سايىپقىران سىقاقشى

وندا بىرەسە قىزعالداق قىزعا عاشىق بولىپ, ماحابباتتان باس اينالىپ بۇرقى­راتىپ ولەڭ جازامىز. مۇنىمىز ولەڭ دەگەن ورەلى ونەردىڭ تالابىنا ساي كەلە مە, جوق پا, اراجىگىن اجىراتىپ جاتقان ءبىز جوق. قوينى-قونىشىمىز تولعان «ولەڭ». ىشكى داۋىستى تىڭداساق, مۇنداي كەرەمەت ولەڭدى ءتىپتى اباي دا جازباعان. بىراق ەشبىر گازەت-جۋرنال جاريالامايدى. سوسىن, كوسىلتىپ اڭگىمە, نوۆەللا جازا باستايمىز. «شيكىلەۋ ەكەن» دەيدى كوڭىلىمىزدى جىققىسى كەلمەيتىن كوكەلەر.

«قالاي پىسەمىز؟» دەپ شارق ۇرىپ جۇر­گەندە قولىما وت اۋىزدى, وراق ءتىلدى سى­قاقشى سادىقبەك ادامبەكوۆتىڭ «اتىلعان قىز تۋرالى اڭىز» اتتى ساتيرالىق رومانى تۇسە قالماسى بار ما؟ جاتا قالىپ وقيىن. كىتاپ 1969 جىلى «جازۋشى» باسپاسىنان شىعىپتى.

كوركەم ادەبيەتتىڭ باستى مىندەتى سوز­بەن سۋرەت سالۋ, بولمىستى اسەرلى بەرۋ, ەلەس­تەتۋ دەسەك, سادىقبەك اعانىڭ شاعىن جانر­لارىنىڭ ءوزى ۇنەمى بۇكىل وقيعا, ءيىرىم­دى كوز الدىنان وتكەرىپ وتىرادى ەكەن. ارينە, بۇل سىقاقشى تۋىندىلارىنىڭ تۇشىم­دىلىعىن, كوركەمدىگىن ارتتىرىپ جاتاتىنىن ادەبيەت تەورياسىن وقىعاندار جاقسى بىلەدى.

«اتىلعان قىز تۋرالى اڭىزدىڭ» ەكىن­شى كىتابى اراعا باقانداي 6 جىل سالىپ 1975 جىلى جارىق كوردى. وسى 6 جىل مەن ءۇشىن 6 عاسىرعا تەڭ بولدى دەسەم, قازىرگى ءوندىر جاس «وتىرىكتى شىمىرىكپەي ايتادى ەكەنسىز» دەرىنە كۇماندانبايمىن.

وسىلاي, سادىقبەك ادامبەكوۆ ەسى­مىنە مەكتەپتە وقىپ جۇرگەن سارىاۋىز با­لا شاقتان قانىقتىق. ارينە, سارى­اۋىز بولعان سوڭ سايىپقىران, ساقا سى­قاق­­شىنىڭ ساتيرالىق رومانىنا تە­رەڭ بويلاي المادىم بىلەم. بىراق وسى ولقى­لىق­تىڭ ورنىن س.م.كيروۆ اتىنداعى قازاق­تىڭ مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتى (قازىر­گى ءال-فارابي اتىنداعى قازاقتىڭ ۇلت­تىق ۋني­ۆەرسيتەتى) جۋرناليستيكا فاكۋل­تە­تىندە وقىپ جۇرگەندە كورنەكتى عالىم, ۇلا­عاتتى ۇستازىمىز تەمىربەك قوجاكەەۆ تول­تىردى. نەگىزىنەن سادىقبەكتانۋدى ۇيرەت­كەن سول كىسى. ادامبەكوۆتىڭ شىعار­مالارىن جىلىكشە شاعىپ, تالقىلاپ جازعان ەڭبەكتەرىن وقىساڭىز, كوپ جايتكە قانىعاسىز. ت.قوجاكەەۆ جوعارىداعى كىتاپ تۋرالى «بۇل – اۋىز تولتىرىپ ايتار­لىق, قازاق ساتيراسىنداعى ەرەكشە اتار­لىق جاڭالىق» دەپ باعالادى. را­سىندا, س.ادامبەكوۆتىڭ بۇل ەڭبەگى قازاق ادە­بيەتىندەگى تۇڭعىش ساتيرالىق رومان ەدى. ەندى قوجاكەەۆشە ايتساق, اسىلى, سا­تيرا اسەرلى دە ىقپالدى, تاربيەلەۋشى, ساق­تاندىرۋشى كۇشى مول بولۋى ءۇشىن وندا ءتۇر-ءتۇسى مەن ءىس-ارەكەتتەرىنەن, ويلاۋ, سويلەۋ پاراساتىنان وقۋشى تۇڭىلەتىن, «مۇنداي بولا كورمەيىن» دەپ جيرەنەتىن ساتيرالىق وبراز بولۋى كەرەك. سادىقبەك كوكەم وسى شارتتى ۇنەمى ەسكەرىپ وتىردى. ءار تۋىندىسىندا-اق تيپ جاساۋعا تالپىندى. كوكەمنىڭ سىقاق اڭگىمە, فەلەتوندارىنان وتىرىكشى سۋايتتىڭ, جاۋاپسىز توعىشاردىڭ, جىلپوس ۇرىنىڭ, باسىنان جاقسىلىعى ارتىلمايتىن ءوزىمشىلدىڭ, ىمىراشىل, جەرشىل, رۋشىلدىڭ, ارسىز ارىزقويدىڭ بىزبەن قايناسىپ جۇرگەن ومىردەگىدەي بەينەلەرى كوپتەپ تابىلادى.

