كوللاجدى جاساعان قونىسباي شەجىمباي, «EQ»
مەن تەك وزىمە عانا ۇقسايمىن عوي...
بىردە مولدەكەڭ احمەت ومىرزاق ىنىسىمەن جازۋشىلار وداعىنا بارادى. وداق عيماراتىنا كىرىپ بارا جاتقان اقىن مارالتاي ارتىنا بۇرىلىپ قاراپ, كىلت توقتاي قالادى.
قاسىنا جاقىنداعاننان سالەم بەرە جاتىپ:
– سونادايدان كوزىم شالىپ, سىزگە ۇقساتتىم. سوسىن كۇتىپ تۇرعان ەدىم عوي, – دەپتى مارالتاي.
– دۇرىس, اينالايىن, مارالتايجان! – دەپتى مولدەكەڭ. – مەن تەك وزىمە عانا ۇقسايمىن عوي...
شىندىق شاپاننان قىمبات تۇرادى
2014 جىلدىڭ جازىندا مولدەكەڭ ءبىر اپتادان سوڭ سارىاعاشقا باراتىنىن ايتىپ حابارلاستى. الدەبىر داتقانىڭ پالەن جىلدىعىنا ارنالعان ءىس-شارا ما, عىلىمي كونفەرەنتسيا ما, سونداي ءبىر جيىنعا كەلەتىن كورىنەدى. كۇتىپ الاتىنىمدى ايتتىم.
سودان ءبىر جەتى وتكەن سوڭ تەلەفونىنا قوڭىراۋ سوقسام, ۇيىمداستىرۋشىلار پويىزدان تۇسكەن سوڭ ماشينامەن كۇتىپ الىپ, سارىاعاش شيپاجايىنا اپاراتىنىن ايتتى. سول جەردە كەزدەسۋگە ۋاعدالاستىق.
نە كوپ, سارىاعاشتا شيپاجاي كوپ. سودان اۋدان اكىمدىگىنە حابارلاسىپ, ءىس-شارا قاي جەردە وتەتىنىن سۇرادىم. تاشكەنت جاقتا بولعان الدەبىر داتقانىڭ مەرەيتويىنا ارنالعان جيىن ەكەن. «اي-عاسىر» شيپاجايىنىڭ مەيرامحاناسىندا وتەتىن كورىنەدى. جالپى, «اي-عاسىردى» بىلەمىن, كوكتەرەك اۋىلىنا كىرگەن جەردەگى ءبىرىنشى شيپاجاي.
سودان ەرتەرەك بارىپ كۇتىپ تۇردىم. ماۋسىم ايىنىڭ شىلدەگە ۇلاسار كۇنى شىجعىرىپ تۇر. ونىڭ ۇستىنە ول كەزدە سارىاعاش-شىمكەنت جولى جوندەلىپ جاتقان. اشەيىندە ءبىر ساعاتقا قالماي جەتىپ كەلەتىن جەردەن ەكى جارىم ساعاتتاي ۋاقىتتا كەلدى. مولدەكەڭنىڭ قاسىندا ءۇش-ءتورت عالىم, جازۋشى بار ەكەن.
جاماعات وسى كىسىلەردى كۇتىپ وتىرعان. نەگىزگى قوناقتار كەلۋىمەن ءىس-شارا دا باستالىپ كەتتى.
جالپى, وڭتۇستىك جاقتىڭ تويى قىزىق. ءبىر سوزدەن قالسا, مۇرنى پۇشىق بولاتىنداي, جارىسا سويلەپ, جينالىسقا اينالدىرىپ جىبەرەدى. ال مىنانداي جيىندا جۇرت سويلەگىش بوپ كەتەدى. اڭعال جۇرت اسىرا ماقتايمىن دەپ, كەيدە ماڭىزدى تۇلعاسىن مازاققا اينالدىرىپ الادى.
بۇل ءىس-شارا دا سونداي ءسوز جارىسىنا اينالىپ كەتتى. ەڭ اۋەلى ءسوز العان الماتىدان كەلگەن تاريحشى عالىم ءوزىنىڭ ايگىلى حان تۇرسىننىڭ ۇرپاعى ەكەنىنەن باستاپ, يساتاي, ماحامبەت, ەسەت كوتىبار ۇلى, جانقوجا نۇرمۇحامەد ۇلى سياقتى قازاقتىڭ داڭقتى تۇلعالارىنىڭ ەسىمدەرىنىڭ جانىندا بۇگىنگى مەرەيتويى ءوتىپ جاتقان داتقانىڭ دا ەسىمى بىرگە تۇرۋعا لايىق ەكەنىن ايتىپ, اڭگىمەنى ءبىر قايىرىپ الدى. ءسوزىنىڭ سوڭىندا سارىعاش قالاسىنا داتقانىڭ ەسىمىن بەرۋ كەرەك دەدى. كوشە, اۋىل-ايماققا ەسىمى بەرىلسە, داتقانىڭ بەدەلى تۇسەدى-مىس.
جاماعات دۋ قول شاپالاقتادى. ويتپەگەندە شە, مۇندا وتىرعاننىڭ توقسان پايىزى داتقانىڭ رۋلاستارى عوي. تاريحشىنىڭ ۇسىنىسى ءوتىپ كەتسە, كۇللى رۋدىڭ مەرەيى ەمەس پە؟
كەلەسى بىرەۋ سوزگە شىعىپ, داتقانىڭ تاشكەنتتىڭ 2 داربازاسىن قورعاعانىن, جەرگىلىكتى بيلىككە قارسى كوتەرىلىس جاساعانىن ايتتى.
ءۇشىنشى, ءتورتىنشى... ادام سويلەدى. انا كىسىنىڭ اتاسىنىڭ توقسان جىل ءومىر سۇرگەن كورشىسىنىڭ ايتۋىنشا, انانداي بولعان, مىنا كىسىنىڭ قۇداسىنىڭ ناعاشىسىنىڭ بولەسىنىڭ ايتۋىنشا, مىنانداي بولعان. تاريح تۋرالى اڭگىمە قوزعاعاندا وسىلايشا اقيقاتىن ايتۋ كەرەك. قىسقاسى, اركىم بىرتە-بىرتە كوبەيتىپ, داتقا تاشكەنتتىڭ ون ەكى داربازاسىن تۇگەل قورعاعان بولىپ شىعا كەلدى. ونىسىمەن تۇرماي, تۇركىستان ولكەسىنىڭ ىعاي-سىعايىمەن بىرگە اق پاتشانىڭ قابىلداۋىنا بارىپ, ەلدىڭ مۇڭ-مۇقتاجىن دا ايتقان كورىنەدى.
مىنا ءومىرباياندى تىڭداعان ادام داتقانىڭ اتىن سارىاعاش تۇگىل, شىمكەنتكە بەرىپ جىبەرۋى مۇمكىن. وڭىرلەردەگى شەجىرەشىلەر تۇلعا جاساعاندا ەشكىمگە دەس بەرمەيدى. ولارعا عىلىمي اتاعى بار ادامدار قوسىلعاندا نە بولارىن ويلاي بەرىڭىز.
ءبىر كەزدە جازۋشى مولداحمەت قاناز سوزگە شىقتى. بۇل كىسى شەشەن, اينالاسىن ءۇيىرىپ اكەتەدى.
– جاڭا داتقا اتامىزدى اق پاتشانىڭ قابىلداۋىنا بارعان دەدىڭىزدەر. جالپى, ماسكەۋ جاققا دەنى دۇرىس ادام بارماعان. شەن-شەكپەن الۋ ءۇشىن كىلەڭ مانساپقورلار, جاعىمپازدار, ۇلت ساتقىندارى بارعان, – دەپ ءبىر توقتادى مولدەكەڭ. – سوندىقتان بۇل ماسەلەنى ءالى دە زەرتتەي ءتۇسۋ كەرەك.
اينالا سىلتىدەي تىنعان. شىبىننىڭ ىزىڭى ەستىلەدى. بۇرىن سويلەگەندەر قالىپتاستىرعان يلليۋزيا تۇمانداي تارقاپ كەتتى. داتقانى ەڭسەلى تۇلعاعا اينالدىرۋ ءۇشىن ءالى كوپ تىرلىك ىستەۋ كەرەك ەكەن. ايتىلعان پىكىرلەردىڭ دۇرىستىعىن راستايتىن تاريحي جازبالار, ارحيۆ قۇجاتتارى كەرەك دەيمە-اۋ...
«اجەپتاۋىر توي ەدى, بالا-شاعا جەپ كەتتى» دەمەكشى, مولدەكەڭ ءبارىن قۇرتتى. بۇ كىسىنىڭ پىكىرلەرىنە قارسى داۋ ايتايىن دەسە, دالەل جوق.
ءىس-شارا بىتكەن سوڭ مولدەكەڭمەن «اي-عاسىردىڭ» الدىنداعى ماشينانىڭ قاسىندا سويلەسىپ تۇردىق. الماتىدان كەلگەن دەلەگاتسيا شىمكەنتكە كەتەدى ەكەن. ەرتەڭ شىمكەنتتە دە داتقاعا ارناعان عىلىمي كونفەرەنتسيا بولاتىن كورىنەدى.
سول كەزدە قىزىق جايت ورىن الدى. ءىس-شارانى ۇيىمداستىرۋشىلار الماتىدان كەلگەن تاريحشىنى جەكە بولمەگە الىپ كىرىپ, شاپان جاپتى. كادە-سىي بەردى.
– شاپاننان قاعىلدىڭىز, – دەدىم مەن مولدەكەڭە.
ءسوزىمنىڭ استارىندا «جاڭا نەگە ولاي دەدىڭىز؟» دەگەن وي جاتقانىن بىردەن ۇققان مولدەكەڭ: «بالا, شىندىق شاپاننان قىمبات تۇرادى» دەپ شالعايىن ءبىر قاقتى دا, ماشيناعا ءمىندى.
جۇرتشىلىق تا شىندىقتىڭ قىمبات ەكەنىن ۇقتى ما, سارىاعاشتىڭ ءالى سارىاعاش بولىپ تۇرعانىنا قاراعاندا, داتقانىڭ اتى سول كۇيى قالاعا بەرىلمەي قالعان.
تانىسام دەگەن, اقشا بەرەم دەگەن...
بوتاباي اعانىڭ ءۇيىنىڭ اۋلاسىنا شىعىپ تۇرمىز. قازالىنىڭ كۇزگى اقشامى. اي سۇتتەي جارىق.
– وسى سەندەردى تانىستىر, دەپ مولدەكەڭە قانشا رەت ايتتىم, – دەپ جازۋشى قاجىعالي مۇحانبەتقالي ۇلى اعامىز اقىن احاڭ (احمەت ومىرزاق) ەكەۋمىزدى قولتىقتاپ الدى. سونىڭ ءساتى بۇگىن تۇسكەن ەكەن. وتە قۋانىشتىمىن. سەندەردىڭ مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ دوداسىنا ءتۇسىپ جاتقان «تار كەزەڭ» جايلى ماقالاڭىز – رومان جايلى جازىلعان ماتەريالداردىڭ ماڭدايالدى بولدى.
– ءيا, تانىستىر دەگەن, اقشا بەرەم دەگەن, – دەدى مولدەكەڭ ءسوزىن سالماقتاپ.
قاجەكەڭ شاشالىپ, سويلەي الماي قالدى. الدەنە ايتقىسى كەپ, اۋزى جىبىرلاپ تۇرعانى اي جارىعىندا انىق كورىندى. دەگەنمەن ۇندەمەدى...
بىرنەشە كۇننەن سوڭ قوشتاسار ساتتە مولدەكەڭ:
– مىنا قاجەكەڭ جۋىق ارادا مەملەكەتتىك سىيلىقتى الادى. ودان سوڭ شىعارما جازا ما, جازباي ما, بىلمەيمىن. وعان ءجيى-ءجيى حابارلاسىپ تۇرىڭدار, اقشا سۇراپ تۇرىڭدار, – دەدى. – ۇلكەن كىسى قاراسۋ كەرەك...
ك ۇلىپ جىبەردىك. قاجەكەڭ دە جىميدى.
نەگىزى, مولدەكەڭ پالەنباي جىلدان بەرى رەداكتور بوپ كەلە جاتقان كىسى. اقشادان تارشىلىق كورمەگەن بولار. كەيدە الماتىعا كەلگەن قاجىعالي دوسىنىڭ بار قاراجاتىن كوتەرەدى دەپ ەستيتىنبىز. قايتا-قايتا اقشانى ايتا بەرگەنىنە قاراعاندا, قاجەكەڭنەن قايتپاي قالعان ءبىر قارجىسىن ەسىنە سالىپ تۇر-اۋ دەپ ويلادىق...
وزىمشە – جاستايمىن...
بىردە مولدەكەڭ سارىاعاشقا شيپاجايعا كەلەتىنىن ايتىپ قوڭىراۋ سوقتى. وداق كەزىنەن بەرى بار ايگىلى «سارىاعاش» شيپاجايىنان ورىن الىپ قويۋىم قاجەت ەكەن.
جازعان قۇلدا شارشاۋ بار ما, شيپاجايعا جەتىپ بارىپ, تىركەۋ بولىمىنە جولىقتىم. الينا ەسىمدى ورىس قىز قازىر كۇز مەزگىلى بولسا دا كەلۋشىلەر قاراسى كوپ ەكەنىن ايتىپ, ورىندى برونداۋ كەرەكتىگىن ءتۇسىندىردى. ايتقانىنا كەلىسىپ, قاي ۋاقىتقا ورىن بار ەكەنىن انىقتاعان سوڭ, سول جەردەن مولدەكەڭە قوڭىراۋ سوعىپ, «مىنا ۋاقىتتا ورىن بوسايدى ەكەن, سىزگە ىڭعايلى ما؟» دەپ سۇرادىم. ول ء«يا» دەدى. سودان مولدەكەڭ مەن ءشاريپا جەڭگەيگە ورىن برونداپ, ورىس قىزعا «مىنا كىسى «دەنساۋلىق» جۋرنالىنىڭ باس رەداكتورى, ايەلىمەن تۋرا كەلىپ, ەشقانداي ماسەلەسىز شيپاجايعا جاتۋى ءتيىس. كىرپيازداۋ كىسى» دەپ قايتا-قايتا ىجداھاتتاپ تاپسىردىم. ول ەشقانداي ماسەلە تۋىنداۋى مۇمكىن ەمەس ەكەنىن ايتىپ سەندىردى.
سونىمەن, بىرنەشە كۇن وتكەن سوڭ تاڭعى ساعات التىنىڭ و جاق-بۇ جاعىندا «سارىاعاش-الماتى» اۆتوبۋسىنان مولدەكەڭ مەن جەڭگەيدى كۇتىپ الىپ, دەرەۋ تاكسيمەن شيپاجايعا جەتكىزدىم.
تاكسي قۇرعىر شيپاجايدىڭ قاقپاسىنىڭ الدىنان تاستاپ كەتتى. كولىكتىڭ شيپاجاي اۋماعىنا كىرۋىنە رۇقسات جوق. قوناقتارىمنىڭ سومكەسى-اق كوپ ەكەن. ىشىندە نە بارىن قۇداي ءبىلسىن! سودان سومكەلەردىڭ ەكەۋىن ءبىر-بىرىنە بايلاپ, يىققا سالىپ, ەكەۋىن كوتەرگەن كۇيى «سارىاعاش» شيپاجايىنىڭ تىركەۋ بولىمىنە جەتسەك, ورىن جوق دەيدى. «ويباي, اپتا بۇرىن برونداپ كەتكەم, مىنا جەردە الينا دەگەن ورىس قىز وتىرعان. سونى شاقىرىڭدار», – دەپ شۋ شىعاردىم. ول قىز بۇگىن جۇمىستا ەمەس ەكەن. كەزەكشى تىركەۋ داپتەرىن قاراپ, «2 ورىن بروندالعانىن, بىراق مەرزىمىنەن بۇرىن بوساعاندىقتان, باسقا كىسىلەرگە ەكى كۇن بۇرىن بەرىلگەنىن ايتتى». قىسقاسى, سول كۇنگى كەزەكشىنىڭ سالعىرتتىعىنان, ءبىز حاباردار ەتىلمەي قالعانبىز. ەندى بوس ورىن جوق.
– زايىپ, باسقا شيپاجايلاردى كورەيىك, – دەدى مولدەكەڭ ايەلىنە.
و كىسى جەڭگەيدى سولاي اتايدى.
سودان باسقا شيپاجايلارعا باردىق. جەڭگەيگە بىرەۋىنىڭ تاماعى, بىرەۋىنىڭ كورسەتەتىن قىزمەتى ۇنامايدى.
مەن ەكى سومكەنى يىققا سالىپ, تاعى ەكى سومكەنى كوتەرىپ ءجۇرمىن. «وبالىڭ جوق, بىرەر كۇن بۇرىن شيپجايعا قوڭىراۋ سوعىپ, ءمان-جايدى ءبىلىپ قويعانىڭدا بۇلاي قينالماس ەدىڭ. ەندى جۇرە بەر, بورشا-بورشا بوپ», – دەپ وزىمە ىشتەي ۇرسىپ قويامىن.
جەڭگەيگە «اقجايىق» شيپاجايى ۇنادى. اقشاسىن قولما-قول تولەپ, ەكىنشى, الدە ءۇشىنشى قاباتتان ورىن الدى. سومكەلەرىن پالاتاسىنا اپارىپ, ەندى جايلاپ كەتۋگە ىڭعايلاسىپ تۇرعانىمدى بايقاعان مولدەكەڭ مەن جەڭگەي تاڭعى اس ىشپەي كەتۋگە رۇقسات جوعىن ايتتى.
تومەنگى قاباتتاعى شيپاجايدىڭ اسحاناسىنا تۇستىك. باعاناعى سومكەلەردىڭ ءبىرى تاماققا تولى ەكەن. قازى-قارتا, جال-جايا, ەت... جەڭگەي داستارقاندى جايناتىپ جىبەردى.
اسحانادا ادام كوپ. بۇرىننان جاتقاندار دا, جاڭادان كەلىپ جاتقاندار دا بار.
كورشى ستولدا وتىرعاندار تالدىقورعاننان كەلگەن ەكەن. جاسى ۇلكەندەۋى مولدەكەڭدى اڭگىمەگە تارتىپ اپاق-شاپاق بولدى دا قالدى. ورتاق تانىستارى دا بار بولىپ شىقتى.
– جاسىڭىز نەشەدە؟ – دەدى ءبىر كەزدە مولدەكەڭە تالدىقورعاندىق كىسى.
– وزىمشە – جاستاۋمىن, زايىبىم ايتسا – ۇلكەيتىڭكىرەپ ايتادى. ءوزىڭ ماعان قانشا جاس بەرەسىڭ؟ – دەپ قارسى سۇراق قويدى مولدەكەڭ.
اسحانادا وتىرعاندار دۋ كۇلدى. جالپى, كۇيەۋىنىڭ جاسىن ۇلكەيتىپ ايتۋ ايەل بىتكەننىڭ ادەتى بولسا كەرەك. ونىڭ ۇستىنە مولدەكەڭنىڭ ۇيىندەگى جەڭگەي اعامىزدىڭ ءوز شاكىرتى. مولدەكەڭ شىمكەنت پەداگوگيكالىق ينستيتۋتىن بىتىرگەن سوڭ اقتوبەگە جۇمىسقا جىبەرىلگەن. سول جەردە جوعارعى سىنىپتا ءوزى وقىتقان وقۋشىعا ۇيلەنگەن عوي. سوندىقتان ول جەڭگەيگە ۇلكەن كورىنۋى دە مۇمكىن.
اۋىلدا جاعداي ناشار, «سۆەت» ءوشىپ قالا بەرەدى
جەتپىسىنشى جىلداردىڭ سوڭىندا «جالىن» باسپاسىنىڭ ديرەكتورى, اقىن قابدىكارىم ىدىرىسوۆ جابىق بايگەدە پوۆەسىمەن جۇلدە العان قازالىداعى جاس جازۋشى مولداحمەت قانازدى الماتىعا شاقىرادى. «ادەبي ورتاعا كەلمەسە, ەلدە ۇلكەن جازۋشى بولا المايدى» دەپ ويلاعان شىعار. ايتەۋىر, قيانداعى قازاقتىڭ ءبىر بالاسىنا مەيىرى ءتۇستى.
ەلدەن كەلگەن قالامگەردىڭ جاعدايىن بىلگىسى كەلگەن قابدىكارىم ىدىرىسوۆ بىردەن سۇراققا كوشەدى:
– مولداحمەتجان, نەشە بالاڭ بار؟
– بەس-التاۋ بار عوي.
– ويباي, مولداحمەتجان-اۋ, بۇل قالاي؟ – دەپ كوزى شاراسىنان شىعىپ كەتتى اعاسىنىڭ. الماتىعا دوكەي جازۋشى بولام دەپ كەلگەن جىگىتتىڭ وتباسىلىق جاعدايىن بىلگەن باسپا ديرەكتورى ابدىراپ قالسا كەرەك. ول كەزدە قالام ۇستاعانداردى ايتپاعاننىڭ وزىندە, جالپى قالا تۇرعىندارى ءبىر-ەكى بالا وسىرۋگە كوشكەن.
– اعا, ءوزىڭىز بىلەسىز عوي, – دەدى مولداحمەت. – اۋىلدا جاعداي ناشار, «سۆەت» ءوشىپ قالا بەرەدى...
قابدەكەڭ مولداحمەتتى باسقا سوزگە كەلمەستەن جۇمىسقا الادى.
ايتپاقشى, الماتىدا دا «سۆەت» ءوشىپ قالا بەردى مە, الدە ۇيرەنگەن ادەت پە, مولدەكەڭ ودان سوڭ دا جەڭگەيگە بىرنەشە بالا سۇيدىرگەن.
بەگابات ۇزاقوۆ,
جازۋشى, عابيت مۇسىرەپوۆ اتىنداعى سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى
