– كورەرمەننىڭ قويىلىم وزەگىندەگى ويدى تۇسىنگەنى ماڭىزدى. بۇگىنگى تەاتردىڭ جاڭاشىل باعىتتاعى سپەكتاكلدەرىنىڭ كەيبىرى – رەبۋس-كروسسۆورد سياقتى. ءتۇسىنۋ ءۇشىن ءورە كەرەك, ءبىلىم, وي كەرەك. ساحنادا بولىپ جاتقان وقيعانى ساراپتايتىن, قاراپايىم كورەرمەن بويلاي بەرمەيتىن سپەكتاكلدەردىڭ سىرىن, ءمانىن اشىپ بەرەتىن ادام – تەاتر سىنشىسى. ال تەاتر سىنشىسى بولۋدىڭ قيىندىعى نەدە؟ بۇل ماماندىق سىزدەردى نەگە مىندەتتەيدى؟
باقىت نۇرپەيىس:
– تەاتر سىنشىسى بولۋدىڭ باستى قيىندىعى – سپەكتاكلدى دۇرىس كورە ءبىلۋ. سپەكتاكلدىڭ كوركەمدىك ەرەكشەلىگى تۋرالى پىكىر ايتۋ ءۇشىن ەجەلگى گرەك, شىعىس تەاترلارىنان باستاپ, بۇگىنگى تەاتر ونەرىنىڭ دامۋ ءۇردىسىن جەتىك مەڭگەرۋىڭ كەرەك. سونىمەن قوسا, سپەكتاكلدى اۋىزشا تالداپ, ويىڭدى جازباشا تۇردە جازۋعا مىندەتتىسىڭ. وسى ەكى قاسيەت بويىڭدا بولماسا, تەاتر سىنىمەن اينالىسۋ وتە قيىن. بۇل بولىمگە تۇسكەن جاستاردىڭ دەنى وقۋ بىتىرگەنشە سەلەۋدەي سەلدىرەپ, اداسقانىن ءتۇسىنىپ, شىعىپ كەتەتىندەرى كوپ. ويتكەنى تەاتر سينتەزدىك ونەر بولعاندىقتان ونىڭ تابيعاتىن دۇرىس ۇعىپ, سپەكتاكلدىڭ كوركەمدىك-يدەيالىق ەرەكشەلىگىن ءتۇسىنىپ, ءسوز ايتۋ بىلىمدىلىكتى, ياعني, ونەردىڭ بارلىق تۇرىنەن حاباردار بولۋدى تالاپ ەتەدى. كورگەنىڭدى, وقىعان-تۇيگەنىڭدى اق قاعازعا سۋرەتتەي سالىپ جازۋ تەك ەڭبەكپەن جۇزەگە اسادى.
بولاشاقتا زەينەتىنەن بەينەتى كوپ بۇل ماماندىقپەن اينالىساتىن جاستاردىڭ بولماي قالۋ قاۋپى دە جوق ەمەس. ءبىزدىڭ پىكىرىمىزشە, تەاتر سىنشىلارىنا دا ۇلكەن قامقورلىق قاجەت. جوعارى وقۋ ورنىن تامامداعاننان كەيىن ولاردى جۇمىسقا ورنالاستىرۋ ىسىنە مادەنيەت جانە سپورت مينيسترلىگىنەن باستاپ, بارلىق تەاتر باسشىلارى اتسالىسقاندارى ءجون. جاسىراتىنى جوق, وبلىستارداعى تەاترلاردىڭ ادەبيەت ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىلەرىنىڭ باسىم بولىگى تەاترتانۋشىلار ەمەس. تەاتر سىنشىلارى – تەاتردىڭ ءبىر بولشەگى. ونىڭ قوعامداعى ءرولى اكتەرلەردەن, رەجيسسەرلەردەن, دراماتۋرگتەردەن كەم ەمەس.
بۇگىنگى تاڭدا الەمدىك تەاتر ونەرىندە تەاتر سىنشىلارى تەاتردىڭ تاريحىن جاساپ شىعاتىن شەجىرەشى-عالىم عانا ەمەس, تەاتردىڭ جۇمىسىن ناسيحاتتايتىن جارناماشىعا دا اينالىپ كەتتى. ولار ەڭ ۇزدىك سپەكتاكلدەردى باسقا مەملەكەتتەرگە كورسەتۋگە بەلسەنە ارالاسادى. ال ءبىزدىڭ ەلىمىزدەگى تەاتر سىنشىلارىنىڭ ءبىلىمى ولاردان كەم ەمەس. سوندىقتان دا قازاقستاندىق تەاترلار تەاتر سىنشىلارىمەن جۇمىستارىن كۇشەيتسە, جاقسى ناتيجەلەرگە قول جەتكىزۋگە بولاتىنىنا سەنىمىمىز مول.
امانگەلدى مۇقان:
– سۇراعىڭىزدىڭ سوڭىنان باستايىن. ءار سالانىڭ وزىندىك ەرەكشەلىكتەرىن اشاتىن, عىلىمي تۇرعىدا زەرتتەپ زەردەلەيتىن, زاڭدىلىقتارىن قاراستىراتىن, ساحنانىڭ پراكتيكالىق ماسەلەلەرىن عىلىمي-تەوريالىق تۇجىرىمدارمەن بايلانىستىراتىن نەگىزى بولادى. ول تەاتردا – تەاترتانۋ. ماماندىقتى يگەرگەن ادامنىڭ تەاتر ونەرىنىڭ بۇگە-شۇگەسىنە دەيىن ءبىلىپ, ونى جىلىكتەپ شاعىپ بەرەتىن مامان بولۋ قاجەت. كەيبىر وپپونەنتتەرىمىز تەاترتانۋعا اكتەر مەن رەجيسسەر بولۋدا جولى بولماعاندار بارادى دەگەن پىكىرلەر ايتىلىپ ءجۇر. وقۋعا تۇسۋگە كەلگەن تالاپكەرلەردىڭ بەلگىلى ءبىر مولشەرى مۇمكىن وسى سالاعا كەلەر دە. دەسەك تە, بۇل تۇبەگەيلى جاڭساق پىكىر. ماماندىقتى تاڭداپ العان ادامنىڭ اتقاراتىن شارۋاسى شاش-ەتەكتەن. ديپلوم الىپ شىققاننىڭ ءبارى تەاتر سىنشىسى ەمەس. ونىڭ ىشىندە تەاترعا بەرىلگەن تاباندىلارى تەاتردى توڭىرەكتەپ, تەاتر تۋرالى جازىپ, بەلسەندى پىكىر ايتىپ قالىپتاسادى. جالپى, الەمدە تەاتر تاريحشىسى, تەاتر سىنشىسى بولىپ بۇل سالانىڭ زەرتتەۋشىلىك ءھام سىنشىلىق جاعىن ەكى بولەك اينالىساتىن قالىپتاسقان ءۇردىس بار. ونىڭ زەرتتەۋ نىسانى تەاتر, سول تەاتردىڭ تاريحىن دا, سىنىن دا بىرگە الىپ جۇرۋىندە. وسى سالانىڭ پراكتيكاسى مەن تەورياسىن تەرەڭ يگەرگەن, سول ونەردى سۇيەتىن, سول ونەر ءۇشىن ءوزىنىڭ جەكە ۋاقىتىمەن ساناسپايتىن جاندار
تەاتر سىنىندا تۇراقتاپ قالادى. دۇرىس ايتاسىز, بۇگىنگى قويىلاتىن سپەكتاكلدى ءتۇسىنۋ, ءتۇسىندىرۋ ءۇشىن دە ورە, ءبىلىم, تەرەڭ وي, سونى كوركەم تىلمەن جازىپ جەتكىزەتىن شەبەرلىك كەرەك. جاقىندا تەاترتانۋشى ارىپتەسىمىز نارتاي ەسكەندىردى ستۋدياسىنا شاقىرعان باعدارلاماسىندا «تەاتر سىنشىسىنىڭ دا جانۇياسى بار, ولار ايلىقتى قايدان الادى؟» – دەگەنى. قيىندىعى تەاتر سىنشىسى كۇندىز ايلىق بەرەتىن جۇمىسىمەن, قالعان كەشكى, تۇنگى بوس ۋاقىتىن تەاترتانۋمەن اينالىسىپ, سپەكتاكلدى ءبىر ەمەس, بىرنەشە مارتە كورىپ, رەتسەنزيا جازعانى ءۇشىن كوك تيىن دا اقشا المايتىنى. ول ماسەلە ەشكىمدى دە ويلاندىرمايدى. سول ايتقانداي, تەاتردىڭ سپەكتاكلىنە جازىلعان سىن پىكىر, رەتسەنزيا, ماقالالارىنا ەڭبەكاقى تولەنبەيتىن بولعاندىقتان, تەاتر سىنىندا ءوز ءىسىنىڭ جانكەشتىلەرى قالادى دەسەك, قاتەلەسپەيسىز. وتاندىق تەاتر جۇيەسىندە سىنشىسىنىڭ قۇقىقتىق مارتەبەسى قاراستىرىلماعان. وسى ماڭىزدى ماسەلەلەردى الداعى ۋاقىتتا شەشۋىمىز كەرەك.
انار ەركەباي:
– ءاربىر قويىلىمنىڭ, جالپى كەز كەلگەن ونەر تۋىندىسىنىڭ جاقسى جاقتارى مەن كەمشىلىكتەرى بار جانە ولاردى تالداۋ كەمەلدىككە باستايتىن قادام. ەگەر قويىلىم ساحناعا شىعىپ, ونى قويعان رەجيسسەر, ورىنداۋشى اكتەرلەر, تاماشالاعان كورەرمەن بار بولىپ, سىنشى, تالداۋ بولماسا, ونەر تۋىندىسىنىڭ ومىرلىك تسيكلى اياقتالمايدى. مۇنىڭ ناتيجەسى – رەجيسسەر مەن اكتەرلەردىڭ باعىتتارىنىڭ دۇرىس نە دۇرىس ەمەستىگىنىڭ, نەنى جاقسارتۋ, نە نارسەگە كوڭىل ءبولۋ كەرەك ەكەندىگىنىڭ بىلمەۋشىلىگىنە اكەلەدى. ال بۇل وزىنە دەگەن سەنىمدىلىك پەن وزگەرگىسى كەلمەۋشىلىككە ۇلاساتىنى دا زاڭدىلىق. قازىرگى تەاترلار سىندى ينتەرنەت جەلىسىندەگى بلوگەرلەردىڭ پوستىمەن شاتاستىرادى. كاسىبي تەاتر ءباسپاسوزى كەلەسى كۇنى شىعاتىن شولۋ ەمەس, كۇندەلىكتى جاڭالىقتار لەنتاسى ەمەس, كۇندەلىكتى وقيعا كونتەكسى ەمەس. كاسىبي تەاتر ءباسپاسوزى – تەاتر ءومىرىنىڭ قوعامدىق-ساياسي كونتەكستەن شىعارىلعان پورترەتى, ءتۇرلى جانردا ورنەكتەلگەن تەرەڭ تالداۋ – رەجيسسەر مەن اكتەر پورترەتى, ماۋسىمنىڭ قورىتىندىسى, كاسىبي تەاترلىق رەتسەنزيا, پروبلەمالىق ماقالا, ت.ب.
مەرۋەرت جاقسىلىقوۆا:
– بۇگىنگى رۋحاني قۇندىلىقتار ارزانداپ, ءومىر ءسۇرۋ فيلوسوفياسى وزگە سيپات العان ساتتە ساحنا سالتى مەن ءداستۇرىنىڭ جاڭا ءبىر تۇرگە, ەرەكشە كەيىپكە ەنگەنى ءسوزسىز. پەرفورماتيۆتىك ىڭعايداعى قويىلىمداردىڭ كوپشىلىگى العاش قاۋىشقان ادامعا (كورەرمەنگە) تۇسىنىكسىز قالىپتا كورىنۋى دە زاڭدىلىق. الايدا قانداي قويىلىمدى الساڭ دا, ونىڭ ىشكى ناقتى قۇرىلىمى بار ەكەنىنە كوز جەتكىزۋگە بولادى. قۇرىلىمنىڭ وزەگى – رەجيسسەرلىك تراكتوۆكا نەمەسە رەجيسسەر ۇسىنعان «ويىن شارتى» دەپ قابىلداۋ كەرەك. سپەكتاكلدىڭ كىلتىن تاپساڭىز, ونىڭ ىشىنە تۇيگەن قۇپياسىندا انىقتاۋ قيىن ەمەس. مىنە, تەاتر سىنشىسى رەجيسسەر يدەياسىن وسىلاي قاراستىرادى. جولدىڭ تاۋقىمەتىن جولاۋشى تۇسىنەتىنى سەكىلدى, تەاتر سىنشىلىعىنىڭ قيىندىعى تۋرالى سول ورتادا جۇرگەن ادام رەتىندە تاڭدى تاڭعا سوعىپ بايانداۋعا بولارى ءسوزسىز. ال قىسقاشا ايتسام, الەمدەگى تەاترلىق داستۇرلەر مەن تەندەنتسيالاردى, تەوريالاردى تولىقتاي بىلمەيىنشە, سىنشى بولۋ مۇمكىن ەمەس.
زۋحرا يسلامباەۆا:
– بارلىق تەاتردىڭ رەپەرتۋارلىق ساياساتىن, كەزەڭدىك قويىلىمدارىن, شىعارماشىلىق تىنىسىن دەر كەزىندە سالماقتاپ, باقىلاۋدا ۇستاپ وتىرۋ دا تەاتر سىنشىسىنىڭ نەگىزگى فۋنكتسياسى بولىپ تابىلادى. اۋىزشا تالداۋمەن بىرگە تەاتردىڭ باعىتىن, دراماتۋرگيا مەن رەجيسسۋراداعى, اكتەرلىك ونەر مەن ستسەنوگرافياداعى ىزدەنىستەر مەن كەمشىلىكتەردى ءدوپ باسىپ تانۋ, سپەكتاكلدىڭ جەكەلەگەن كومپونەنتتەرىنىڭ شىعارمانىڭ يدەياسىنا, جانرىنا قاراي ورىندى قولدانىلۋىن ادەبي-عىلىمي نەگىزدە قاعاز بەتىنە ءتۇسىرۋ سىنشى ماماندىعى ءۇشىن اسا ماڭىزدى. ويتكەنى تەاتر سىنشىسىنىڭ ءاربىر ءسوزى, تەاترتانۋشىنىڭ جازباسى تەاتردىڭ تاريحىن قۇرايدى. بۇل ماماندىقتىڭ قيىندىعى سوندا. ياعني تەاتر سىنشىلارى – ۇلكەن رۋحاني-مادەني جاۋاپكەرشىلىكتى كوتەرىپ جۇرگەن مامان يەلەرى.
ايزات قادىراليەۆا:
– تەاتر سىنى كۇردەلى سالا, ادەبيەت سىنىنا قاراعاندا تەاتر سىنى الدەقايدا قيىن. ويتكەنى ءبىز ءاردايىم ءبىر ەمەس, بىرنەشە ء(تىرى) ادامدارمەن جۇمىس ىستەيمىز (دراماتۋرگ, رەجيسسەر, اكتەر, سۋرەتشى, كومپوزيتور, بەت ارلەۋشى, ت.ب.). ولاردىڭ ارقايسىسى ءوز ىسىنە قاتىستى جاعىمدى ءسوز ەستىگىلەرى كەلەدى. ال كوڭىل تولىپ ايتاتىنداي ءتورت قۇبىلاسى تەڭ قويىلىمدار الدان شىعا بەرمەيدى. سوندىقتان جوعارىدا اتالعان سان سالالى شىعارماشىلىق توپقا ءبىر نارسە دەۋ دە وڭاي ەمەس. جاندارىن جارالاپ الماۋ ءۇشىن سان ءتۇرلى جولىن ىزدەيدى. ارينە, تابيعاتىنا قاراي ءار سىنشى ارقيلى جەتكىزىپ جاتاتىنى راس, بىراق بارلىعىنىڭ ماقساتى بىرەۋ. كوزگە كورىنىپ تۇرعان كەمشىلىكتەردى بۇكپەسىز اشىق ايتۋ. قيىندىعى دا وسى شىعار. مىندەتىنە كەلەر بولساق, ساحناداعى شىعارمانىڭ كەم-كەتىگىن تۇزەپ, كوركەمدىك ساپاسىن جەتىلدىرۋىنە تيتتەي دە ۇلەس قوسۋ بولار. تەاتر سىنى – تەاتر ونەرىنىڭ ءورىسىن انىقتار ەڭ باستى ولشەم عوي, تۇسىنە بىلگەن جانعا.
– رەسپۋبليكالىق تەاتر فەستيۆالدەرىن ۇيىمداستىرۋ جانە وتكىزۋ جۇمىستارىنا سىنشىلار ارالاسا ما؟
باقىت نۇرپەيىس:
– رەسپۋبليكالىق تەاتر فەستيۆالدەرىن ۇيىمداستىرۋ جانە وتكىزۋ جۇمىستارىنا سىنشىلار ارالاسپايدى. ەلىمىزدە جىلىنا بىرنەشە تەاتر فەستيۆال وتكىزىلەدى. ولاردىڭ كوركەمدىك دەڭگەيى, جۇزەگە اسۋ بارىسى, ستاتۋستارى دا سان الۋان. حالىقارالىق, رەسپۋبليكالىق, ايماقتىق دەڭگەيدە ۇيىمداستىرىلاتىن بۇل فەستيۆالدەردىڭ كوركەمدىك ساپاسى دا ارقيلى. بىزدە فەستيۆال وتكىزۋ ءىسى قازاقستان رەسپۋبليكاسى مادەنيەت جانە سپورت مينيسترلىگى تاراپىنان ءبىر ىزگە قويىلماعان. ايتالىق, بارلىعىمىز جاقسى بىلەتىن بۇكىلرەسەيلىك «زولوتايا ماسكا», حالىقارالىق «چەحوۆ» فەستيۆالى مەن ءورىستىلدى تەاترلاردىڭ «بالتيسكي دوم» فەستيۆالدەرىنىڭ مىقتى كريتەريلەرى بار. بۇل فەستيۆالدەرگە سپەكتاكلدەردى تەك قانا تەاتر سىنشىلارى تاڭدايدى. ال بىزدە فەستيۆالدىڭ وتكىزىلۋ مەرزىمى جاقىنداعانعا دەيىن انىقتالمايدى. قاي تەاترلار قانداي سپەكتاكلدەرمەن قاتى-
ساتىنىن دا ەشقايسىمىز بىلمەيمىز. كەيبىر فەستيۆالدەردى جەرگىلىكتى وبلىس اكىمدىگى وتكىزە قالسا, مىندەتتى تۇردە سول جەردەگى تەاترعا بۇرىپ, قازىلار القاسىنىڭ جۇمىسىنا كەدەرگى كەلتىرەدى. وتكەن جىلى قاراعاندى قالاسىندا وتكەن «سىن – شىن بولسىن» تەاتر فەستيۆالى تۋرالى ارنايى ماقالامدا جازدىم. ءبىر فەستيۆالدە ەكى باس جۇلدە ەشۋاقىتتا بولمايدى. سوندىقتان دا, جەرگىلىكتى اكىمدىك تاراپىنان قازىلار القاسىنىڭ جۇمىسىنا ارالاسۋعا جول بەرىلمەۋى كەرەك. بۇل جاي مادەني مەيرام ەمەس, ناعىز كاسىبيلىكتىڭ جوعارى دەڭگەيىن كورسەتىپ, باسەكە كورىگىن قىزدىراتىن جارىس دەپ قاراعانىمىز ءجون.
بۇگىنگى تاڭدا قازاق تەاترىنىڭ الەمدىك مادەني كەڭىستىكتە باسەكەلەستىك دەڭگەيىنە جەتۋ ءۇشىن ءالى تالاي جۇمىس ىستەۋ كەرەكتىگىن ەلىمىزدە ءوتىپ جاتقان تەاتر فەستيۆالدەرى دالەلدەپ وتىر. ءبىز الەمدىك تەاتر كەڭىستىگىنە ەركىن شىعۋ ءۇشىن مىندەتتى تۇردە, بىرىنشىدەن: فەستيۆالدىڭ ۇيىمداستىرۋشىلىق-مەنەدجەرلىك نەگىزىن كۇشەيتۋدى, ەكىنشىدەن, فەستيۆال كريتەريىن جاساۋعا تەاترتانۋشىلاردى قوسۋدى, ۇشىنشىدەن, فەستيۆالگە قاتىستىرىلاتىن سپەكتاكلدەردى ىرىكتەۋدى كەم دەگەندە ءبىر جىل بۇرىن باستاۋدى قولعا الۋىمىز كەرەك. سودان كەيىن فەستيۆال وتكىزۋ ماسەلەسىنە قازاقستان رەسپۋبليكاسى مادەنيەت جانە سپورت مينيسترلىگى, تەاتر قايراتكەرلەرى وداعى, قازاقستان تەاترلار اسسوتسياتسياسى, حالىقارالىق تەاتر سىنشىلارى بىرلەستىگى جاۋاپكەرشىلىكپەن قاراپ, بىرلەسىپ جۇمىس جاساۋى كەرەك. سوندا عانا فەستيۆالدىڭ شوقتىعى كوتەرىلىپ, شىن مانىندە كوركەمدىك تۇتاستىققا جەتكەن سپەكتاكلدەر كورسەتىلەر ەدى. رەسپۋبليكالىق تەاتر فەستيۆالىنەن باس جۇلدەنى جەڭىپ العان سپەكتاكلدەردى الىس-جاقىن شەتەلدەردە وتكىزىلەتىن تەاتر فەستيۆالدەرىنە قاتىستىرىلۋىنا مەملەكەت تاراپىنان قولداۋ كورسەتىلۋى كەرەك.
امانگەلدى مۇقان:
– ارينە ارالاسادى, فەستيۆال تەاتر سىنشىسىنسىز وتپەيتىن ءىس-شارا. بىراق بىزدە تۇسىنىك باسقا. تەاتر سىنشىسىنىڭ مىندەتىن كۇنى كەشەگە دەيىن كىم كورىنگەن اتقارىپ كەلدى. فەستيۆال كورسەتىلگەن سپەكتاكل جايلى تالداۋلار, قاجەت كەزدە وتكىر سىن دا ايتاتىن ورىن. ءبىزدىڭ رەسپۋبليكالىق فەستيۆالدەردە اكتەر دە, رەجيسسەر دە, اقىن دا, جازۋشى دا, قوعام قايراتكەرى دە, جۋرناليست تە تەاتر سىنشىسىنىڭ مىندەتىن قينالماي اتقاراتىنى تاڭداندىرادى. ەتىكشى ەتىگىن تىگىپ, ەگىنشى ەگىنىن ەككەنى ءجون. اركىم ءوز ىسىمەن, اينالىسۋى كەرەكتىگىن ءالى كۇنگە ءجيى اۋىساتىن مينيسترگە, مينيسترلىكتەگى تەاتر ىسىمەن اينالىساتىن از ساندى ماماندار تۇسىنگەنىمەن, تۇبەگەيلى وزگەرىستەر جاساۋعا قاۋقارىمىز جەتپەي تۇر. ونى تومەننەن جاسايتىن قوعامدىق ۇيىمدار مەن بىرلەستىكتەردىڭ بەلگىلى سەبەپتەرمەن قاق جارىلۋى تەاترلاردىڭ باسىن بىرىكتىرۋگە كەدەرگى كەلتىرۋدە. رەسپۋبليكاداعى بار تەاترلاردى قارجىلاندىرۋىنا قاراي مينيسترلىكتىڭ, وبلىستىڭ, قالانىڭ اۋداننىڭ ەنشىسىنە دەپ بولشەكتەۋدىڭ باسى اينالىپ كەلگەندە ورتاق شىعارماشىلىق, ۇيىمداستىرۋشىلىق ماسەلەلەردى شەشۋگە, ءبىر تۋدىڭ استىنا جينالۋعا دا كەسىرىن تيگىزۋدە. كەزىندە جازىلعان قۇجاتقا سۇيەنگەن ولاردىڭ بۇگىنگى قازاق تەاترىنىڭ دامۋىنا كەدەرگى كەلتىرىپ جاتقانى انىق. زامانعا ساي جاڭاشا ۇستانىممەن وسىنداي تەاتر ءىسىن جۇرگىزۋدى رەتتەيتىن قۇجاتتاردىڭ جوقتىعى, الىگە دەيىن قابىلدانباۋى, سول باياعى كەڭەستىك داۋىردەن قالعان تۇسىنىكپەن رەسپۋبليكانىڭ رەپەرتۋارلىق تەاترلارىن باسقارۋىن ءارى جالعاستىرۋدا. سوندىقتان دا ءبىز وتاندىق تەاترتانۋشىلار ءوز بىرلەستىگىمىزدى قۇردىق. وسىنداي ءبىر ءولارا شاقتا بولشەكتەنىپ جۇرگەن تەاترلاردى ورتاق پايدالى ىسكە جۇمىلدىرۋعا ارەكەت ەتىپ جاتقان جايىمىز بار. سوڭعى جىلدارى ايماقتاردا وتەتىن تەاتر فەستيۆالدەرىندە مازمۇندىق, تاقىرىپتىق, قاتىسۋشىلارعا پايدالىلىعى, كاسىبي ساراپتاما جاساۋ, كوركەمدىك دەڭگەيى جاعىنان اناعۇرلىم جوعارى كوتەرىلدى. كاسىبي تەاترتانۋشى ماماندار فەستيۆالدەرگە شاقىرىلا باستادى.
انار ەركەباي:
– الەمدەگى ءىرى فەستيۆالدەردىڭ ءيميدجىن قالىپتاستىرىپ جاتقان, ءبىرىنشى كەزەكتە, ونىڭ باعدارلاماسى. ال سول باعدارلامانى قالىپتاستىرۋعا قول ۇشىن بەرەتىن ماماندار – تەاتر سىنشىلارى. وسى تاراپتان ايتساق, ەلىمىزدىڭ تەاتر فەستيۆالدەرىن ۇيىمداستىرۋشىلار كوپ كەزەكتە باعدارلامانى وزدەرى قۇرادى. ال كورۋشىلەر تاراپىنان «سىنشىلار قايدا قاراپ وتىر؟ بۇل قويىلىمدى نەگە فەستيۆالگە جىبەردى؟» دەگەن سۇراقتاردىڭ بولىپ جاتقانىن دا ەستىگەنىمىز بار. سوندىقتان فەستيۆالدىك باعدارلامانى تۇزۋدە ۇيىمداستىرۋشىلاردىڭ تەاترتانۋشىلارمەن قاتار جۇمىس جاساعانى دۇرىس بولار ەدى. پاندەمياعا دەيىنگى سوڭعى 2-3 رەسپۋبليكالىق فەستيۆالدى مادەنيەت مينيسترلىگى وتكىزگەن كەزدە ءبىزدى ساراپشى رەتىندە قويىلىمداردى ىرىكتەپ الۋعا شاقىردى. ال حالىقارالىق فەستيۆالدەردىڭ جاعدايى بۇدان دا كۇردەلى. فەستيۆال ءبىر-ەكى اي كولەمىندە دايىندالعاندىقتان شەتەلدىك تەاترلاردان كەلىپ تۇسكەن وتىنىشتەردىڭ بارلىعى قابىلدانىپ, قاتىسۋعا مۇمكىندىك بەرگەنىندە. حالىقارالىق دەڭگەيگە كوتەرىلەمىز دەپ جاعراپيالىق كورسەتكىشتى قۋالايمىز. باسقالاردى ايتپاي, ءوز باسىم قاتىسقان 2018 جىلى تالدىقورعاندا وتكەن ورتالىق ازيا ەلدەرىنىڭ فەستيۆالى مەن 2019 جىلى نۇر-سۇلتانداعى «سامعاۋ» فەستيۆالىندەگى قىرعىزستان, وزبەكستان, تاجىكستان ەلدەرىنەن كەلگەن قويىلىمدار سىن كوتەرمەيتىن دارەجەدە بولدى. ەگەر سول قويىلىمدار سىنشىلاردىڭ ساراپتاۋىنان وتسە, فەستيۆالگە جولدامانى, ارينە, المايتىن ەدى.
كۇنى كەشە, يۋتۋب كانالىنداعى فارحاد مولداعاليدىڭ ۇستەل باسىنا قانتتى شاشىپ تاستاپ, «مىناۋ ساعان, مىناۋ ساعان» دەپ ەلىمىزدەگى فەستيۆالدەردە جۇلدە تاراتىلۋىن كۇلدىرىپ ايتۋى دا شىندىق. وسى كورىنىس ارقىلى فارحادتىڭ قاراعاندىدا وتكەن «سىن – شىن بولسىن» فەستيۆالىن ايتىپ وتىرعانى تۇسىنىكتى. ول تۋرالى جاڭا باقىت كاكيقىزى ايتىپ كەتتى عوي. قاتىسقان ءار تەاتر ۇجىمىنا ات مىنگىزبەسە دە, ق ۇلىن جەتەكتەتىپ, ال باس جۇلدەنى ءوز تەاترلارىنا, وتكىزىپ وتىرعان وبلىستىڭ ەنشىسىنە الىپ قالۋعا تىرىسادى. فەستيۆالدىڭ ۇيىمداستىرۋشىلارىنا بۇل ادەتتەن ارىلۋىمىز كەرەك دەگىم كەلەدى. اقىرىنداپ وسىعان كەلە جاتىرمىز دا. سوڭعى جىلدارداعى فەستيۆالدەردە جارتىسى بولماسا دا, ۇشتەن ءبىر بولىگى جۇلدەسىز قايتىپ جۇرگەنى جيۋري مۇشەلىگىنە ەنگەن سىنشىلاردىڭ ارقاسىندا. ياعني, ء«ار ۇجىمعا مىندەتتى تۇردە قولدان نوميناتسيا جاساپ بەرۋ دۇرىس ەمەس» دەگەندى العا تارتىپ, ۇلكەن داۋ-دامايمەن جەتكەن كىشكەنتاي جەتىستىگىمىز. سوڭعى جىلدارى فەستيۆالگە تەاترتانۋشىلاردى شاقىرۋ ءۇردىسى جاقسى دامىپ كەلەدى. وسى رەتتە كوكشەتاۋدىڭ ورىس دراما تەاترى ۇيىمداستىرىپ وتىرعان «تەArt كوكشە» فەستيۆالىنىنىڭ ارت ديرەكتورى ب.باحتىگەرەەۆتىڭ جيۋري مۇشەلەرىن وتاندىق جانە شەتەلدىك تەاتر سىنشىلارىنان ءتۇزۋى ءوز ناتيجەسىن جاقسى كورسەتىپ جاتىر.
جالپى, فەستيۆال تەك ۇزدىك قويىلىمدار قاتىساتىن ونەر مەيرامى. ۇلكەن ىرىكتەۋدەن وتكەن سپەكتاكلدەر قاتىساتىن الەمدىك دەڭگەيدەگى فەستيۆالدەردىڭ ميلليونداعان كورەرمەن جينايتىنى دا سودان. بىزدە دە سونداي تۇراقتى ءىس-شارا قالىپتاسىپ, ەلىمىزدىڭ ءيميدجىن كوتەرەتىن فەستيۆال بولسا ەكەن دەگەن نيەتىمىز زور. سونداي-اق رەسپۋبليكالىق, حالىقارالىق تەاتر فورۋمدارىندا جاس تەاترتانۋشىلار ۇنىنە دە قۇلاق سالعان ءجون بولار ەدى.
مەرۋەرت جاقسىلىقوۆا:
– رەسپۋبليكالىق تەاتر فەستيۆالدەرىنىڭ ۇيىمداستىرۋ جانە وتكىزۋ جۇمىستارىنا كوپ قاتىسا بەرمەيتىنىمىز راس. ءار فەستيۆالدىڭ قازىلار القاسى قۇرامىندا تەاتر رەجيسسەرلەرى, قوعام قايراتكەرلەرى, كورنەكتى تۇلعالار بولادى. تەك ءبىر عانا تەاتر سىنشىسى جۇرەدى. تالداۋ كەزىندە سول سىنشىعا سالماق تۇسەدى. قالعاندارى سىنشىنىڭ ايتقانىن ماقۇلداپ, قوسىلا سالعانىن تالاي كورىپ ءجۇرمىز. سوندىقتان شىعار تەاتر سىنشىلارىنىڭ كوپ كوزگە تۇسە بەرمەيتىنى. جالپى, فەستيۆالدەردى وتكىزۋدىڭ جاڭا جۇيەسىن جاساۋ كەرەك. 1, 2, 3-ورىن دەپ جۇلدە ءبولۋ الەمدىك پراكتيكادا جوق. وسى تۇستى قايتا قاراۋ ماڭىزدى. الايدا تاجىريبە الماسۋ پروتسەسى توقتاماۋعا ءتيىس.
زۋحرا يسلامباەۆا:
– فەستيۆال دەگەنىمىز – تەاترلاردىڭ, ناقتىسىن ايتقاندا, رەجيسسەرلەردىڭ, اكتەرلەردىڭ, تەاتر سۋرەتشىلەرىنىڭ, ت.ب. تاجىريبە الماساتىن شىعارماشىلىق شارا. سول ءۇشىن تەاتر سىنشىلارىنىڭ سارابىنان وتكەن كوركەمدىك دەڭگەيى جوعارى قويىلىمدار كورسەتىلۋى كەرەك. بۇل ماسەلە ايتىلدى دا, ايتىلىپ تا ءجۇر, بىراق ەشقانداي ناتيجە جوق. سول باياعى قالىپتاسقان داستۇردەن اجىراعىسى كەلمەيتىن نيەتتەن ارىلا الماي ءجۇرمىز.
ايزات قادىراليەۆا:
– سىنشى مەن شىعارماشىلىق ادامدارىنىڭ اراسى ءالى دە الشاق جاتقانى جاسىرىن ەمەس. ۇلكەن ونەردىڭ ءبىر شەتىندە جۇرگەندىكتەن, يلەيتىن تەرىمىزدىڭ پۇشپاعى دا بىرەۋ ەكەنىن تۇسىندىرۋمەن اۋرەمىز.
تەاتر فەستيۆالى دەگەن ول – جارىس. وعان كىل جۇيرىكتەر جينالۋ كەرەك. ال بىزدە قانداي, وي-قىر دەمەي ورگە شاباتىن ارقار جۇيرىكتەن گورى جۇك تاسۋعا, شارۋاعا پايدالاناتىن شابان اتتار كوبىرەك قاتىسادى. كوپ جاعدايدا اۋىز تولتىرىپ ايتار دۇنيە تاپپاي قينالامىز. كەز كەلگەن ۇلكەندى-كىشىلى فەستيۆالدەرگە جىبەرەتىن سپەكتاكلدەر ەڭ الدىمەن, بەيتاراپ سىنشىلاردىڭ ساراپتاۋىنان وتۋگە ءتيىس. ايسىز قاراڭعى تۇندە ۇرلىق جاساعانداي قولىنداعى بيلىگىن پايدالانىپ يا بولماسا الىس-جاقىن تانىستارىنىڭ كوڭىلىن قيماي ساحناعا اتتاندىرا بەرۋگە بولمايدى, ونىڭ اياعى جاقسىلىققا اپارمايدى. تەاتر ونەرىندەگى قۇلدىراۋ انىق وسى جەردەن باستالادى. جالپى, الداعى ۋاقىتتا تەاتر فەستيۆالىنىڭ مارتەبەسىن ويلايتىن ەستى بىرەۋ بولسا, كوڭ-قوقىردى سىلكىپ تاستاپ, كوركەم اتريبۋتتاردى تاڭداۋ جاعىن تەاتر سىنشىلارىنىڭ قۇزىرىنا قالدىرعان ءجون. فەستيۆال تالاپتارعا جان-جاقتى جاۋاپ ىزدەۋ – جالعىز ۇيىمداستىرىپ جاتقان تەاترعا ەمەس, بارىنە ورتاق مىندەت. تەاتر سىنشىلارى فەستيۆالدىڭ تالاپ-تىلەگىن جۇزەگە اسىرۋعا قاي كەزدە دە مۇددەلى. سول مۇددەنى قولدايتىن ەستيار باسشىعا ايتارىمىز, فەستيۆال – رۋحاني كەڭىستىگىمىز ءۇشىن اسا ماڭىزدى شارا ەكەنىن ەستەن شىعارماسا بولعانى.
– جوعارىداعى ساۋالدىڭ قويىلۋ ءمانىسى مىنادا. تەاتر سىنىنىڭ كورنەكتى وكىلى بولۋىمەن بىرگە, كۇللى ونەرىمىزدىڭ تامىرىن ءدال باسىپ تانىپ, كەمشىلىگى مەن جەتىستىگىن بىردەي سارالاعان اشىربەك سىعاي تەاتر ويشىلى رەتىندە جۇرەگىمىزدىڭ تورىندە ماڭگى ورنىققان. الايدا اشىربەك اعامىزدىڭ ءىزىن باسقان, ءوزى وقىتىپ, ءوزى تاربيەلەپ, باۋلىعان شاكىرتتەرىنىڭ بىرنەشە بۋىنداعى تۇتاس تولقىنى قالىپتاسسا دا, ولار كاسىبي سىننىڭ قانداي بولاتىنىن دالەلدەپ, ساحنا جۇمىسىنا قاتىسىپ جۇرسە دە, كوپشىلىك اراسىندا ول كىسىدەن باسقا
تەاتر سىنشىسىنىڭ ەڭبەگىن ەلەمەۋ, ءتىپتى «تەاتر سىنى جوق» دەپ اۋىزدى قۋ شوپپەن سۇرتۋگە دەيىن باراتىن داعدى ءالى قالماي كەلەدى. سىزدەر بۇل پىكىرمەن كەلىسەسىزدەر مە؟
باقىت نۇرپەيىس:
– وتە ورىندى سۇراق. قازاق تەاترتانۋ عىلىمىنىڭ قوس الىبىنا اينالعان باعىبەك قۇنداقباي ۇلى مەن اشىربەك تورەباي ۇلىنىڭ ومىردەن وزۋى بۇكىل قازاق تەاترى ءۇشىن عانا ەمەس, تۇتاس قازاق مادەنيەتى ءۇشىن ورنى تولمايتىن اۋىر قازا بولدى. ۇستازدارىمىز كوزدەرى ءتىرى كەزىندە بولاشاقتى بولجاپ, كورەگەندىك تانىتىپ, قازاق تەاتر سىنىن كوتەرۋ ءۇشىن ەڭ اۋەلى ءوز توپىراعىمىزدا ماماندار دايارلاۋ قاجەتتىگىن بىرلەسە قولعا الىپ 1990 جىلى ت.جۇرگەنوۆ اتىنداعى تەاتر جانە كوركەمسۋرەت ينستيتۋتىندا العاشقى تەاترتانۋشىلار توبىن قابىلدادى. سول جىلدارى اتالعان وقۋ ورنىنىڭ رەكتورى بولىپ تۇرعان ءا.سىعاي ب.قۇنداقباي ۇلىنا ۇلكەن قولداۋ كورسەتتى.
مەن ءوز باسىم باعىبەك قۇنداقباي ۇلىنىڭ شاكىرتىمىن. اشىربەك تورەباي ۇلى بىزگە ءدارىس وقىماسا دا, ۇستاز تۇتامىن. ويتكەنى ەكى سىنشىمەن تالاي رەسپۋبليكالىق تەاتر فەستيۆالدەرىندە قازىلار القاسىنىڭ مۇشەسى بولدىم. ول كىسىلەردىڭ سپەكتاكل تالقىلاۋلارىن كوزىممەن كورىپ, كوڭىلىمە توقي ءجۇرىپ, كوپ تاجىريبە جيناقتادىم. ارينە, اشاعاڭداي «سەگىز قىرلى, ءبىر سىرلى» سىنشىنى كوزبەن كورگەن زامانداستارى مەن كەيىنگى تولقىن جاستاردىڭ ول كىسىنى ساعىنارى ءسوزسىز. بىراق ءدال قازىر ءا.سىعاي ءىسىن جالعاستىرىپ جۇرگەن تەاتر سىنشىلارىنىڭ بار ەكەنىن ءبىلىپ تۇرىپ, «جوق» دەپ ايتۋشىلار سول اعالاردىڭ قانشاما جىلدار بويى تەاترتانۋشىلار دايارلاعان ەسىل ەڭبەگىنە توپىراق شاشىپ وتىرعانداي اسەر قالدىرادى. سەبەبى ولاردان ءبىلىم العان تەاترتانۋشىلار تەك قازاقستان تەاترلارىن زەرتتەۋمەن اينالىسىپ كەلەدى. تاۋەلسىزدىكتەن كەيىنگى جىلدارى جوعارىدا ەسىمدەرى اتالعان تەاترتانۋشى عالىمداردىڭ قالامىنان ەلۋدەن استام كىتاپ, ەكى مىڭنان استام ماقالا جارىق كورىپتى. سوعان قاراماستان ەلىمىزدە «تەاتر سىنشىلارى جوق», «تەاتر سىنشىلارىنىڭ دەڭگەيى تومەن» (جۇمىس ورنىمىزداعى رەكتورعا زۆونداپ) دەپ قارالاپ ايتىپ جاتقان سوزدەر باسىلار ەمەس. مۇنداي ىسپەن كىمدەردىڭ اينالىسىپ جۇرگەنىن دە جاقسى بىلەمىز. ءبىزدىڭ فەستيۆال كەزىندە جاناشىرلىقپەن ايتقان پىكىرلەرىمىزدى سابىرمەن ساراپتاۋدىڭ ورنىنا كەرىسىنشە, ءبىزدى جامانداۋدان نە ۇتاتىنىن ۋاقىت كورسەتە جاتار. ەگەر قازاق تەاترتانۋشىلارىنىڭ پىكىرلەرىن قابىلداماسا الىس-جاقىن شەتەلدەن تەاتر سىنشىلارىن شاقىرىپ تالداتا بەرسىن. وسى ورايدا, حالىقارالىق تەاتر فەستيۆالدەرىندە سىرت جاقتان كەلىپ پىكىر ءبىلدىرىپ جۇرگەن تەاتر سىنشىلارىنىڭ قالاي تالدايتىنىن تىڭداپ ءجۇرمىز. ءبىزدىڭ سىنشىلاردان اسىپ تالداۋ جاساعان ەشقايسىسىن كورمەدىك. ءتىپتى ەۋروپا مەملەكەتتەرىنەن كەلگەن تەاتر سىنشىلارىنىڭ سپەكتاكل بىتە سالىسىمەن پىكىر ايتۋدان باس تارتقاندارىن دا بىلەمىز. گرۋزين تەاتر سىنشىسى لاشا چحارتيشۆيليدەن باسقا, فەستيۆالدە قازىلار القاسىنىڭ مۇشەسى بولعان شەتەلدىك تەاتر سىنشىلارى قازاق تەاترىنا جاناشىرلىقپەن قاراپ, قاي باعىتپەن دامىپ بارا جاتقانى تۋرالى جارتى بەت ماقالا دا جازعان ەمەس.
بىلتىرعى جىلى رەجيسسەر ەرسايىن تولەۋباي «تەاتر قۇر ماقتاۋمەن دامىمايدى» دەگەن ماقالاسىندا («قازاق ادەبيەتى», 12.11.2021) تەاتر سىنى تۋرالى ءبىراز ويلارىن ورتاعا سالا كەلىپ: «اركىمنىڭ تورقالى تويىن تويلاپ, ءبىر كيەر شاپان, الار اقشا «گونورار» ءۇشىن جازۋ دا جاقسىلىق ەمەس» دەگەن پىكىر ءبىلدىردى. اۆتور سىنشىلاردىڭ اتى-ءجونىن اتاماسا دا, نەنى مەڭزەپ وتىرعانىن ءتۇسىنۋ قيىن ەمەس. نەمەسە وبلىستىق تەاترلار سپەكتاكل پرەمەراسىن تالقىلاۋعا تەاتر سىنشىسىن شاقىراتىن بولسا, جول مەن قوناقۇي شىعىنىن كوتەرەدى. ال سپەكتاكلدى تالداپ, جازعانىمىز ءۇشىن ەشقانداي دا قالاماقى تولەمەيدى. ويتكەنى «تەاترتانۋشىلارعا اقى تولەنسىن» دەگەن زاڭ جوق. تەاتر ديرەكتورلارى زاڭ بولماسا, قالاي تولەيدى؟ سول سياقتى رەجيسسەر مۇرات احمانوۆ «جايىق ءۇنى» (04.11.2021) گازەتىنە: «سىنشى دا جوق. ءاشىر اعامىز كەتكەلى سىنشىنى جوعالتتىق. بىرەۋلەردىڭ سوزىنە ەرىپ, ارنايى ماقساتپەن كەلىپ, كوتەرمەلەيتىن سىنشىلار سىنشى ەمەس», – دەپ سۇحبات بەردى. بىزدىڭشە, م.احمانوۆ جۇمباقتاماي, سول سىنشىنىڭ اتى-ءجونىن اشىق ايتىپ, قاي سپەكتاكلدى كوتەرمەلەپ جازعانىن ايتسا, ناقتى جاۋاپ بەرۋگە دايىنبىز.
ويىمدى تۇيىندەيتىن بولسام, اكتەرلەر مەن رەجيسسەرلەر تەاترتانۋشىلاردى مەنسىنسە دە, مەنسىنبەسە دە, قازاق تەاتر تاريحىن وسى تەاترتانۋشىلار جازاتىنىن ۇمىتپاعاندارى ءجون. ءبىزدىڭ تەاترىمىز تەك وزىمىزگە عانا كەرەك ەكەنىن ۇعاتىن مەزگىل جەتتى.
امانگەلدى مۇقان:
– ءبىز ايتىلعان ءسوز, وي-پىكىرلەر جۇرە تىڭدالىپ نەمەسە مۇلدەم نازارعا ىلىنبەيتىن ء«وزىم بىلەم» دەپ كەۋدەگە ۇرعان كەرى كەتكەن كەزەڭدە تۇرعانىمىزدى مويىنداۋىمىز كەرەك. قوعامدا بولىپ جاتقان ساياسي داعدارىسقا, الەۋمەتتىك تەڭسىزدىككە, كوررۋپتسياعا, لەپىرە ماقتاۋ مەن ماقتانۋ سەكىلدى اينالانى جايلاعان كەلەڭسىزدىكتەردى كورمەۋ, بايقاسا دا بايقاماعان بولىپ وتە شىعۋ تەاتردا دا, تەاتردىڭ توڭىرەگىندەگى ماسەلەدەن دە كورىنىس تاپتى. ايتىڭىزشى, كىم كىمنىڭ سىنىن تىڭداپ, قانداي قورىتىندى شىعارىپ جاتىر؟ كىمنىڭ سىن پىكىرى كىمگە وي سالارلىقتاي وڭ قابىلدانىپتى؟ ءبارى پايعامبار, ءبارى تالانت! مۇنداي ايتىلعان سىنعا ەر-توقىمىن باۋىرىنا الىپ تۋلايتىن « ۇلىق سۋرەتكەردىڭ» وكپە-رەنىشى باياعىدان بار دەسەك تە, اعا بۋىن تەاتر سىنشىلارىنىڭ كەزىندە ءتارتىپ, جۇيەلى جۇمىس بولدى. مينيسترلىكتە تەاترمەن ارنايى اينالىسقان بولىمدەر جۇمىس ىستەپ, بىرىزدىلىكپەن باقىلاپ وتىردى. ارينە, مينيسترلىك ءوزى قاداعالاپ وتىرعان سوڭ, سىنشىلاردى ارنايى ىسساپارعا جىبەرىپ, رەپەرتۋارىن تالداتىپ, ناتيجەسىندە, گازەتكە شىققان ماقالاداعى ءاربىر سىن پىكىرلەر مەن ۇسىنىستار ناقتى تالقىلانىپ, قورىتىندى شىعارىلاتىن. كەمشىلىكتەر جوندەلەتىن. ماماندارمەن ساناساتىن, ماماندار ايتقانى نازاردا بولاتىن. ال قازىر سىن سپەكتاكلگە ايتىلسىن, مينيسترلىككە ايتىلسىن, سول جەردە جەكە باسقا, رەجيسسەردىڭ, اكتەردىڭ, ءمينيستردىڭ جەكە قۇقىقتىق كەڭىستىگىنە قول سۇققانداي جاۋ كورە قابىلدايتىن زاماندا تۇرمىز. بۇل – شىندىق. سىن ايتقاندى وقۋدان شىعار, جۇمىستان شىعار دەگەندەي قوقان-لوقى كورسەتۋلەر دە ءبىزدىڭ بۇگىنگى كۇنىمىزدىڭ «كەرەمەت» كورىنىسى. سوندىقتان سىنىن جازا-جازا, ايتا-ايتا قانشا كوسىلسەڭ دە, سىنالعان نىساننان, ونى باسقارىپ وتىرعان رەسمي مەكەمەدەن كەرى جاۋاپ بولماعاسىن بوسقا ارامتەر بولىپ, كەۋدەسىن وققا بايلايتىندار قاتارى دا ازايا بەرەدى. قالاساڭ دا, قالاماساڭ دا, بۇل تاعى شىندىق.
تەاتر سىنىندا ۇستازدارىمىز ب.قۇنداقباي ۇلىنىڭ, ا.قادىروۆتىڭ, ءا.سىعايدىڭ, س.قابديەۆانىڭ ت.ب. ارقايسىسىنىڭ قازاق تەاتر ونەرىن دامىتۋدا وزىندىك ورنى, ۇلەسى بار. سونىڭ ىشىندە اشەكەڭنىڭ وزىندىك ورنى بار. ۇلت تەاترىنىڭ وتىمەن كىرىپ, ك ۇلىمەن شىققان, وسى سالادا رەسمي مەكەمەلەرگە باسشى بولعان ءىرى تۇلعا. بۇگىن ەكىنشى اشەكەڭدى ىزدەۋ قيىن شارۋا. ەكىنشى اشەكەڭ تۋمايدى دا. ەسەسىنە, سول كىسىنىڭ جولىن جالعاۋشى, ءوزى تاربيەلەگەن قانشاما تالانتتى شاكىرتتەرى بار. قازاق تەاتر سىنى بار دەپ انىق ايتا الامىن. ودان دا وتاندىق تەاتر سىنشىلارىن ورنىمەن پايداسىنا جاراتا الماي جاتقان رەسمي مەكەمە – مادەنيەت جانە سپورت مينيسترلىگىنىڭ قوعامدىق ۇيىمدارمەن جۇمىسىن جانداندىرۋ كەرەكتىگىن باسا ايتار ەدىم. قولعا الىنىپ جاتقان «جاڭا قازاقستان» جوباسى اياسىندا وتاندىق تەاترلاردى باسقارۋدا الدىڭعى مينيسترلەر جىبەرگەن كەمشىلىكتەردى رەتتەۋ, بولشەكتەنىپ كەتكەن قازاق تەاتر قاۋىمداستىعىن بىرىكتىرۋ ماڭىزدى ماسەلەلەردىڭ ءبىرى.
مەرۋەرت جاقسىلىقوۆا:
– «تەاتر سىنشىلارى جوق», «سىنشىلار جازبايدى»... مىنە, قازىرگى تاڭدا ءجيى ايتىلاتىن تەاترلىق ورتانىڭ اڭگىمەسى وسىنداي. بىراق تەاتر سىنشىسى نەگە تەگىن پىكىر ءبىلدىرىپ, نەگە ماقالا جازۋى كەرەكتىگىن ويلاپ, باستارىن قاتىرىپ جاتقانداردىڭ قاتارى كوپ ەمەس. «جوق» دەۋگە اۋزىم بارمايدى... سەبەبى ارنايى ساپالى سىن, كاسىبي پىكىر تىڭداعىسى كەلىپ, وڭ-سولىن, بارار شىعارماشىلىق باعىتىن تانۋدى ماقسات تۇتاتىن ۇجىمدار جوق ەمەس. بىراق ولار ساۋساقپەن سانارلىق...
ال «سىنشى جوق» دەپ جۇرگەندەردىڭ دەنى, سول سىنشىلاردىڭ سىنىنا ۇشىراعاندار. باعىمىزعا وراي, ءسىز تىلگە تيەك ەتىپ وتىرعان اشىربەك سىعايدىڭ ءتول شاكىرتى بولۋ باقىتى بۇيىرعان ەكەن ماڭدايىمىزعا. قازىرگى تاڭدا ونەردە جۇرگەنىمىز دە سول كەشەگى وتكەن ارۋاعىڭنان اينالدىم باعىبەك قۇنداقباي ۇلى مەن اشىربەك تورەباي ۇلىنىڭ ارقاسى. دەگەنمەن ءبىر سۋعا ەكى ءتۇسۋ قانشالىقتى مۇمكىن ەمەس بولسا, كەشەگى سىن مەن بۇگىنگى سىننىڭ دا بىردەي بولۋى سونشالىقتى مۇمكىن ەمەس. تەاتر سىنى دا زامانعا ساي قۇبىلىپ, وزگەرىپ جاتىر. مىندەتتەرى دە وزگەرگەن. اشەكەڭ سىناعان ارتىستەردىڭ كوپشىلىگى ارنايى جوعارى وقۋ ورنىن بىتىرمەگەن ونەرپازدار بولاتىن. ال قازىرگى ءبىزدىڭ الدىمىزدا جۇرگەندەر تاباقتاي جوعارى ءبىلىمى بار بىلىكتى ساحناگەرلەر. ولارعا ء«رولدى بىلاي وينا», «مىنا ءسوزدى دۇرىس ايتپادىڭ» دەپ سىناۋدىڭ قيسىنى جوق. سەبەبى سپەكتاكل تۇتاس اعزا رەتىندە, گيپەرماتىن (تەاترلىق ديسكۋرس) رەتىندە قاراستىرىلادى. الايدا بۇگىنگى تەاتردا ءجۇرىپ جاتقان وزگەرىستەردى مويىنداعىسى كەلمەيتىندەر بار. جىلت ەتكەن ساحنالىق جاڭالىقتى جاتىرىندا تۇنشىقتىرىپ, كوزىن قۇرتۋعا تىرىساتىندار دا جوق ەمەس. اسىرەسە وبلىستىق ونەر وردالارىندا, تەاتر قاۋىمى اراسىندا وسىنداي جايت انىق بايقالادى. جاڭالىقتى بايقاماي, جازعىرۋعا بەيىم. سپەكتاكلدە قيت ەتكەن جاڭا ينتەرپرەتاتسيا, ەركىن وي بولسا ءبىتتى دەڭىز, وندا رەجيسسەرلەر ۇلتتىق ءدىلىمىز بەن دىنىمىزگە, ونەرىمىزگە قارسى شىققان دەپ تانىلادى. وسىنداي «وڭىرلىك كوزقاراستى» ءوز باسىم كەرتارتپالىق دەر ەدىم. ساحنانىڭ سىرىن, ىشكى ەرەجەلەرىن, رەجيسسەر ۇسىنعان شىعارماشىلىق قۇپيالارىن, مانەرلى ميزانستسەنالار مەن ءسوز استارىن, سپەكتاكلدىڭ كوركەم يدەياسىن مانسۇق ەتىپ, باس جوق, كوز جوق سىناي باستايتىن «كۆازيسىنشىلاردىڭ» كوبەيگەنى وكىنىشتى. حالىقتىڭ (كورەرمەننىڭ) اتىن جامىلعان سول «سىنشىلار» قانشا كەسە كولدەنەڭ تۇرسا دا ەرتە مە, كەش پە, تەاترعا جاڭا سەرپىن ەسكەن جەلدەي ەنەرى حاق.
انار ەركەباي:
– مەنىڭ ويىمشا, بۇل سوزدەرمەن بىزگە تيىسكىسى كەلگەندەر ءبىرىنشى كەزەكتە باعىبەك اعاي مەن اشىربەك اعايدىڭ تاربيە مەن ءبىلىمىن بەرىپ كەتكەن شاكىرتتەرىنە توپىراق شاشامىز دەپ, ۇلاعاتتى ۇستازدارىمىزدىڭ جۇمىستارىن جوققا شىعارىپ وتىر. جالپى, بۇل سوزدەردى ايتىپ جۇرگەن رەجيسسەرلەر مەن اكتەرلەردى تىڭداساق, تەاتر سىنشىلارى ۇلتتىق تەاترىمىزدىڭ اۋتسايدەرلەرىنە اينالىپ, قازاق تەاترىنىڭ باستى پروبلەماسى تەك سىنشىلىققا تىرەلىپ تۇرعان ءتارىزدى.
قازىرگى تەاتر سىنشىلارىنىڭ اتقارىپ جاتقان جۇمىستارى تۋرالى ارىپتەستەرىم تولىق ايتىپ بەردى. قوسارىم, بارلىعىمىز الىس-جاقىن شەتەلدەرگە فەستيۆالدەرگە جيۋري, ەكسپەرت بولىپ قاتىسىپ ءجۇرمىز, حالىقارالىق كونفەرەنتسيالاردا بايانداما جاسايمىز. سونداعى ءبىزدىڭ اۋزىمىزدان الەمدىك تەاتر ونەرى ەمەس, تەك قازاق تەاترىنىڭ جەتكەن جەتىستىكتەرى مەن ۇلتتىق ساحنا ونەرىنىڭ الەمدىك تەاتر پروتسەسىنەن قالىسپاي جۇمىس جاساپ جاتقانىن العا تارتامىز. رەسەيلىك تەاتر سىنشىسى پاۆەل رۋدنەۆ فەستيۆالدەن كەيىنگى اۋىزشا پىكىر ايتۋدى «ورىستىڭ نوۋ حاۋى» دەپ وتىر. قازىرگى تاڭدا بۇل ءبىزدىڭ دە «نوۋ حاۋعا» اينالدى. جالپى, قازىرگى تەاترتانۋشىلار سويلەگەندە دە, جازعاندا دا كاسىبي ەتيكەتتى باستى نازاردا ۇستايتىندىعىن ايتقىم كەلەدى. جاس رەجيسسەرلەر مەن اكتەرلەردى ءاردايىم قولداپ, ۇلكەن جاستاعىلاردى سىيلاپ, ديپلوماتيانى ساقتايدى. وكىنىشكە قاراي, بۇنى كوبى دۇرىس تۇسىنبەيتىندىگىن كورىپ ءجۇرمىز. رەجيسسەرلەر, كوركەمدىك جەتەكشىلەر,
تەاتر باسشىلارى ءبىزدى ولاردىڭ ماڭگىلىك قارسىلاسى, وپپونەنتى دەپ قابىلدايدى. نەگىزىندە سىنشى ءار تەاتردىڭ دوسى ءارى كومەكشىسى بولۋعا دايىن. كوبىنەسە تەاترلار تالداۋدان گورى, ماقتاۋدى قالايدى. بۇل, ارينە, تۇسىنىكتى, سىندى جاقسى كورەتىندەر از, اسىرەسە شىعارماشىلىقتىڭ ادامدارى. بىراق تەاتر قۇبىلىس رەتىندە, پروتسەسس رەتىندە – ساراپتامالىق باعاسىز, بولاشاقتا قانداي تۇستارعا كوبىرەك ءمان بەرۋ كەرەك ەكەنىن تۇسىنبەي جانە ءوزىنىڭ ناعىز جاقسى, مىقتى تۇستارىن ءبىلىپ, ونى تەرەڭدەتپەي, قالاي دامي الادى؟
جالپى, سىنشى مەن رەجيسسەر-اكتەر-دراماتۋرگتىڭ اراسىندا جاندى اڭگىمە وربىسە, كەرەمەت. بۇل ءۇشىن فەستيۆالدى كۇتپەي, تەاترلار ءبىزدى شاقىرىپ, رەپەرتۋارىنداعى بىرنەشە قويىلىمىن كورسەتىپ, تالداتقانى جاقسى. بۇل ەكى جاققا دا پايدالى: سىنشى تۇجىرىمداۋ قابىلەتىن شىڭداپ, سپەكتاكلدە جۇمىس ىستەگەندەردى تىڭداپ, قۇرمەتتەۋگە ۇيرەنەدى, ال شىعارماشىلىق توپ كاسىبي پىكىردى تىڭداپ, ونىمەن ساناسۋعا ۇيرەنەدى.
زۋحرا يسلامباەۆا:
– «ب.قۇنداقباي ۇلى مەن ءا.سىعايدان كەيىن سىن جوق» دەگەن ءسوز بىرجاقتى ۇعىم نەمەسە بۇل تەاتر سىنشىلارى ايتىپ جاتقان سىني پىكىرلەردى ەستىمەگەندەردىڭ نەمەسە قابىلداعىسى كەلمەيتىندەردىڭ, ولار جازىپ جاتقان دۇنيەلەردى وقىمايتىنداردىڭ ءسوزى دەپ ويلايمىن. تەاتر ونەرى فۋنكتسيونالدىق, فورمالىق تۇرعىدان وزگەرىسكە ءتۇسىپ جاتقان ءدال قازىرگى ۋاقىتتا تەاتر سىنىنىڭ دا قىزمەتىنىڭ دە, كوزقاراسىنىڭ دا, مانەرىنىڭ دە, كورۋ, ويلاۋ جۇيەسىنىڭ دە وزگەرەتىنى زاڭدى. مۇمكىن قازىرگى ءسوز ساپتاۋ ءۇردىسى نەمەسە جاڭا باعىتتا, جاڭا فورمادا قويىلىپ جاتقان سپەكتاكلدەرگە جاڭا كوزقاراستا تالداۋ جاسالىپ جاتقاندىقتان كوز دە, قۇلاق تا ۇيرەنگەن بۇرىنعى مامانداردىڭ تالداۋىنان اسەرى باسقاشا بولار. وسى جەردە ايتقىم كەلىپ وتىرعان ماسەلە – دراماتۋرگ جازعان پەساسى ءۇشىن, رەجيسسەر قويعان سپەكتاكلى ءۇشىن گونورار الادى, ول مىندەتتى, ناقتى جولعا قويىلعان. ال تەاتر سىنشىلارى ايتقان نەمەسە جازعان دۇنيەلەرىنە ەشقاشان قالاماقى الىپ كورگەن ەمەس. قازىرگى نارىق زامانىندا بۇل – سىنشىلاردىڭ ۇلكەن ماسەلەسى بولىپ وتىر, ياعني بۇل – تەاتر سىنشىلارىنىڭ ەڭبەگى ەلەنبەيدى دەگەن ءسوز. شەتەلدىك جۇيەمەن سالىستىراتىن بولساق, ولاردا تەاتر سىنشىسىنىڭ ءاربىر ءسوزى ءۇشىن, جازعان رەتسەنزيا, ماقالاسى ءۇشىن زياتكەرلىك ەڭبەك (ينتەللەكتۋالنىي ترۋد) رەتىندە اجەپتاۋىر اقى تولەنەدى. كەيبىر تەاترلاردىڭ سىنشىلار كەلمەيدى, رەپەرتۋارداعى سپەكتاكلدەردى كورمەيدى دەگەن ءۋاجى بار. بىراق جول قاراجاتىن, تاعى دا باسقا ءىسساپار قاجەتتىلىكتەرىن تولەپ, ارنايى شاقىرماعان تەاترلارعا سىنشى نەگە ءوز قالتاسىنان تولەپ بارۋى كەرەك؟ شىعارماشىلىق ۇجىمدارعا سول جاعىن دا مۇقيات ويلانۋ كەرەك سياقتى.
ايزات قادىراليەۆا:
– مەنىڭ ۇلكەن باقىتىم, ۇلاعاتتىعى عاجاپ ۇستازىم اشىربەك تورەباي ۇلىنان ءدارىس العانىم. مەن ءۇشىن ونىڭ ءاربىر ءدارىسى شولدەپ تۇرعان يەندالاعا نوسەرلەپ جاڭبىر توككەندەي بولاتىن. ءيا, دۇرىس ايتاسىز, اشىربەك سىعاي باتىل وي ايتۋدا السىزدىك تانىتپاي, جالتاقتىقتان اۋلاق ناعىز جاۋىنگەر جانردىڭ وزىنە اينالعانى ءسوزسىز. بىراق بۇل اشەكەڭنەن كەيىن سىنشى جوق دەگەن ءسوز ەمەس. تاۋەلسىزدىك جاريالاعان جىلى «تەاترتانۋ» ءبولىمىن اشقان ب.قۇنداقباەۆ پەن ءا.سىعايدىڭ كەشەگى كۇنگە دەيىن مەكتەبىنەن نەشە دۇركىن شاكىرتتەر تۇلەپ ۇشتى. ولار ساحنادا جارىق كورگەن قويىلىم مۇرالارىنىڭ دەنىنە دەر كەزىندە ءوز ويلارىن ءباسپاسوز بەتتەرىنە جاريالاپ جۇرگەندەر جانە كىتاپتارى شىققان ونەرتانۋ ماگيسترى, كانديداتى, پروفەسسورى, دوكتورى اتانعان تەاتر زەرتتەۋشىلەرى. سوندىقتان تاعى ايتامىز, ءا.سىعايدان كەيىن سىنشى جوق دەۋگە نەگىز جوق. بار! كەرىسىنشە, سىن قابىلداۋداعى ورەسى بيىك ونەر ادامدارى جوق. سوڭعى كەزدە ءبىرازىنىڭ سۇحباتتارىن كورىپ, وقىپ وتىرسام, اراسىندا سىنشىلارعا كوڭىلى تولماي ءسوز قىلىپ, ءتىپتى كەيبىرەۋلەرى رەسەي سىنشىلارىمەن سالىستىرىپ وتىرعاندارىن دا بايقادىم. ماعان سالسا, مەن دە ايتۋعا تۇرارلىق رەسەيدەگى مىقتى رەجيسسەر-اكتەرلەردەن ءجۇز مىسال كەلتىرىپ تۇرىپ سالىستىرا الامىن. ونىڭ قاجەتى قانشا؟ ول بەرەكە-بىرلىككە جەتەلەمەيدى. نە دەسەك تە, جاناشىر كوڭىلمەن ايتىلعان تالداۋلاردى كوتەرە الماي, «سىن جوق, سىنشى جوق» دەپ سىنعا وسەكشىنىڭ كوزىمەن قارايتىن پەندەلەردىڭ نەبىر سوزدەرىن ەستىپ ءجۇرمىز. وكىنىشكە قاراي, سىنشىعا وكپە ارتاتىندار كوپ, ال ايتىلعان سىننان قورىتىندى شىعاراتىندار از. بۇل رۋحاني وزەكسىزدىكتىڭ كەڭ ماسشتابتا بەلەڭ الۋىنا ۇلتتىق ينتەلليگەنتسيا وكىلدەرىنىڭ باسىم كوپشىلىگى ءوز باسىنىڭ قام-قارەكەت توڭىرەگىندە قالۋى, تەاتر ونەرىنىڭ دامۋىنا الەۋمەتتىك قايراتكەرلەرى بولا الماۋى دا ۇلكەن وبەكتيۆتى سەبەپ قوي. ەلدى ەلەڭ ەتكىزەرلىك دۇنيەلەرى بولسا ءبىر ءسارى, باسىنان جاي عانا ءسوز اسىرعىسى كەلمەيتىندەر تەاتر ونەرىن تەرەڭدەتە ورىستەۋگە كوپ كەدەرگىلەرىن كەلتىرىپ-اق ءجۇر.
– قازاقستان تەاترلارىنا ءدال بۇگىن نە جەتىسپەيدى؟ سىزدەر ساحنادان ءجيى بايقايتىن كەمشىلىك قانداي؟
باقىت نۇرپەيىس:
– ەلىمىزدىڭ تەاتر ونەرى ۇلتتىق سيپاتى مەن ەستەتيكاسى باسقا ۇلتتاردان ەرەكشەلەنگەنىمەن, ونىڭ دامۋ ۇردىستەرىن الەمدىك وركەنيەتتەگى مادەني كونتەكستەردەن بولەك قاراستىرۋعا كەلمەيدى. سوڭعى جىلدارى ءبىزدىڭ جاس بۋىن رەجيسسەرلەرىمىز دە باتىل ىزدەنىستەرىمەن كوزگە ءتۇسىپ ءجۇر. اتاپ ايتقاندا: د.جۇماباي, ە.نۇرسۇلتان, ف.مولداعالي, ا.سالبان, د.بازارقۇلوۆ, گ.ادايدىڭ, تاعى باسقا رەجيسسەرلەردىڭ سپەكتاكلدەرى كوپشىلىكتىڭ ارقيلى پىكىرىن تۋدىرىپ كەلەدى. ءتىپتى قاراپايىم كورەرمەندەردى بىلاي قويعاندا, د.بازارقۇلوۆتىڭ «مەن», گ.ادايدىڭ «جۇبان» سپەكتاكلدەرىنە ح.بوكەەۆا اتىنداعى باتىس قازاقستان وبلىستىق دراما تەاترىنىڭ اكتەرلەرى اشىق قارسى شىقتى. جوعارىدا اتالعان قويىلىمدار, نەگىزىنەن, رەاليزمنەن گورى, تەاتر ونەرىندەگى شارتتىلىقتارعا باعىندىرىلىپ, ويناۋ ءۇردىسىنىڭ فيزيكالىق, كوگنيتيۆتى ادىستەرىنە سۇيەندى. بۇلاردى رەجيسسەرلىك ينتەرپرەتاتسياسى ايقىن, ىزدەنىس اياسى كەڭ قويىلىمدار قاتارىنا جاتقىزامىز. سونىمەن بىرگە زاماناۋي تەاترلىق فورمالاردىڭ اكتەرلىك ونەرگە ۇلكەن سىناق ەكەنى دە وسى سپەكتاكلدەردەن بايقالدى. وبلىس تەاترلارىنداعى كەيبىر اكتەرلەردىڭ بۇگىنگى الەمدىك تەاتر ونەرىندەگى قۇبىلىستاردان حابارىنىڭ بولماۋى, رەجيسسەرلىك ىزدەنىستەردى تۇسىنە الماعانى ولاردىڭ ءوز قازانىندا «ەسكىشە قايناپ» جاتقانىنا دالەل.
قازاق تەاترى الەمدىك دەڭگەيگە كوتەرىلسىن دەسەك, ەڭ الدىمەن ءوزىمىزدىڭ ۇلتتىق قۇندىلىقتارىمىزدى تانىتاتىن سپەكتاكلدەر قويۋ كەرەكتىگىن ءجيى ايتىپ ءجۇرمىز. سەبەبى ۇلتتىق رۋحى مىقتى, تامىرى تەرەڭگە كەتكەن سپەكتاكل عانا وزگە جۇرتتى قىزىقتىرارى ءسوزسىز. قازىرگى كەزدە ءبىزدىڭ تەاترىمىزدان وق بويى العا وزىپ كەتكەن الەمدىك تەاتر مايتالماندارىن شەكسپيردى, مولەردى نەمەسە گاۋتماندى قويىپ تاڭعالدىرا المايمىز. بۇل شەتەلدىك كلاسسيكانى شىعارماۋ كەرەك دەگەن ءسوز ەمەس. ول قاشان دا شەبەرلىكتى شىڭداۋدىڭ بيىك كورسەتكىشى بولىپ قالا بەرەدى. ال ءبىزدىڭ قانداي ۇلت ەكەنىمىز ءوزىمىزدىڭ ءتول تۋىندىلارىمىزدى ساحنالاۋ ارقىلى عانا كورىنەرى داۋسىز. قازاق ادەبيەتىنىڭ التىن قورىنداعى نەبىر قۇندى شىعارمالار ءالى كۇنگە دەيىن ساحنا ءتورىن كورمەي جاتىر.
مۋزىكالىق-دراما تەاترلارىنىڭ رەپەرتۋارلارى دا تەاترلاردىڭ اتىنا ساي ەمەس. بۇل تەاترلاردىڭ شىعارماشىلىق قۇرامى تازا دراما ۇجىمدارىنان بولەك بولادى. ال كەيبىر قازاق مۋزىكالىق دراما تەاترلارى رەپەرتۋارىنىڭ باسىم بولىگى درامالىق شىعارمالارعا قۇرىلىپ كەتكەن. ءتىپتى سوڭعى بەس جىلدىڭ ىشىندە بىردە-ءبىر مۋزىكالىق سپەكتاكل شىعارماعان تەاترلار دا كەزدەسەدى. مۇنىڭ جاي-جاپسارىن تەكسەرىپ, تەاترلاردىڭ ءوز اتىنا سايكەس جۇمىس جاساۋىن تالاپ ەتەتىن ۋاقىت ءوتىپ بارادى.
امانگەلدى مۇقان:
– الدىمەن, تەاترلاردى ءبىر ورتالىقتاندىرىلعان جۇيەمەن باسقارۋداعى كەم-كەتىك تۇستاردىڭ جۇمىس ىستەۋگە كەدەرگى كەلتىرەتىندىگى. تەاترلارىمىز رەپەرتۋارلىق, مەملەكەتتىك بيۋدجەتتەن قارجىلاندىرىلاتىن مەكەمە بولعان سوڭ سوعان ساي ونىڭ جۇمىسىن رەتتەيتىن قارجىلاندىرۋ, شارۋاشىلىق پەن شىعارماشىلىقتى جۇرگىزۋ, رەپەرتۋارلىق ساياساتىن مامان كادرلارمەن تۇراقتى قامتاماسىز ەتۋ, ولاردىڭ الەۋمەتتىك تۇرعىدان قورعالۋى سەكىلدى ماسەلەلەرى تىزبەكتەلىپ شىعا بەرەدى. بۇل اتالعان سالالاردىڭ ءبارىن تۇبەگەيلى رەتتەۋ قاجەت. وسى جانە وزگە دە ماسەلەلەردى جۇيەلى بىرىزدىلىكپەن قامتيتىن «تەاتر تۋرالى» زاڭ قابىلدانۋى كەرەك. بىزدەگى تەاترلاردىڭ قازىرگى جۇمىسى «مادەنيەت تۋرالى» زاڭ اياسىنداعى ازىن-اۋلاق تەاترعا ارنالعان تاراۋلارى مەن باپتارى بەلگىلى جۇيەمەن جۇمىس ىستەۋگە قول جەتكىزە الماي كەلەدى. كورشى قونعان تمد ەلدەرىندە بۇل زاڭ جۇمىس ىستەپ جاتىر. ءبىز قازاق, ورىس, ۇيعىر, كورەي, نەمىس, وزبەك سەكىلدى 6 ۇلتتىڭ تىلىندە سويلەيتىن 60-تان اسا مەملەكەتتىك تەاترلارىمىز بولا تۇرا, سولاردىڭ جۇمىسىن رەتتەيتىن نەگىزگى قۇجاتتى ءالى كۇنگە دەيىن قابىلداي الماي كەلەمىز. باستى ماسەلە ارنايى زاڭ قابىلداۋمەن نۇكتە قويىلۋى كەرەك. مەملەكەتتىك تەاترلاردان وزگە, قانشاما جەكەمەنشىك, كوممەرتسيالىق تەاترلاردىڭ بولۋ-بولماۋ تاعدىرى قىل ۇستىندە. بۇلاردىڭ دا قۇقىقتىق مارتەبەسى, قوعامداعى ورنى ارنايى زاڭدا كورسەتىلۋى كەرەك. سونىمەن بىرگە تەاتردىڭ دامۋ ۇدەرىسىنە باعا بەرەتىن تەاتر سىنى دا ءوزىنىڭ مارتەبەسىن قۇقىقتىق تۇردە الۋى كەرەك. ال ساحنادا ءجيى بايقايتىن كەمشىلىك دەگەنگە كەلسەك, ساحنادان وي سالاتىن تەرەڭدىكتى, رۋحتى كوتەرەتىن اسقاقتىقتى, جارقىراعان ادەمىلىك پەن ساندىلىكتى, قانى سورعالاعان وتكىر شىندىقتى كورۋدەن جالىقپايمىن. ال وسىنىڭ ورنىنا قان-ءسولسىز, تەاترعا بەرىلگەن شىعارماشىلىق ەركىندىكتى تولىققاندى پايدالانا الماۋ قىنجىلتادى.
انار ەركەباي:
– قازاقستان تەاترلارى قازىر جان-جاقتى دامۋ ۇستىندە. جاس رەجيسسەرلەردىڭ جاڭا فورماتتاعى, جاڭا جانرلاردى يگەرۋدەگى جۇمىستارى وراسان زور. بىراق تەاتر قۇرىلعاننان بەرى ونى «مەكتەپ», «كافەدرا», «تريبۋنا», «تاربيەلەيتىن جەر» دەپ كەلگەن ءبىز ءۇشىن اشىق سويلەي الماۋ, وزىمىزگە ءوزىمىز جاساپ العان تسەنزۋراعا جالتاقتاۋ ءالى دە بولسا ءجيى كەزدەسەدى. ويلارىن بۇركەمەلەمەي ايتاتىن اشىق الاڭدار كوبەيۋى كەرەك. سونداي-اق تەاترلارعا جوعارى جاقتان قالاي ما, قالاماي ما ارنايى ءبىر تاقىرىپقا سپەكتاكل قويدىرۋ ۇجىمنىڭ كوركەمدىك دارەجەسىن وسىرمەيتىنى اقيقات.
مەرۋەرت جاقسىلىقوۆا:
– قازىرگى تەاتر ساحناسىندا مۋلتيمەديانىڭ ءتىلىن جەتىك مەڭگەرگەن جارىق بەرۋشىلەر جەتىسپەيدى. سونىمەن قاتار تەاترعا ارنايى مۋزىكا جازاتىن كومپوزيتورلاردىڭ قاراسى از. ءتىپتى ساۋاتتى دىبىس بەرۋشىلەردىڭ سيرەپ كەتكەنىن جاسىرعانمەن بولماس. زاماناۋي تەحنيكانىڭ ءتىلىن بىلەتىندەردىڭ كەزەڭى جەتكەنى قاشان. دەگەنمەن ءبىز كورىپ جۇرگەن سپەكتاكلدەردە جارىق پەن دىبىس بەرۋ ماسەلەلەرى ءجيى كەزدەسىپ جاتادى. باسشىلىق ولارعا بولىنەتىن جالاقىنىڭ ازدىعىن العا تارتادى. الايدا بۇل ماسەلە دە شەشىمىن تابۋعا ءتيىس. قازىرگى تەاترلاردا مەنەدجمەنت جاعىن كۇشەيتۋ ماڭىزدى. سونىمەن قاتار وبلىستىق, قالالىق اكىمشىلىكتىڭ «ارنايى تاپسىرماسىمەن» سپەكتاكل قويۋ ماسەلەسى دە شىعارماشىلىقتى كوركەمدىك بيىككە جەتەلەمەيتىندىگىن ايتار ەدىك.
زۋحرا يسلامباەۆا:
– كوركەمدىك ساپاسى جوعارى دەڭگەيدەگى دراماتۋرگيانىڭ ءوزى ۇلكەن ماسەلە. سول سياقتى ءدال قازىرگى تاڭدا قازاقستاندىق تەاترلارعا ساۋاتتى رەجيسسۋرا جەتىسپەيدى. ناقتىسىن ايتقاندا, زاماناۋي ويلانا الاتىن رەجيسسەرلەر تىم از. جاھاندىق تەاتر ونەرىنىڭ كوشىنە ەرەكشە وقىلىمداعى قويىلىمدارمەن ىلەسە الماي جاتىرمىز. الەمدىك تەاتر پروتسەسىندەگى دامۋدىڭ قازاقستاندىق تەاترلاردىڭ العا جىلجۋىنا ىقپالى جوق دەپ ايتا المايمىز. الايدا ءالى دە بولسا اۋىز تولتىرىپ ايتاتىن دۇنيەلەر بولماي وتىر. كوبىندە بۇرىنعى ىزبەن قويىلعان ءداستۇرلى قويىلىمدار ورىن الۋدا. اكتەرلەردە, بارلىعىندا دەپ ايتا المايمىن, بىراق باسىم كوپشىلىگىندە ءوز ماماندىعىنا دەگەن ءفاناتيزمنىڭ جوقتىعى انىق بايقالادى.
ايزات قادىراليەۆا:
– بۇگىنگى رەجيسسەرلەر, اسىرەسە جاس رەجيسسەرلەر ءبىر تەاتردا پرەمەراسى وينالعان كۇننىڭ ەرتەڭىندە جولعا شىعىپ, ەكىنشى تەاترعا بارعانىن دوعارسا ەكەن دەيمىن. ءبىر تەاتردان ءبىر تەاترعا ءۇزىلىسسىز جۇگىرىپ, شىعارمانىڭ شاۋجايىنا جابىسا بەرۋدى قويۋ كەرەك سەكىلدى. اراعا جارتى جىل سالماسا دا, تىم بولماسا ءبىر اي وزىنە دەمالىس بەرىپ, ەنتىگىن باسىپ, كەلەسى دۇنيەگە اسىقپاي-اپتىقپاي كىرىسسە, دۇرىس بولار ەدى. سەبەبى قارقىندى قوزعالىستىڭ كەسىرىنەن ءبىر-بىرىنە ۇقسايتىن قويىلىمدار قاپتاپ كەتتى. ۇقساس بولعاندارى بىلاي تۇرسىن, اسىعىستىق سالدارىنان ساحنادا جاساندى كورىنىستەر كەڭىنەن ەتەك جايا باستاعانى دا مۇلدە جاسىرىن بولماي قالدى. رەجيسسەرلەر ءار اكتەرمەن جەكە-جەكە جۇمىس ىستەۋى كەرەك دەگەن ۇعىمدى تۇيسىكتەن شىعارعالى قاشان؟! ساحناگەرلەردىڭ ءسوز شەبەرلىگى, ويىنىڭ جۇيەلىلىگى, ءتىل تازالىعى كۇندەلىكتى تاجىريبەلەردەن قالىپ بارا جاتقانى وكىنىشتى جاعداي. اسىرەسە بۇل كەمشىلىك وبلىستاعى تەاترلاردا قاتتى بايقالادى. مۇنى نەمقۇرايدىق دەيمىز بە, الدە جاۋاپسىزدىق پا بۇل؟ نە دەسەك تە, ونەرگە قيانات.
سوسىن مەملەكەت قاراۋىنداعى كەيبىر تەاترلار جەكەمەنشىك سەرىكتەستىك دارەجەسىندە جۇمىس جۇرگىزۋى ءبىزدى قاتتى ويلاندىرىپ ءجۇر. بۇل جاعداي ءوزىمىز بىلەمىز دەپ, ايتىلعان پىكىرلەردى ەسكەرمەۋى شىعارماشىلىق دەڭگەيىنە زيانىن تيگىزىپ جۇرگەندەرى بار. ءتىپتى بىرەۋلەر ءوز لاۋازىمدارىن اسىرا پايدالانىپ جاتقاندارى دا كەزدەسەتىن شىندىق. تەاتر ونەرىنىڭ دامۋىنا كەدەرگى بولىپ جاتقان كوپتەگەن كۇردەلى ماسەلەلەر ءالى شەشىلمەي جۇرگەنىن دە جاسىرماۋىمىز كەرەك. ول قوردالانعان پروبلەمالار ۇنەمى ايتىلىپ تا, جازىلىپ تا ءجۇر. ونىڭ ءبارىن تۇگەل قايتالاپ شىعۋ مۇمكىن ەمەس. قىسقاسى, مۇنىڭ ءبارى مەملەكەتتىك يدەولوگيانىڭ بولماۋىنان. ال مادەنيەت مينيسترلىگى سول مەملەكەت يدەولوگياسىن ىسكە اسىراتىن ورگاننىڭ ءبىرى. جالپى, مىنا بىلىق-شىلىقتى قۇرتاتىن, ونىڭ كوزىن جوياتىن ىرگەلى مەملەكەتتىك رەفورما كەرەك.
تەاتر باسشىلارىنا ءسوزىمىز وتپەسە دە, ءۇنىمىز بالكىم جاڭا مينيسترگە جەتىپ قالار. قۇداي وڭداپ جەتىپ جاتسا, تەاتر توڭىرەگىندەگى تولعاقتى وي-پىكىرلەرمەن بىرگە بىلدىرەر ۇسىنىس-تىلەگىمىز دە جوق ەمەس.
دوڭگەلەك ۇستەلدى جۇرگىزگەن
ايگۇل احانبايقىزى,
«Egemen Qazaqstan»
