قۇجاتتا 2030 جىلعا قاراي قول جەتكىزۋ بولجانىپ وتىرعان 17 جاھاندىق ماقسات, 169 ءتيىستى مىندەت جانە 242 ينديكاتور قامتىلعان. ودم-دى سيپاتتايتىن ءۇش ءتۇيىندى قاعيدا بار: امبەباپتىلىق – ودم بارلىق ەلدەگى ادامدارعا قولدانىلادى, كەشەندى ءتاسىل – ەگەر ودم ءبىر-بىرىنەن بولەك جۇزەگە اسىرىلاتىن بولسا, ورنىقتى دامۋ سالاسىنداعى كۇن ءتارتىبى ءتيىمدى ورىندالمايدى, ەشكىمدى ارتتا قالدىرماۋ – پايدا مەن ارتىقشىلىقتار الۋدا وسال توپتاردىڭ باسىمدىعىنا ەرەكشە نازار اۋدارىلادى.
سونىمەن قاتار كوپ جوسپارلى مىندەتتەر مەن ينديكاتورلار سانىنىڭ كوپتىگىن, ولاردىڭ ءوزارا بايلانىسىن ەسكەرسەك, ودم-عا قول جەتكىزۋ پروتسەسى كوپ ەڭبەكتى قاجەت ەتەدى. سوندىقتان ءاربىر ەل ۇلتتىق دەڭگەيدە سىن-قاتەرلەر مەن توسقاۋىلداردى ەڭسەرە وتىرىپ, ءوز ەرەكشەلىگىنە قاراي ودم-دى ىسكە اسىرۋدىڭ وزىندىك بىرەگەي جولىن تاڭدايدى. بۇل رەتتە باسقا ودم-عا ەرتەرەك نەمەسە از شىعىنمەن قول جەتكىزۋگە كومەكتەسەتىن, جالپىعا بىردەي تانىلعان ودم ۇدەتكىشتەرى مەن اكسەلەراتورىنىڭ ءبىرى رەتىندە گەندەرلىك تەڭدىك نەمەسە №5 ودم سانالادى.
بۇل فاكت گەندەرلىك تەڭدىك فاكتورىنىڭ ەكونوميكا مەن الەۋمەتتىك سالاعا وڭ اسەرىن كورسەتەتىن كوپتەگەن زەردەلەۋ مەن ءتۇرلى سالاداعى زەرتتەۋلەرمەن راستالىپ وتىر. اتاپ ايتقاندا, قوعامدا گەندەرلىك تەڭدىكتىڭ بولماۋى جۇمىسكەرلەردى جالداۋ كەزىندە قابىلەتتى ءارى دارىندى ۇمىتكەرلەردى تاڭداۋدىڭ شەكتەلۋىنە بايلانىستى ادامي كاپيتالدىڭ ازايۋى ارقىلى ەكونوميكاعا كەرى اسەرىن تيگىزەتىنى راستالدى. ءوز كەزەگىندە بۇل ەكونوميكادا كاسىپكەرلىك پەن ەكونوميكالىق ءارتاراپتاندىرۋ ءۇشىن اسا ماڭىزدى جاڭا يدەيالاردىڭ پايدا بولۋىنا كەدەرگى كەلتىرەدى. ماسەلەن, حالىقارالىق ەڭبەك ۇيىمى جۇرگىزگەن زەرتتەۋگە سايكەس ەڭبەك نارىعىنداعى گەندەرلىك الشاقتىقتى قىسقارتۋ 2025 جىلعا قاراي جاھاندىق جۇمىسپەن قامتىلۋدى 189 ملن ادامعا نەمەسە 5,3%-عا ارتتىرۋى مۇمكىن. بۇل 2025 جىلى الەمدىك ءىجو-ءنى 3,9%-عا نەمەسە 5,8 ترلن دوللارعا ارتتىرا الار ەدى. بۇدان ەڭ كوپ پايدانى گەندەرلىك الشاقتىعى اسا ۇلكەن وڭىرلەر, اتاپ ايتقاندا, سولتۇستىك افريكا ء(ىجو-ءنىڭ 9,5%-عا ارتۋى), اراب مەملەكەتتەرى ء(ىجو-ءنىڭ 7,1%-عا ارتۋى) جانە وڭتۇستىك ازيا ء(ىجو-ءنىڭ 9,2%-عا ارتۋى) كورەدى.
ايەلدەر اۋىل شارۋاشىلىعىندا ماڭىزدى ءرول اتقارادى. ماسەلەن, بۇۇ-نىڭ ازىق-ت ۇلىك جانە اۋىلشارۋاشىلىق ۇيىمىنىڭ باعالاۋى بويىنشا ەگەر بۇكىل الەمدەگى ايەلدەر وندىرىستىك رەسۋرستار مەن مۇمكىندىكتەرگە ءدال ەرلەر سياقتى قول جەتكىزە السا, وندا ولار وزدەرىنىڭ فەرما شارۋاشىلىقتارىنىڭ ونىمدىلىگىن 20-30%-عا ارتتىراتىن نەمەسە 100-دەن 150 ملن-عا دەيىن ادامدى اشتىقتان قۇتقارا الاتىن ەدى.
ايەلدەردىڭ ساياسي پروتسەستەرگە قاتىسۋى دا ءتيىمدى قوعامداستىقتار قۇرۋدىڭ اجىراماس بولىگى سانالادى. زەرتتەۋ ناتيجەلەرى كورسەتكەندەي, ايەل پارلامەنتشىلەر ءبىلىم بەرۋ, دەنساۋلىق ساقتاۋ, بالا كۇتىمى, جۇمىس ورىندارى, زەينەتاقىمەن قامسىزداندىرۋ جانە كەدەيلىكتى ازايتۋ سياقتى ادامي كاپيتالدى جاقسارتۋ جانە ءومىر ءسۇرۋ دەڭگەيىن ارتتىرۋ ماسەلەلەرىنە باسىمدىق بەرۋگە بەيىم. مىسالى, 1980 جىلدان 2011 جىلعا دەيىنگى كەزەڭدە ەىدۇ-نىڭ 27 ەلىندەگى مەملەكەتتىك شىعىستارعا جاسالعان تالداۋ پارلامەنتتەردەگى ايەلدەردىڭ ساياسي وكىلدىگى وتباسىلىق جاردەماقىلارعا ارنالعان جوعارى شىعىستارمەن وڭ بايلانىسىن كورسەتەدى (Ennser-Jedenastik, 2017).
تىكەلەي اسەر ەتۋدەن باسقا, گەندەرلىك تەڭدىك بالالاردىڭ ءال-اۋقاتىن جاقسارتۋعا ايتارلىقتاي جاناما ۇلەس قوسادى. كوپتەگەن ەمپيريكالىق دەرەك ايەلدەردىڭ كىرىستەر مەن رەسۋرستارعا قول جەتكىزۋىنىڭ كەڭەيۋى, تاماقتانۋ مەن ءبىلىم بەرۋدىڭ جاقسارۋى ولاردىڭ بالالارىنىڭ دەنساۋلىعى مەن بىلىمىنە قاتىستى جوعارى ناتيجەلەرگە اكەلەتىنىن كورسەتەدى.
عالىمدار 1970 جىلدان 2009 جىلعا دەيىنگى كەزەڭدەگى 175 ەلدىڭ دەرەكتەرىن (Gakidou et al. 2010) قولدانا وتىرىپ, ۇرپاق اكەلەتىن جاستاعى ايەلدەردى وقىتۋمەن جىلىنا بالالار ءولىمى 9,5%-عا تومەندەيتىنىن انىقتادى. كەرىسىنشە, ايەلدەر كەدەيلىك پەن جۇمىسسىزدىققا تاپ بولعان كەزدە ەرتە جاستاعى بالالاردىڭ دامۋىنا تەرىس اسەرىن تيگىزەدى.
جالپى العاندا, ەرلەر مەن ايەلدەردىڭ تەڭ قۇقىقتارىن قامتاماسىز ەتۋ كەدەيلىكتى جويۋ
(№1 ودم), تاماقتانۋدى جاقسارتۋ (№2 ودم), سالاماتتى ءومىر سالتىن قامتاماسىز ەتۋ (№3 ودم) جانە ءبىلىم بەرۋ ساپاسى (4 ودم), تازا سۋعا جانە سانيتارياعا قولجەتىمدىلىكتى قامتاماسىز ەتۋ (6 ودم), ەكونوميكالىق وسۋگە جانە جۇمىس ورىندارىن قۇرۋعا جاردەمدەسۋ
(8 ودم) جانە باسقا دا ماقساتقا قول جەتكىزۋ ءۇشىن ماڭىزدى مانگە يە.
دۇنيەجۇزىلىك بانكتىڭ باعالاۋى بويىنشا كوپتەگەن مەملەكەتتە ەرلەر مەن ايەلدەردىڭ ءتيىستى تەڭ قۇقىعىنىڭ جوقتىعىنان جانە ايەلدەر الەۋەتىنىڭ تولىق ىسكە اسىرىلماۋىنان الەم 30 ترلن دوللارعا دەيىن جوعالتادى.
جاھاندىق باستامالاردىڭ بەلسەندى قاتىسۋشىسى رەتىندە قازاقستان دا ودم-دى ىسكە اسىرۋمەن ماقساتتى تۇردە اينالىسادى. كۇش-جىگەردى شوعىرلاندىرۋ ءۇشىن قازاقستان ۇكىمەتىنىڭ جانىنان ودم-دى ىسكە اسىرۋدىڭ نەگىزگى باعىتتارى جونىندەگى ۇيلەستىرۋ كەڭەسى قۇرىلدى. بۇل – ودم-دى ىلگەرىلەتۋ بويىنشا ۇسىنىستار مەن ۇسىنىمدار ازىرلەۋ ءۇشىن قۇرىلعان كونسۋلتاتيۆتىك-كەڭەسشى ورگان.
ەلدىڭ نەگىزگى ستراتەگيالىق قۇجاتتارىندا بەلگىلەنگەن باسىمدىقتار مەن مىندەتتەردىڭ بارلىعى دەرلىك ودم-عا سايكەس كەلەدى. ناتيجەسىندە, 2019 جىلى جۇرگىزىلگەن كەشەندى باعالاۋ ودم-نىڭ 80%-عا جۋىعى ۇلتتىق ستراتەگيالىق قۇجاتتارمەن ۇيلەسەتىنىن كورسەتتى. بۇل رەتتە گەندەرلىك تەڭدىكتىڭ «تولاسسىز ءتاسىلىن» جانە باسقا ماقساتتارعا قاتىستى ونىڭ «اكسەلەراتور» مارتەبەسىن تۇسىنە وتىرىپ, قازاقستان №5 ودم-عا قول جەتكىزۋدە بەلسەندى شارالار قابىلداۋدا.
كەيىنگى ونجىلدىقتا ەلىمىزدە ەرلەر مەن ايەلدەردىڭ تەڭ قۇقىقتارى مەن مۇمكىندىكتەرىن قامتاماسىز ەتۋ سالاسىندا كوپتەگەن رەفورما جۇرگىزىلدى. گەندەرلىك تەڭدىكتى دامىتۋعا قاتىستى بىرقاتار حالىقارالىق ۋاعدالاستىق بويىنشا مىندەتتەمەلەر قابىلداندى جانە ىسكە اسىرىلدى. ونىڭ ىشىندە ايەلدەرگە قاتىستى كەمسىتۋشىلىكتىڭ بارلىق ءتۇرىن جويۋ تۋرالى بۇۇ كونۆەنتسياسى (CEDAW), بەيجىڭ دەكلاراتسياسى جانە ءىس-قيمىل پلاتفورماسى, مىڭجىلدىق دەكلاراتسياسىنداعى دامۋ ماقساتتارى جانە 2030 جىلعا دەيىنگى ورنىقتى دامۋ ماقساتتارى بار.
2030 جىلعا دەيىنگى وتباسىلىق جانە گەندەرلىك ساياسات تۇجىرىمداماسى ىسكە اسىرىلۋدا. وندا مەملەكەت, جەكە سەكتور جانە ازاماتتىق قوعام ءۇشىن ەرلەر مەن ايەلدەر اراسىنداعى تەڭدىككە قول جەتكىزۋ جونىندەگى مىندەتتەر كورىنىس تاپتى. تۇجىرىمدامادا گەندەرلىك ساياسات سالاسىندا زاڭنامانى جەتىلدىرۋ جانە بۇۇ, ودم جانە ەىدۇ حالىقارالىق ستاندارتتارى مەن ۇسىنىمدارىن پراكتيكاعا ەنگىزۋ بويىنشا شارالار كەشەنى كوزدەلگەن.
قازاقستان پرەزيدەنتى جانىنداعى ايەلدەر ىستەرى جانە وتباسىلىق-دەموگرافيالىق ساياسات جونىندەگى ۇلتتىق كوميسسيا جۇمىس ىستەيدى. ونىڭ قۇرامىنا ەكونوميكا مەن قوعامدىق ءومىردىڭ ءتۇرلى سالالارىنداعى قوعامنىڭ كورنەكتى وكىلدەرى كىرەدى. انا مەن بالا دەنساۋلىعىن قورعاۋ, جۇكتى ايەلدەردى, بالا تۋعا بايلانىستى دەمالىستاعى ايەلدەردى, سونداي-اق كوپبالالى انالار مەن مۇگەدەك بالالاردى تاربيەلەپ وتىرعان ايەلدەردى الەۋمەتتىك قورعاۋ بويىنشا بارىنشا مەملەكەتتىك قولداۋ قامتاماسىز ەتىلىپ وتىر. بالا تۋ جانە بالا اسىراپ الۋ كەزىندە بىرجولعى ماتەريالدىق قولداۋ جۇيەسى, انالار مەن اكەلەردىڭ گەندەرلىك تەڭدىگىن قامتاماسىز ەتە وتىرىپ جانە كۇتۋشى اتا-انانىڭ الەۋمەتتىك ساقتاندىرۋ جۇيەسىنە قوساتىن ۇلەسىنە قاراي ءبىر جاسقا دەيىنگى بالا كۇتىمى كەزىندە وتباسىن ماتەريالدىق قولداۋ جۇيەسى قۇرىلدى.
بۇگىندە ايەلدەر جۇمىسپەن قامتىلعان حالىقتىڭ 48,2%-ىن قۇرايدى. ناتيجەسىندە, 2019 جىلى جاھاندىق باسەكەگە قابىلەتتىلىك يندەكسىنىڭ «جۇمىس ىستەيتىن ايەلدەر, ەرلەرگە قاراعانداعى ۇلەس» كورسەتكىشى بويىنشا قازاقستان 26-ورىندى يەلەندى (سالىستىرما ءۇشىن رەسەي – 45-ورىن, ۋكراينا – 46-ورىن).
ايەلدەردىڭ بەلسەندى ءرولى كاسىپكەرلىكتە دە كورىنەدى. بۇگىندە قازاقستانداعى ايەلدەردىڭ بيزنەستەگى ۇلەسى 43,3%-دى قۇرايدى. بۇل رەتتە 2020 جىلدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا ايەلدەر بارلىق كاسىپورىننىڭ ۇشتەن بىرىنە جۋىعىنىڭ باسشىلارى ەكەنى بەلگىلى. ونىڭ ىشىندە 28,3%-ى شاعىن كاسىپورىنداردى, 33,2%-ى ورتا كاسىپورىنداردى جانە 18%-ى ءىرى كاسىپورىنداردى باسقارادى.
قازاقستاندىق ايەلدەر ەلىمىزدىڭ قوعامدىق-ساياسي ومىرىنە بەلسەندى قاتىسۋدا. ماسەلەن, بۇگىندە قازاقستان پارلامەنتىنىڭ تومەنگى پالاتاسىندا ايەلدەردىڭ ۇلەسى 26,5%-دى قۇرايدى. بۇل كورسەتكىش 2011 جىلى 17,8%-دان اسپاعان. ساياسي لاۋازىمداردى 65 ايەل اتقارادى. ولاردىڭ اراسىندا اگەنتتىكتەردىڭ توراعالارى, مينيسترلەر مەن ۆيتسە-مينيسترلەر, كونستيتۋتسيالىق كەڭەستىڭ, ورتالىق سايلاۋ كوميسسياسىنىڭ مۇشەلەرى, توتەنشە جانە وكىلەتتى ەلشىلەر, وڭىرلەردىڭ اكىمدەرى مەن اكىمدەر ورىنباسارلارى جانە باسقالار بار.
وسى جەتىستىكتەر مەن قابىلدانىپ جاتقان شارالار قازاقستاننىڭ №5 ودم-عا جانە قوعامداعى تەڭ قۇقىقتى ساقتاۋ ماسەلەلەرىنە جوعارى بەيىلدىلىگىن كورسەتەدى. مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ 2021 جىلعى «حالىق بىرلىگى جانە جۇيەلى رەفورمالار – ەلدىڭ وركەندەۋىنىڭ بەرىك نەگىزى» اتتى جولداۋىندا ايەلدەردىڭ قوعامداعى ەكونوميكالىق جانە ساياسي ۇستانىمدارىن بارىنشا قولداۋدى قامتاماسىز ەتۋ جونىندە مىندەت قويىپ, ەلىمىزدەگى 2030 جىلعا دەيىنگى وتباسىلىق جانە گەندەرلىك ساياسات تۇجىرىمداماسىنا وزگەرىستەر ەنگىزۋدى تاپسىردى. وسىنى, سونداي-اق ودم بويىنشا قابىلدانعان مىندەتتەمەلەردى ەسكەرە وتىرىپ, گەندەرلىك ساياساتتى ىسكە اسىرۋ ءبىزدىڭ قوعامنىڭ ءاربىر مۇشەسى ءۇشىن تەڭ قۇقىقتار مەن مۇمكىندىكتەردى قامتاماسىز ەتۋ قاعيداتىن ۇستاناتىن قازاقستان ءۇشىن ارقاشان باسىم سيپاتقا يە بولادى.
اركەن وتەنوۆ,
ستراتەگيالىق جوسپارلاۋ جانە رەفورمالار بويىنشا اگەنتتىك توراعاسىنىڭ ورىنباسارى