«توتەنشە وكىل» دەگەن سىقاق اڭگىمەنى وقىپ كورەلىك. اق قار, كوك مۇزدا تار شالبار, شولاق پالتو, ىستىك تۇمسىق تۋفلي كيگەن وكىل اۋىلعا ارىز تەكسەرۋ ءۇشىن كە­لەدى. قالىڭ قاردا قارعا ادىم اتتاي الماي بۇرسەڭ قاعىپ, سورلاپ قالادى. وسىنى پايدالانعان شارۋاشىلىق باسشىلارى وكىلدى ءبىر مايانىڭ تۇبىنە اپارىپ, كونياكقا تويدىرىپ, كوزى بۇلدىرادى-اۋ دەگەن كەزدە قابات-قابات تەڭكيىپ جاتقان توبەلەردى كورسەتەدى. وكىلگە ءار توبە ءبىر-ءبىر مايا ءشوپ بولىپ ەلەستەيدى. تەكسەرۋشىنى تىك كوتەرىپ, يىعىنا قويعان قاسپاقوۆ ىستىك مۇرىن وكىلدى وڭعا-سولعا بۇرىپ, سيراعىنان مىقتاپ ۇستاپ تۇرادى.

– كوردىم, وتە جاقسى كوردىم. تۋ, نە دەگەن كوپ ءشوپ... اح, وڭباعان ارىزقويلار. قالاي ۇيالماي وتىرىك ايتادى؟ ءتۇسىرىڭىز ەندى... – دەيدى توتەنشە وكىل.

«تىرسەگى مايىسقان وكىلدىڭ قۇلاپ كەتەم بە دەپ جۇرەگى سۋىلدادى. قاسپاقوۆ وكىلدى دىك ەتكىزىپ, جەرگە قويدى» دەيدى اۆتور.

بۇل, ارينە, ساتيرالىق ەلەس بەرۋدەگى, سوزبەن سۋرەت سالۋداعى تىڭ تاپقىرلىعى. ارىزداعى ايعاقتاردى ىندەتىپ تەكسەرىپ, انىق-قانىعىنا كوز جەتكىزۋ ورنىنا, وكىلدىڭ سوۆحوز مايالارىن شارۋاشى­لىق باسشىلارىنىڭ ءبىرىنىڭ يىعىنا شى­عىپ تۇرىپ ساناۋى – كۇلكىلى ەلەس, تاپ­قىرلىقپەن سالىنعان سۋرەت ءارى وكىلدى اقى­ماق ەتۋ. مۇنان سوڭ ديرەكتور «ەندى جاياۋ ءجۇرىپ ءشوپتى ولشەپ قايتىڭىز, قانە, العا ءتۇسىڭىز» دەيدى. ۇزىن تۇمسىق تۋفلي كيگەن وكىل ولسە العا تۇسەر مە؟ بۇتا پانالاعان تورعايداي سيىر كەۋلەگەن مايا ۇڭگىرىنە كىرىپ, دىردەكتەپ وتىرعان وكىل «ويباي, ولشە­مەيمىن, سىزدەرگە سەنەمىن, ءوزىم دە كور­دىم عوي» دەپ بەزىلدەيدى.

وسىنداي تاپقىر ارەكەت, تاپقىر ەلەس, تاپقىر ءتىل, تاپقىر پىكىر سادىقبەك ساتيراسىنا ءنار بەرىپ, قۋاتتاندىرىپ تۇرادى. اۋىز تۇشىپ, ەستەتيكالىق اسەر الاتىن مۇنداي شىعارمالار «قوجاناسىر قاق­پاسى», «ايۋبايدىڭ اجالى», «كوسەنىڭ كوزى» اتتى جيناقتارىندا مولىنان كەز­دەسەدى.

مىنە, وسى ءۇشىن دە سادىقبەك شىعار­مالارى تۋرالى كەمەڭگەر جازۋشىمىز مۇحتار اۋەزوۆ كەزىندە: «اقىندىق تاجى­ريبەسىن مول پايدالانباسا دا, فەلە­تون, ءازىل-ءاجۋا تۇرىنە اۋىسىپ, سول كىش­كەنە كوركەم جانردا ءوز ونەرىن وتكىر­لەپ, ايقىنداپ اشىپ كەلە جاتقان س.ادام­بە­كوۆ­تىڭ ءتىلى دە سۇيسىنەردەي ءنار تانىتتى» دەپ جازدى. سونداي-اق ۇلى جازۋشى «سا­دىق­بەكتىڭ ءار ساقالىنىڭ تۇبىندە ءبىر-ءبىر سايتان ۇيالاپ جاتىر» (م. اۋەزوۆ. 20-توم) دەپ ازىلدەيتىنىن كونەكوزدەر ءالى دە ايتىپ وتىرادى.

قازمۋ-دە وقىپ جۇرگەندە تەمىربەك قوجاكەەۆ مەنىڭ ەپتەپ سىقاق جازاتىنىمدى ءبىلىپ, قاناتىنىڭ استىنا الىپ ءجۇردى. بۇل كىسى ساتيرا جانرىنا بەيىم جاڭا ەسىمدەرگە ەرەكشە قامقورلىق تانىتۋشى ەدى. بىردە سول ۇستاز:

– سابىربەك, سەن سادىقبەك دەگەن اعاڭ­دى بىلەسىڭ بە؟ - دەپ سۇراعان.

قالاي بىلمەيىن. ارىس بالالار ۇيىنەن شىققان سادىقبەكتەي كوزى ءتىرى ساتيريكتى بىلمەۋ ءولىم ەمەس پە؟ وسىنى ايتقانىمدا تەمىربەك اعاي:

– «ارا» جۋرنالىنا ىزدەپ بارىپ, تانىس. مەن جىبەردى دەسەڭ, جاقسى قارسى الۋى ءتيىس, – دەپ باعىت-باعدار سىلتەدى.

– «ارادا» جۇمىس ىستەۋ جالاڭاش قۇي­­رىقپەن كىرپىنىڭ ۇستىنە وتىرعانمەن بىر­دەي!» – دەپتى عوي كۇلمەسحاننىڭ ءوزىن كۇل­­دىرگەن قالتاي مۇحامەدجانوۆ اعامىز. كىرپىنىڭ ۇستىنە جالاڭاش وتىرىپ جۇرگەن كوكەلەرمەن كەشتەۋ تانىستىم. كوكەممەن العاشقى تانىستىق وسىلاي باستالعان.

ەكىنشى تانىستىق

قايراتتى شاشىن ارتىنا قاراي شال­قايتا تاراعان كىرپىشەشەن ۇستىندەگى كوكەم اۋەلى ماعان تىم سۇستى كورىندى. سودان امالسىز وسپانحان اۋباكىروۆ اعانى جاعالادىم. ءبىر-ەكى شىمشىما مەن سىقاق ولەڭىمدى بارماقتاي عانا العىسوزبەن «سۇ­زەگەن سوزگە» جاريالادى.

ءسويتىپ جۇرگەندە تەلەارنادان سا­دىقبەك ادامبەكوۆپەن ارنايى سۇحبات ءوتتى. سۇحبات بەرىپ وتىرعان ساتيريك قىزۋ­قاندىلىققا سالىنىپ, ەرسىلى-قارسىلى ءجۇرىپ كەتتى. قاباعى قاتاڭ. ءجۇرىسى ىلدىم-جىلدىم. سوزدەرى تۇيەدەن تۇسكەندەي. «مىنا ادام الدىنا بارسام ءتۇتىپ جەيدى عوي» دەپ توپشىلادىم. كەڭەس وكىمەتىنىڭ كۇركىرەپ تۇرعان تۇسى عوي. «ارا» جۋرنالىنا شىققان اتقا مىنەرلەر اتتارىنان اۋىپ تۇسەتىن. ساكەڭنىڭ سۇر ساداعىنان اتىلعان جەبە تالايلاردىڭ بەلىن بۇگىپ, تىزەسىن دىرىلدەتىپ تۇرعان كەزەڭ. «مەن دە وسى كىسىدەي بولسام-اۋ» دەگەن ارمان سول كەزدە بوي كوتەردى بىلەم. بىراق ول كىسىدەي بولۋ قايدا؟!

سوزبالاقتاپ قايتەمىن, «اراعا» بارا-بارا, تابانىمىز جارا-جارا بولىپ ءجۇرىپ سادىقبەك كوكەممەن تانىسۋدىڭ ورايى كەلگەن. تانىستىرعان وسپانحان اعام ەدى.

– كەلىپ-كەتىپ جۇرەتىنىڭدى بىلەم. قاتيراعا عاشىق بولعانداي ساتيراعا دا عاشىقپىسىڭ؟ – دەدى سادىقبەك كوكەم سالعان جەردەن.

– ءيا, اعا!

– قايدانسىڭ؟

– وڭتۇستىكتەن.

– جەرلەس ەكەنبىز. بىردەڭە ءتۇرتىپ جۇر­سەڭ, ۇيالماي اكەلىپ كورسەت.

– ماكۇل, اعا!

– بار, ەندى ساباعىڭنان قالما.

بۇدان ءارى سۇحباتتاسۋدىڭ ارتىقتىعىن سەزىنىپ, ساباعىما قاراي سىرعىدىم.

بىردە وسى كىسىنى تەمىربەك قوجاكەەۆ اۋديتورياعا ەرتىپ كەلدى. تانىستىردى. مەن بۇل كىسىمەن ەرتەرەك تانىس ەكەنىمدى بىلدىرگىم كەلگەندەي ەلپەكتەپ كەتسەم كە­رەك, تەمىربەك اعاي قاباعىمەن-اق تىنىش وتىرۋىمدى ۇقتىردى. ءبىزدىڭ كۋرس­تا گۇلميرا دەگەن قىز وقۋشى ەدى. سوعان بۇرىلىپ:

– اينالايىن, ۋنيۆەرسيتەتتەن سوڭ قاي سالاعا بارعىڭ كەلەدى؟ – دەپ سۇرادى.

سول كەزدە ءبىزدى ەكى سالاعا – گازەت جانە تەلەارناعا بەيىمدەپ وقىتاتىن.

– گازەتكە, – دەدى گۇلميرا ىركىلمەي.

– قازىر گازەتتە قىزمەت ىستەۋ تاڭسىق ەمەس. تانىلامىن دەسەڭ تەلەارناعا ورنالاس. ول جاعىنا مەن كومەك بەرەمىن, – دەدى قۇرمەتتى قوناعىمىز.                       

قوناقتىڭ قامقورلىعىنا قۋاندىق. ساكەڭ كۋرستاسىمىزعا ءوزىنىڭ مەكەنجا­يىن جازىپ بەرگەن. كەيىننەن گۇلميراعا «سەنىڭ ساتيريك كوكەڭ بار ەمەس پە؟» دەپ ازىلدەپ جۇردىك.

ول كەزدە سادىقبەك كوكەم جايلى نەبىر اڭىزعا بەرگىسىز اڭگىمەلەر ايتىلۋشى ەدى. سونىڭ ءبىرى مىناۋ.

قاينەكەي جارماعامبەتوۆ پەن سادىق­بەك ادامبەكوۆتىڭ «ارا» جۋرنالىندا بىرگە قىزمەت ىستەپ جۇرگەن كەزى ەكەن. بىردە ساكەڭ جۋرنالدىڭ باس رەداكتورىنا كىرىپ, اقشا سۇراپتى. قانەكەڭ مىرس ەتىپتى دە:

– ەسىكتى جاۋىپ, كابينەتتەن شىق تا, ىلە قايتا كىرىپ, ءتورت جول ولەڭ شىعار. سوسىن كورەرمىز, – دەيدى.

ساكەڭ «قۇپ» دەپ شاپشاڭ باسىپ كابينەتتەن شىعىپ كەتەدى دە, ارتىنشا قايتا ورالادى. سويتەدى دە باستىعىنىڭ الدىنا ءبىر تىزەرلەپ وتىرا قالىپ:

– قاينەكەي-اۋ, قاينەكي,

سادىقبەگىڭ مىنەكي.

اقشاڭ بار ما, قانەكي؟

رەستوران انەكي! – دەپ تەرەزە جاقتى نۇسقايدى.

ەندى ساكەڭنىڭ ساپارلاۋى جايىنداعى اڭگىمە ەرتەگىگە بەرگىسىز. جۋرناليست رەتىن­دە ول ءىس-ساپارعا شىعاتىن بولادى. باس رەداكتور سىرباي ماۋلەنوۆ وعان قاراجاتتى قوماقتىلاۋ بەلگىلەسە كەرەك. جول جۇرەتىن كۇنى «سالەم» مەيرامحاناسىندا سىرباي ماۋلەنوۆ, جۇبان مولداعاليەۆ, تاحاۋي احتانوۆ بارلىعى جولاشارعا جينالادى. داستارحان قۇنىن ساكەڭ تولەيتىن بولعان سوڭ ايانسىن با, تاپسىرىستى ءۇيىپ-توگىپ بەرەدى. بۇل ازداي بىلاي شىعا ينتەرناتتا جارتى ناندى ءبولىپ جەگەن دوسى سىرباي سادىقبەكتىڭ ەكى قولىن جۇبان مەن تاحاۋيعا ۇستاتىپ, قالتاسىنداعى قالعان اقشاسىن سىپىرىپ الادى.

– ءوز اۋىلىڭا بارا جاتىرسىڭ عوي. سا­عان اقشا نەگە كەرەك؟ – دەپ ۇشەۋى قارق-قارق ك ۇلىپتى.

اقشا قالتادا. ىشتەگى تاعى بىردەڭە تى­لەپ, تۇرتكىلەيدى. ءۇش «سەرى» قايتا اينالىپ «سالەمگە» كىرەدى.

وسى كەزدى پايدالانىپ سادىقبەك كو­كەم تاكسي ۇستايدى. اۋەلى جۇبان دوسىنىڭ ۇيىنە جەتەدى.

– سوفيا! بول تەز. جۇبان جۇمسادى, – دەيدى ەنتىگىپ.

– نە ءۇشىن؟

– ورتالىق دۇكەندە عاجاپ نوركا شۋبا ساتىلىپ جاتىر ەكەن. ساعان شاپ- شاق. جۇبان قىرعىن كەزەكتە تۇر. بول جىلدام. شۋبا تاۋسىلىپ قالار, – دەيدى دوسىنىڭ جۇبايىن اسىقتىرىپ.

جەڭگەي سادىقبەك كوكەمنىڭ قولىنا سۇراعان اقشاسىن ۇستاتىپ قالا بەرگەن. وسى ادىسپەن ول سىرباي اعانىڭ ۇيىندەگى گۇل­جامال جەڭگەيدى دە ۇپتەپ كەتەدى.

قايتىپ كەلسە ۇشەۋى ءالى دۋمانداتىپ وتىر. پويىزدىڭ جۇرەتىن كەزى دە تاقاپ قالادى. ۇزەڭگىگە اياق سالعان ساكەڭ:

– ۇيلەرىڭە تەزىرەك قايتساڭدارشى! – دەسە كەرەك «جاناشىرلىقپەن».

– اعا, وسى اڭگىمەلەر قانشالىقتى شىندىق؟ – دەپ سۇرادىم ءبىر كەزدەسكەندە كوكەمنەن.

– قىزىقسىڭ, – دەدى ول قىڭىرلانىپ, – وتىرىك بولسا ەل قالاي ايتىپ ءجۇر؟

«قازاق ادەبيەتى» گازەتى, «ارا» جانە «كروكوديل» جۋرنالدارىنداعى قىزمەتىنەن سوڭ سادىقبەك كوكەم شىعارماشىلىق جۇمىستارعا ءبىرجولاتا كەتتى دە, مەن دە ەلگە ورالدىم. اراداعى از-كەم بايلانىس وسىلاي ءۇزىلىپ قالدى.

مۇنى قىرعي ءتىلدى قايسار اعامەن ەكىن­شى كەزدەسۋ دەپ ءبىلىڭىز.

 ءۇشىنشى كەزدەسۋ نەمەسە قوشتاسۋدىڭ قيىنى-اي!

بۇل كەزدەسۋ تۋرالى ويلاسام, جۇرەگىمدى ساعىنىشقا بولەپ, ارقاما شانشۋداي بولىپ قادالاتىن ەلەۋلى وقيعالار كوز الدىما كەلەدى. عۇمىرىنىڭ سوڭعى جىلدارىندا سادىقبەك كوكەم ءوزى تۋىپ-وسكەن ارىسىنا كەلدى. باياعى قايراتتى قارا شاش سەلدىرەگەن, بوزاڭ تارتىپتى. دەنساۋلىعى دا اسا ءماز ەمەس-ءتى. سوعان قاراماستان شى­عار­ماشىلىقپەن ۇزدىكسىز اينالىستى. جە­لىسى جەلتوقسان وقيعاسىن قامتيتىن 510 بەت­تىك رومان جازدى. «جەلتوقسانداعى قارا ءتۇن» اتتى وسى كىتاپتى قىسقارتا-قىسقارتا كەلە 95 بەتكە ءتۇسىردى.

– دەنساۋلىعىم بولماي ءجۇر. وسى كىتا­بىمنىڭ قارجىسىنا وتا جاساتۋىم كەرەك, – دەپ ەدى ءبىر بارعانىمدا.

قارت ساكەڭنىڭ شىمكەنتكە شاپقىلاۋى جيىلەدى. بىردە «وڭتۇستىك قازاقستان» گازە­تىنە ارنايى سۇحبات بەردى. ءوزى تۋرالى ءبىر اۋىز ءسوز ايتقان جوق. الدىڭعى تولقىن اعالار جايلى كەڭىرەك اڭگىمەلەگەنى, بۇگىنگى قوعام حاقىندا تولعامدارىن ايتقانى ەستە قالىپتى. اڭگىمە مۇحتار, ءسابيت, سىرباي, جۇبان, تاحاۋيعا كەلگەندە كوكەم تولقىدى.

– جالعىز قالدىم. ولار مەنى جالعىز قالدىرىپ كەتتى, – دەپ جىلادى.

قايراتتى كىسىنىڭ جىلاعانى مەنى قاتتى تولقىتتى.

مەن بىلگەلى ول جالعىزىلىكتى عۇمىر كەشتى. ىلگەرىرەكتە حالىق اقىنى يسا باي­زا­قوۆتىڭ قىزى ماحفۋزامەن ءدام-تۇز­دارى جاراسىپ, بىرگە تۇرعانىن ەستۋشى ەدىم. «سودان كەيىن ۇيلەنگەن جوق» دەيتىن بىلەتىندەر. ونى مەن دە سەزەتىنمىن. ۇيىنە بارعاندا جالعىز قارسى الۋشى ەدى. ءوزى دە, تاعدىرى دا كۇردەلى جان ەدى عوي.

وبالى نە كەرەك, قالالىق اكىمدىك پەن تۋعان-تۋىستارى جاتسا – كورپە, جانتايسا – جاستىق بولىپ وبەكتەپ كۇتتى. قالا اكىمى ءبىر وزىنە ۇلكەن ءۇي سىيلادى. سادىقبەك كوكەمنىڭ وسى ۇيىنە ءجيى كەلۋشى ەدىم. بۇل تۋرالى تانىمال جازۋشى, حالىقارالىق «الاش» ادەبي سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى مارحابات بايعۇت بىلاي دەپ جازدى:

«ساتيرا ساردارلارىنىڭ ءبىرى سا­دىق­بەك ادامبەكوۆ اعامىز ءومىرىنىڭ سوڭ­عى جىلدارىندا الماتىدا مازاسى بو­لىڭ­قىراماي, تۋىپ-وسكەن وڭىرىندە, اتاپ ايت­قاندا, ارىس قالاسىندا تۇردى عوي. بىر­نەشە جىل بويى سابىربەك سالىپ-ۇرىپ ارىسقا تارتىپ كەتە بارار ەدى. سادىقبەك اعاسى ساتيريك ءىنىسىن جاقسى كورەتىن. سىقاقتارىن تىڭداپ, ءماز-ءمايرام كۇي كەشەتىن, جاي ادامداردى, جايداق اڭگىمەلەردى جاقتىرمايتىن ادامبەكوۆ ءتىلىنىڭ قوتىرى بار, سىقى­لىقتاي ك ۇلىپ, سىقاقتاي سۇيكەنەتىن جاس باۋىرلارىن جانىنا جاقىن تارتىپ, جىبەرمەي, بۇلار ءبىراز ۋاقىت بارماسا جاس بالاشا وكپەلەپ ءجۇرۋشى ەدى. كۇندەردىڭ كۇنىندە قازاق ساتيراسىنىڭ كلاسسيگى سادىقبەك اعامىز ءىنىسى سابىربەككە:

«كەلگەن بالا ەكەنسىڭ ساعىندىرىپ,

ەندى سىقاق جازا بەر قاعىندىرىپ.

قانداي اساۋ بولسا دا جالىندا وينا,

قالامىڭنىڭ ۇشىنا باعىندىرىپ, – دەپ ولەڭ ارنادى».

راسىندا, ءدال وسىلاي ەدى. بىردە مەن سادىقبەك كوكەمە كەلەشەك كىتابىمدى كورسەتتىم. الىپ قالدى. ارتىنشا ارىس قالاسى اكىمىنىڭ ورىنباسارى ءسابيت سۇل­تانوۆ ەكەۋى «وڭتۇستىك قازاقستانعا» مەنى ىزدەپ كەلدى. قولجازبامدى ۇستاتىپ تۇرىپ جىميىپ كۇلدى. از عانا جازعان جولاشار تىلەگى بار ەكەن.

«...الىس ساپارعا شىعاردا كوكىرەگى وياۋ, كورگەندى ەلدىڭ بالاسى اۋىلدىڭ اقسا­قالىنان باتا سۇراپ, قول جايىپ تىزەرلەپ وتىرادى ەكەن قاريانىڭ الدىندا.

– جورىتقاندا جولى بولسىن, جولدا­سى قىدىر بولسىن! – دەپ اۋىل اقساقالى باتا بەرىپ, كۇمىس ساقالىن سيپاپ, الدىندا­عى جاس جىگىتكە بايسالدى كوزبەن قاراي­دى ەكەن.

ول باياعى, باعزى زامان...

قازىر ءار ۇيدە ءبىر-ءبىر كلاسسيك, وزىنەن باسقا ادام جوق, كەۋدەسىنە نان ءپىسىپ, ءوزى بولىپ, ءوزى تولىپ وسقىرىپ تۇرعان كەزەڭدە:

– ساكە, وسى ءبىر جيناعىمدى وقىپ بەرىڭىزشى, – دەپ بار ىقىلاسىمەن كەلىپ تۇرعان اقىن, كادىمگى ءوزىمىزدىڭ جىگىتتەرگە ۇقسايدى ەكەن.

بۇل – ىزگىلىك...               

مەن سابىربەكتى وقىپ كەلەمىن. ۇشقا­نىنا, قونعانىنا قاراپ, ىشتەي تىلەكتەس بولىپ وتىرامىن.

ء«مۇساتىردى» تىلىمە تيگىزىپ كوردىم. ەندى وسى جيناعى جارىق كورگەن سوڭ ساتيرا – سىقاق اقىنىنىڭ «قۇس جولى» ايقىندالا تۇسەدى.

جولىڭ بولسىن, سابىربەك!

ساتيرانىڭ سارى شالى سادىقبەك ادامبەكوۆ» دەپتى قامقور كوكەشىم.

وسى العىسوزىمەن جاڭا سىقاق ولەڭدەرىم كىتاپ بولىپ شىقتى. كوكەمە ارنايى الىپ بارىپ بەردىم. قاتتى قۋاندى.

سول جولى ءبىز رەداكتسيانىڭ اۋلاسىن­داعى شاعىن باۋدا ەسكەرتكىشكە سۋرەتكە تۇس­تىك. وسى سۋرەت كەلەسى كىتابىمدا جاريا­لاندى.

سادىقبەك اعا مەنىڭ ساتيراداعى سارا ۇستازىما وسىلاي اينالدى. بۇل مەنىڭ ەڭ باقىتتى كۇندەرىم ەدى. ۇلكەندى-كىشىلى كەز­دە­سۋلەردە, باسقوسۋلاردا وقىرماندار: «ادەبيەتتەگى ۇستازىڭىز كىم؟» دەپ سۇراپ جاتادى عوي. مۇندايدا مەنىڭ اۋزىما بىر­دەن سادىقبەك اعا تۇسەدى.

شاكىرتتىك مىندەتىم ءارى بورىشىم رە­تىندە ۇلى ۇستازىم تۋرالى ەستەلىكتەر, ما­قا­لالار جازىپ تۇرامىن. اسىل اعا بىر­دە «وڭتۇستىك قازاقستان» گازەتىنە مەنى ارنايى ىزدەپ كەلدى. قاسىندا جوعارىداعى ءسابيت سۇلتانوۆ بار. تۇستە ۇشەۋىمىز ءبىر مەيرامحانادان تۇستەندىك. جۇزىكتىڭ كوزىنەن وتكەندەي ءبىر ادەمى بويجەتكەن بىزگە ىزەتپەن قىزمەت كورسەتتى. قىراعى كوز­دى كوكەم الگى قىزدىڭ كەلگەن-كەتكەنىن باعىپ وتىردى. الدەنە كەرەك بولسا «اق قا­ناتتى پەرىشتەم, كەلىپ كەتشى» دەپ شا­قىرادى. راسىندا, الگى ارۋ ءجۇرىپ ەمەس, ۇشىپ كەلە جاتقانداي, اياعىنىڭ تىقىرى سەزىل­مەيدى-اۋ. ءار كەلگەن سايىن كوكەم قيسىنىن تاۋىپ قىزدىڭ قولىنان ءبىر ءسۇيىپ قالادى.

مىنە, وسى كوزمەرگەن كوكەمە قاسيەتتى تۇركىستاننىڭ توپىراعى بۇيىردى. ءبىر توبەنىڭ باسىندا تومپەشىك قانا بولىپ ۇيىقتاپ جاتىر.

ءبىر قۋانارلىعى, قازاق ادەبيەتىندە تۇڭعىش رەت ساتيرالىق رومان جازعان جازۋشى رەتىندە سادىقبەك ادامبەكوۆتىڭ ەسىمى التىن ارىپتەرمەن جازىلىپ قالدى. ارىس قالاسىندا س.ادامبەكوۆ اتىندا­عى ورتا مەكتەپ بار. بىراق بۇل بىزگە ساتيرا سايىپقىرانى سادىقبەك كوكەمە كورسەتىلگەن قۇرمەت ءالى دە از سياقتانادى دا تۇرادى. بيىل ونىڭ تۋعانىنا 100 جىل تولۋىنا وراي ساڭلاق ساتيريكتىڭ كوپ تومدىعى جارىق كورسە نۇر ۇستىنە نۇر بولار ەدى. سودان سوڭعى مىندەت شىمكەنتتەگى ساتيرا جانە ءازىل تەاترىنا سادىقبەك ادامبەكوۆتىڭ ەسىمى بەرىلسە دەپ تانىمال ساتيريك, اقىن كوپەن امىربەك ەكەۋمىز كوپتەن باستاما كوتەرىپ كەلەمىز. بيىل وسى تىلەگىمىزدى ۇكىمەت حوش كورىپ, تەاترعا اتى بەرىلسە, بۇل دا ساتيريك اعامىزعا كورسەتىلگەن ۇلكەن قۇرمەت بولار ەدى.

وسىدان ءبىرشاما جىلدار بۇرىن كوپەن امىربەك اعا سادىقبەك ادامبەكوۆ اتىن­داعى حالىقارالىق ساتيريكتەر بايقاۋىن وتكىزدى. زامان اعىمى مەن سارىنى قولاي كورمەدى مە, الدە ءتيىستى مەكەمەلەر مەن ءبىزدىڭ باي-بايشىكەشتەر دەمەۋشىلىك جاساپ, قارجى بەرمەدى مە, وسى جاقسى باستالعان ءۇردىس توقتاپ قالدى. قازاقتىڭ جانى – كۇلكى, ءازىل-وسپاق. كۇلكى – ۆيتامين. كۇلكى – ادامنىڭ ءومىرىن ۇزارتاتىن ءدامدى دارۋمەن. ۋىتسىز, دوستىق راۋىشتەگى ءازىل-قالجىڭ ادامداردى تابىستىرادى, تانىستىرادى. قالجىڭقوي قازاق بار­لىق قيىندىقتاردا بويىنداعى ۇرەيدى ازىل­مەن جەڭگەن, ەل اراسىنداعى كۇرمەۋلى تۇيىن­دەردى استارلى ازىلمەن تارقاتقان. ەندەشە, كۇلكىنىڭ كۇمبەزىن كەلىستىرىپ سومداپ كەتكەن سادىقبەكتەي سارا ساتيريكتەن نەنى اياۋىمىز كەرەك؟

ءبىزدىڭ بۇل تىلەگىمىزدى ەل بولىپ قوشتاپ, ۇكىمەت, قازاقستان جازۋشىلار وداعى قول­داپ, اسىل اعانىڭ مەرەيتويىن جەتىم قىز­دىڭ تويىنداي ەمەس, جەتىلگەن ەلدىڭ مەرە­يىندەي ەتىپ ءوز دارەجەسىندە وتكىزەر دەگەن ۇكىلى ۇمىتتەمىز.

 سابىربەك ولجاباي,

سادىقبەك ادامبەكوۆ اتىنداعى

ادەبي سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى