشاعى مەن تىكۇشاعى, تانكىسى جانە جۇك كولىكتەرى وتقا ورانعانىن ايتادى.
ۋكراينا پرەزيدەنتى كەڭسەسى باسشىسىنىڭ كومەكشىسى الەكسەي ارەستوۆيچ سوعىس باستالعالى بەرى ۋكراينا قارۋلى كۇشتەرى 40 ساربازىنان ايرىلعانىن جەتكىزدى. سونىمەن قاتار بەيبىت تۇرعىندار اراسىندا دا قازا بولعاندار بار. ماسەلەن, ۋمان قالاسىنا جاسالعان راكەتالىق شابۋىلدان كوشەدە كەتىپ بارا جاتقان ۆەلوسيپەدشىنىڭ قازا بولعان ءساتى جاريالاندى. الەۋمەتتىك جەلىگە تاراعان ۆيدەودا زىمىراننىڭ ءبىرى جولدىڭ قاق ورتاسىنا تۇسەدى.
وسى ورايدا, الەۋمەتتىك جەلىدە ءتۇرلى «فەيك» اقپاراتتىڭ دا كوپتەپ تارالىپ جاتقانىن ايتا كەتكەن ءجون. اسىرەسە, «ۋكرايناداعى قازىرگى جاعداي» دەپ 2014-2015 جىلدارى تۇسىرىلگەن ۆيدەولار ءجيى جاريالانىپ جاتىر. مۇنىڭ ءبارى اقپاراتتىق سوعىستىڭ ءبىر بولىگى ەكەنى تۇسىنىكتى.
رەسەي پرەزيدەنتى ۋكراينا جەرىندە «اسكەري ءىس-قيمىلداردى» باستاۋ جونىندەگى مالىمدەمەسىن جاساماستان بۇرىن بۇۇ قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ شۇعىل وتىرىسى وتكەن بولاتىن. جيىن بارىسىندا بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ باس حاتشىسى انتونيۋ گۋتەرريش ۋكرايناداعى احۋالعا الاڭداۋشىلىق ءبىلدىرىپ, ونى بەيبىتشىلىك پەن قاۋىپسىزدىك سالاسىنداعى ەڭ كۇردەلى جاھاندىق داعدارىسقا تەڭەدى.
«ۋكراينانىڭ دونەتسك جانە لۋگانسك وبلىستارىن «تاۋەلسىز» دەپ تانۋ تۋرالى رەسەي فەدەراتسياسىنىڭ شەشىمى جانە ودان كەيىنگى وقيعالار – ۋكراينانىڭ اۋماقتىق تۇتاستىعى مەن ەگەمەندىگىن بۇزۋ. سونداي-اق بۇل بۇۇ جارعىسىنىڭ قاعيداتتارىنا قايشى كەلەدى», دەدى باس حاتشى.
بۇۇ قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ وتىرىسىندا رەسەي جاعىنىڭ سىنعا قالعانىن ايتا كەتكەن ءجون. اتالعان ەلدىڭ بۇۇ-داعى تۇراقتى وكىلى ۆاسيلي نەبەنزيا اقتالۋعا تىرىسقان-دى. ول ءىس-قيمىلداردى سوعىس ەمەس, دونباسس حالقىن قورعاۋعا ارنالعان «ارنايى اسكەري وپەراتسيا» دەپ سيپاتتادى.
بىراق جيىندا رەسەي تاراپىنا قاتتى-قاتتى سوزدەر ايتىلدى. ۋكراينانىڭ تۇراقتى وكىلى سەرگەي كيسليتس ءسوز سويلەۋدەن باس تارتىپ, ونىڭ ورنىنا بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمى جارعىسىن كورسەتىپ, ونداعى ءبىر تاراۋدى وقىپ بەردى. ءسويتتى دە «رەسەي مۇنداعى مىندەتتەمەلەردىڭ ەشقايسىسىن ورىنداي المايدى», دەدى.
قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ وتىرىسى ءوتىپ جاتقاندا رەسەي پرەزيدەنتى ۆلاديمير ءپۋتيننىڭ ۋكرايناعا اسكەر كىرگىزۋ تۋرالى ۇندەۋىن جاريالاعانى بەلگىلى بولعان. سوندىقتان وعان دەيىن ءسوز سويلەپ وتكەن مەملەلەكەتتەردىڭ تۇراقتى وكىلدەرى قايتا ميكروفون سۇراپ, كرەمل باسشىسىنىڭ ارەكەتىن قاتاڭ تۇردە ايىپتادى.
ء«بىز بەيبىت ءومىردى قالپىنا كەلتىرۋ تۋرالى جيىندا باس قوسىپ جاتقاندا پۋتين كەڭەستىڭ جاۋاپكەرشىلىگىنە نەمقۇرايدىلىقپەن قاراپ, سوعىس اشۋ تۋرالى مالىمدەدى. بۇل اۋىر توتەنشە جاعداي», دەدى اقش-تىڭ تۇراقتى وكىلى ليندا توماس-گرينفيلد.
ۇلىبريتانيانىڭ ەلشىسى باربارا ۆۋدۆورد بۇل كۇندى «ۋكراينا ءۇشىن جانە بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ پرينتسيپتەرى ءۇشىن اۋىر كۇن» دەپ جاريالادى. سونىمەن قاتار سەرگەي كيسليتس قايتا ءسوز سويلەپ, «اسكەري قىلمىس جاساعاندار تىكەلەي توزاققا بارادى», دەدى.
ايتا كەتەرلىگى, قازىرگى تاڭدا بۇۇ قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنە رەسەي توراعالىق ەتەدى. سوندىقتان جيىندى ۆاسيلي نەبەنزيا جۇرگىزىپ وتىردى. وسىنداي سىننىڭ استىنا قالعاننان كەيىن ول قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ وتىرىسىن جابىق دەپ جاريالادى.
اقش پرەزيدەنتى دجو بايدەن بۇكىل الەم ۋكراينا حالقىمەن بىرگە دەپ مالىمدەدى.
«پرەزيدەنت پۋتين ادام ءولىمى مەن قايعى-قاسىرەت اكەلەتىن, الدىن الا جوسپارلانعان سوعىستى تاڭدادى. وسى قاقتىعىس سالدارىنان بولاتىن ادام ءولىمى مەن قيراتىلۋلارعا تەك رەسەي جاۋاپتى. امەريكا قۇراما شتاتتارى مەن ونىڭ وداقتاستارى جانە سەرىكتەستەرى بىرلەسىپ, بۇعان ناقتى جاۋاپ بەرەدى. الەم رەسەيدى جاۋاپقا تارتادى», دەدى اق ءۇي باسشىسى.
الەمنىڭ باسقا كوشباسشىلارى دا اسكەري ءىس-قيمىلدى ايىپتادى. ۇلىبريتانيا پرەمەر-ءمينيسترى بوريس دجونسون ۋكرايناداعى جاعدايعا بايلانىستى ناتو-نىڭ توتەنشە ءسامميتىن شاقىراتىنىن ايتتى.
«بۇل ءبىزدىڭ قۇرلىقتاعى ەڭ ۇلكەن اپات. مەن حالىققا ۇندەۋىمدە رەسەيدىڭ ۋكرايناعا باسىپ كىرۋىنە توقتالامىن. سونىمەن قاتار G7 كوشباسشىلارىمەن سويلەسىپ, ناتو-نىڭ بارلىق كوشباسشىلارىن تەز ارادا كەزدەسۋگە شاقىرامىن», دەدى ب.دجونسون تۋيتتەردەگى پاراقشاسىندا.
ەۋروپا كوميسسياسىنىڭ باسشىسى ۋرسۋلا فون دەر ليايەن مەن ەۋرووداقتىڭ سىرتقى ساياسات جانە قاۋىپسىزدىك ساياساتى جونىندەگى وكىلى جوزەپ بوررەل ەۋرووداقتىڭ ماسكەۋگە قارسى اۋىر سانكتسيا سالاتىنىن مالىمدەدى. «رەسەي بۇرىن-سوڭدى بولماعان دەڭگەيدە وقشاۋلانادى», دەدى جوزەپ بوررەل.
ناتو باس حاتشىسى يەنس ستولتەنبەرگ تە رەسەيدىڭ ۋكرايناعا قاتىستى ارەكەتىن ايىپتاپ, تەز ارادا قاقتىعىستى توقتاتۋعا شاقىردى.
«رەسەيدىڭ ۋكرايناعا قياناتشىل شابۋىلىن تۇبەگەيلى ايىپتايمىن. شابۋىل وتە كوپ ادامنىڭ ءومىرىن قاۋىپكە تىگەدى. بۇل – حالىقارالىق قۇقىقتى ورەسكەل بۇزۋ, ەۋرواتلانتيكالىق قاۋىپسىزدىككە تونگەن قاتەر. رەسەيدى تەز ارادا اسكەري قيمىلىن دوعارىپ, ۋكراينانىڭ ەگەمەندىگى مەن تەرريتوريالىق تۇتاستىعىن ساقتاۋعا شاقىرامىن», دەدى ستولتەنبەرگ.
فرانتسيا پرەزيدەنتى ەممانۋەل ماكرون رەسەيدىڭ ۋكرايناداعى اسكەري قيمىلىن كەڭ كولەمدەگى سوعىسقا بالاپ, بۇل شەشىمدى ءۇزىلدى-كەسىلدى ايىپتايتىنىن ايتتى. سونداي-اق اسكەري وپەراتسيالاردى دەرەۋ توقتاتۋدى تالاپ ەتتى. ەليسەي سارايى تاراتقان مالىمدەمەگە سۇيەنسەك, ە.ماكرون فرانتسيانىڭ ۋكراينامەن بىرگە ەكەنىن, سوعىستى توقتاتۋ ءۇشىن سەرىكتەستەرىمەن جانە وداقتاستارىمەن تىزە قوساتىنىن حابارلاعان. فرانتسۋز پرەزيدەنتى تاڭ اتپاستان ۆولوديمير زەلەنسكيمەن سويلەسىپ, سودان كەيىن ەليسەي سارايىندا پرەمەر-مينيستر, قورعانىس ءمينيسترى جانە مينيسترلەر كابينەتىنىڭ جوعارعى مۇشەلەرىمەن شۇعىل قورعانىس كەڭەسىن وتكىزدى.
كرەملدىڭ ۋكرايناداعى اسكەري ءىس-قيمىلدارىن حالىقارالىق قوعامداستىق, الەم ەلدەرىنىڭ باسشىلارى عانا ەمەس, رەسەيدىڭ ونەر ادامدارى دا سىنعا الدى. العاشقىلاردىڭ ءبىرى بولىپ ۆالەري مەلادزە مەن ماكسيم گالكين پىكىر ءبىلدىرىپ, سوعىستى توقتاتۋدى, كەلىسسوزدەر ۇستەلىنە وتىرۋدى سۇرادى. سونداي-اق تەلەجۇرگىزۋشى يۆان ۋرگانت, اكتريسا ەكاتەرينا ۆارناۆا, فۋتبولشى فەدور سمولوۆ, ءانشى سەرگەي لازارەۆ, مانەرلەپ سىرعاناۋشى ەۆگەنيا مەدۆەدەۆا سەكىلدى رەسەيدىڭ تانىمال ازاماتتارى دا نارازىلىقتارىن الەۋمەتتىك پاراقشالارىندا ءبولىستى.
سونىمەن قاتار كوپتەگەن جۋرناليست پەتيتسيا جاريالاپ, اسكەري ءىس-قيمىلدار جۇرگىزبەۋگە ۇندەدى. «نوۆايا گازەتا» باسىلىمىنىڭ باس رەداكتورى, نوبەل سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى دميتري مۋراتوۆ تا ءوز پىكىرىن ايتتى.
«بۇگىن ءبارىمىز رەداكتسياعا ەرتە جينالدىق. قايعىلىمىز. ەلىمىز پرەزيدەنت ءپۋتيننىڭ بۇيرىعى بويىنشا ۋكراينامەن سوعىس باستادى. سوعىستى توقتاتاتىن ەشكىم جوق. سوندىقتان قايعىرا وتىرىپ, ءبىز دە, مەن دە ۇياتتىمىن. باس قولباسشىنىڭ قولىندا قىمبات كولىكتىڭ كىلتى سەكىلدى «يادرولىق تۇيمە» تۇر. ەندى كەلەسى قادام – يادرولىق شابۋىل بولا ما؟ مەن ۆلاديمير ءپۋتيننىڭ كەك الۋ قارۋى تۋرالى ءسوزىن باسقاشا تۇسىندىرە المايمىن. بىراق ءبىز «نوۆايا گازەتانىڭ» بۇگىنگى سانىن ەكى تىلدە – ۋكراين جانە ورىس تىلدەرىندە شىعارامىز. ويتكەنى ءبىز ۋكراينانى جاۋ, ۋكراين ءتىلىن جاۋ ءتىلى دەپ مويىندامايمىز», دەدى د.مۋراتوۆ.
وسىلايشا, جەرگىلىكتى ۋاقىت بويىنشا 24 اقپان كۇنگى تاڭعى 5-تە باستالعان سوعىس قازىرگى تاڭدا بەلسەندى كەزەڭگە ءوتتى. اسكەري ءىس-قيمىلدار جەدەل تۇردە ءوربىپ جاتقاندىقتان, ءبىر ساعات بۇرىنعى اقپارات ەسكىرىپ قالىپ جاتىر. سوندىقتان سوعىس بارىسىن ەمەس, وعان قاتىستى ايتىلعان پىكىرلەردى بەرۋگە تىرىستىق.
وكىنىشكە قاراي, بۇل سوعىستان زارداپ شەگەتىن ۋكراينا تاراپىنان دا, رەسەي تاراپىنان دا قاراپايىم حالىق. ءبىرى بەيبىت تۇرعىندارىنان ايرىلىپ, ەلىنە وپات كەلسە, ەكىنشىسى اسكەرگە كەبەنەك كيگىزىپ جىبەرگەن ۇلدارىن تابىتپەن كۇتىپ الادى. اتا-انا بالاسىنان, ايەلدەر سۇيىكتى جارىنان, بالالار اكەسىنەن ايرىلادى. زۇلماتتىڭ سالدارىنان تۋىندايتىن ەكونوميكالىق قيىندىقتى بىلاي قويا تۇرايىق. اينالىپ كەلگەندە, سوعىستىڭ زاردابىن تارتاتىن تاعى دا قاراپايىم حالىق.
XXI عاسىردا وركەنيەتى دامىعان ەۋرازيا قۇرلىعىندا سوعىس ءورتى تۇتاندى دەگەنگە سەنۋ قيىن. بۇعان دەيىن الەمدەگى بەيبىتشىلىك پەن تۇراقتىلىقتى ساقتاۋ ماقساتىندا كوپتەگەن حالىقارالىق قۇجاتتارعا قول قويىلدى. وسىندايدا «ۋكرايناداعى احۋالعا قاراپ, بۇعان دەيىن قابىلدانعان كەلىسىمدەردىڭ قۇنى بەس تيىن با؟», «بۇۇ مەن باتىس ەلدەرى الەمدەگى بەيبىتشىلىكتى ساقتاۋدا قاۋقارسىز با؟» دەگەن ساۋالدار تۋىندايدى. حالىقارالىق شارتتار جىمىسقى نيەتى بار دەرجاۆالاردى تۇساپ ۇستاي الماسا, ودان پايدا بار ما؟ قىسقاسى, ۋكرايناداعى جاعداي الەمدى ۇرەيلەندىرىپ وتىر.
