قالا ماڭى قوقىس وشاعىنا اينالىپ بارادى

كۇل-قوقىس پەن قاتتى قالدىقتاردىڭ پروبلەماسى ەلىمىزدى دە اينالىپ وت­پەيدى. ەكولوگتەردىڭ دەرەگى بويىنشا, قازاقستاندا جىل سايىن 5 ملن تون­ناعا جۋىق قاجەتسىز قالدىق جينالادى. وكىنىشتىسى, ەل اۋماعىندا قوقىس وڭدەيتىن ءىرى زاۋىتتاردىڭ بولماۋىنان سونشاما كوپ قوقىستىڭ 1 ملن تونناسى عانا سۇرىپتاۋدان وتەدى. ال جىل سايى­ن قايتا وڭدەلەتىن قاتتى قالدىقتىڭ مولشەرى 13-15 مىڭ توننا شاماسىندا عانا. دەمەك, قالعان قوقىس كەرەكسىز بولىپ شاشىلىپ جاتادى نەمەسە قازىلعان جەرگە كومىلەدى دەگەن ءسوز. راس, بۇل جەردە ەلىمىزدە قوقىس وڭدەۋ ءوندىرىسى مۇلدەم جۇمىس ىستەمەيدى دەگەن پىكىر تۋماۋى كەرەك, ءوندىرىس بار, جۇمىس ىستەۋدە. بىراق قازاقستانداعى قوقىس وڭدەۋ كورسەتكىشى ءالى كۇنگە دەيىن 18,3 پايىزدان اسا الماي كەلەدى. بۇيىرسا, 2030 جىلدارى عانا وسى باعىتتاعى جەتىستىك 40 پايىزعا جەتۋى ءتيىس.

مالىمەتكە سۇيەنسەك, قازىر تۇرمىس­تىق قالدىقتى كوپ شىعاراتىن قالانىڭ كوش باسىندا الماتى تۇرعان كورىنەدى. مەگاپوليس تۇرعىندارى 2020 جىلى عانا 414,4 مىڭ توننا قوقىس تاستاعان. ياعني قورشاعان ورتاعا وسىنشا كولەمدە زيان كەلگەنى انىق. ويتكەنى بۇگىندە الماتى ماڭىندا قوقىستىڭ كەز كەلگەن ءتۇرىن قايتا وڭدەپ, زالالسىزدانداراتىن زاۋىت جوقتىڭ قاسى. ەسەسىنە, ۇلكەن قالانىڭ قالدىعى الماتى وبلىسىنىڭ اۋماعىنداعى قوقىس پوليگوندارىنا تاسىمالدانىپ, ايماقتاعى ەكولوگيالىق احۋالدىڭ اسقىنۋىنا اسەر ەتىپ وتىر. بۇعان وبلىستىڭ ءوز ىشىندەگى قاتتى قال­دىقتاردىڭ كولەمىن قوسقاندا, وڭىردەگى قوقىس جيناۋ مەن قايتا وڭدەۋ ءىسىنىڭ دابىل قاعارلىق دەڭگەيگە جەتكەنىن بايقاۋعا بولادى. ءبىر مەدەت قىلارمىز, وبلىس اۋماعىندا ەكولوگيالىق جاعداي تۇراقتى ساقتالىپ وتىر. مامانداردىڭ زەرتتەۋىنشە, بىلتىر ايماق بويىنشا اتموسفەرالىق اۋا لاستانۋىنىڭ شەكتى مولشەرىنە قويىلعان ليميت 150 مىڭ توننا شاماسىندا بولدى. ال رەسمي ستاتيستيكا 2021 جىلعى قالدىق شىعارىندىلارىنىڭ ناقتى ەسەبى 39,3 مىڭ توننانى قۇراعانىن كورسەتىپ وتىر.

– بۇگىندە وبلىستا اتموسفەرالىق اۋانىڭ جاي-كۇيىن باقىلاۋ 4 اۆتوماتتى ستانسادا جۇرگىزىلەدى. ازىرگە اتموس­فەرالىق اۋانىڭ جوعارى لاستانۋ جانە ەكسترەمالدى جوعارى لاستانۋ جاعدايلارى انىقتالعان جوق. ءبىزدىڭ باقىلاۋىمىزداعى سۋ نىساندارىنا 2021 جىلى لاستاۋشى زاتتار توگىندىلەرىنىڭ ناقتى كولەمى 60,4 مىڭ توننانى قۇرادى, نەگىزگى جىلدىق بەلگىلەنگەن ليميت 325 مىڭ توننا بولاتىن. سونداي-اق بىلتىر وبلىس اۋماعىندا 687 743 توننا ونەركاسىپتىك قالدىق شوعىرى پايدا بولدى. ونەركاسىپتىك قالدىقتاردىڭ پايدا بولۋ كولەمىنىڭ 193 624,3 تونناعا ۇلعايۋى «تەتس-3» جىلۋ ەلەكتر ورتالىعى مەن «تەكەلى ەنەرگوكەشەنى» سەرىكتەستىگىندەگى ەلەكتر جانە جىلۋ ەنەرگياسىن ءوندىرۋ كولەمىنىڭ ارتۋىنا بايلانىستى تۋىندادى, – دەيدى الماتى وبلىسى بويىنشا ەكولوگيا دەپارتامەنتىنىڭ مەملەكەتتىك ەكولوگيالىق باقىلاۋ ءبولىمىنىڭ باسشىسى باتىرجان ابدەنوۆ.

قازىر الماتى وبلىسىندا جي­­ناقتالعان قاتتى تۇرمىستىق قالدىق­تاردىڭ جالپى كولەمى 9 ملن توننانى قۇرايدى ەكەن. جىل سايىن بۇل كورسەتكىش 1ملن توننادان استام قوقىسپەن تولى­عادى دەگەن بولجام بار. ال ونىڭ 440 مىڭ تونناسى تەك قانا الماتى قالاسىنىڭ اۋماعىنان تاسىمالداناتىن قوقىس تۇرلەرى بولىپ وتىر. دەمەك, وسىنشا كولەمدەگى قوقىستى جيناقتاۋ, ساقتاۋ قىرۋار قارجى مەن ارنايى ورىنداردى قاجەت ەتەتىنى ءسوزسىز. قازىر وبلىس اۋماعىندا قاتتى تۇرمىستىق قال­دىقتاردى ۋاقىتشا ساقتايتىن 313 ارنايى ورىن بار جانە دە 14 قاتتى تۇر­مىس­تىق قالدىق پوليگونى جۇمىس ىستەپ تۇر.

ايتپاقشى, ەكولوگ ماماندار ءدال وسى قارقىنمەن كەتە بەرسە, 2025 جىلى قالا ماڭى ۇلكەن قوقىس قويماسىنا اينالىپ, جينالعان قالدىق كولەمى 12 ملن تونناعا جەتۋى مۇمكىن دەگەن بولجام جاساپ قويىپتى. ارينە, الماتى وبلىسى بۇل ماسەلەنى شەشۋگە قادام جاساپ وتىرعانىن ايتۋىمىز كەرەك. بىرەر جىل بۇرىن ىلە اۋدانى اۋماعىندا ەكى قوقىس وڭدەيتىن زاۋىت سالۋ جونىندە ينۆەستورلارىمەن كەلىسىم جاسالىپ, «ۆەيست ەنەردجي قازاقستان» بىرىككەن كاسىپورنى قۇرىلعان. قوس زاۋىتتىڭ قۇرىلىسى اياقتالعان سوڭ جىلىنا 220 مىڭ تونناعا دەيىن قوقىس وڭدەيتىن كاسىپورىن ىسكە قوسىلماق. قازىر قاپ­شاعاي قالاسى مەن تالعار قالاسىندا قوقىس سۇرىپتايتىن ورتالىقتار جۇمىس ىستەپ تۇر. ال ەڭبەكشىقازاق اۋدانىنىڭ اۋماعىنان قوقىس پوليگونىن سالۋعا جەر ءبولىنىپ, وعان 1,7 ملرد تەڭگە قارجى جۇمسالعان بولاتىن.

الماتى وبلىسى