پرەزيدەنت تاپسىردى, سەڭ قوزعالدى

وفشور ماسەلەسى تەك بىزدە ەمەس, الپاۋىت مەملەكەتتەردە دە داۋعا اينال­عالى قاشان؟! Foreign Policy مالىمەت­تەرى بويىنشا, 2020 جىلى وفشور كە­ڭىس­تىگىندە شامامەن 36 ترلن دوللار بول­عان. بۇل الەمدىك بايلىقتىڭ 12 پايىزى. ءباا ازاماتتارىنىڭ – 70 پايىزى, رەسەي­دىڭ ەڭ باي ادامدارىنىڭ – 50 پايى­زى, ەو رەزيدەنتتەرىنىڭ 15 پايىزى جەكە باي­لىقتارىن «سالىق جۇماعىندا» ساق­تايدى. ساراپشىلار بۇل دەرەك الداعى ۋاقىت­تا وسپەسە, ازايمايتىنىن ايتىپ وتىر.

ءبىزدىڭ ەلدە وفشور تاقىرىبى اشىق تۇردە 2010 جىلدان باستاپ ايتىلا باس­­­تادى. 2013 جىلدىڭ تامىز ايىن­دا سول كەزدەگى پرەمەر-مينيستر س.اح­مەتوۆ ەكو­نوميكانى وفشورسىز­دان­دىرۋ­­مەن اي­نالىساتىن جۇمىس توبىن قۇردى. 2016 جىلى «ۇلكەن جيىر­مالىق» (G20) ەلدەرىنىڭ قارجى مي­نيسترلەرى ۆاشينگتوندا وتكەن وتىرىس­تا كۇماندى اقشانى زاڭ­داستىرۋ ماق­ساتىندا وفشورلىق قار­جى يندۋس­تريا­سى جۇيەسىن رەتتەۋگە باعىت­تال­عان قادام­داردى ماقۇلدادى. 2017 جىل­دىڭ قاڭتار ايىندا قازاقستان ەكو­نو­ميكا­لىق ىنتىماقتاستىق جانە دامۋ ۇيىمى­نىڭ تابىستى سىرتقا الىپ شىعۋ­عا قارسى كۇرەس جوباسىنا قاتىستى. بۇل قۇجاتتا ىشكى زاڭناماعا وزگەرىستەر ەنگىزۋ, باعانى بەلگىلەۋ, ترانسفەرت جونىن­دەگى حالىقارالىق كەلىسىمگە قوسى­لۋ, دۇنيەجۇزىلىك سالىق ماسەلەسى مەن اق­پارات الماسۋ سىندى ماسەلەلەر قامتىل­دى. دەمەك, الەمنىڭ كەز كەلگەن نۇكتە­سىن­دەگى جاسىرىن قارجىنى سۋىرىپ الۋعا ءوزىمىزدىڭ زاڭ دا, ءبىز قول قويعان حالىق­ارالىق كەلىسىمدەر دە مۇمكىندىك بەرەدى.

سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى ءىس-قيمىل اگەنتتىگىنىڭ توراعاسى مارات احمەتجانوۆ بىلتىر شىلدە ايىندا قازاقستان اقپاراتتى جاڭارتۋ تۋرالى حالىقارالىق كەلىسىمگە قول قوي­عا­نىن مالىمدەدى. بۇل كەلىسىم بويىن­شا قازاقستان ەكونوميكالىق ىنتى­ماق­تاستىق جانە دامۋ ۇيىمىنىڭ بۇكىلالەم­دىك اۆتوماتتى سالىق جۇيەسىنە قوسىلادى. «جەمقورلىق پەن كولەڭكەلى بيزنەستەن پايدا تابۋ اياسى ۋاقىت وتكەن سايىن تارىلىپ كەلەدى» دەگەنگە ءبىز دە, ۇكىمەت تە سەندىك. بىراق ونىڭ باعىتى ۋاقىتپەن بىرگە قىرىق قۇبىلىپ كەتكەنى, ەكونوميكالىق ەمەس, ساياسي-وليگوپوليالىق بوياۋىنىڭ «قالىڭداپ» كەتكەنى جاقىندا بەلگىلى بولدى. بۇعان دەيىن ءماجىلىس دەپۋتاتى ماقسات رامانقۇلوۆ سوڭعى 25 جىلدا ەلىمىزدەن شەتەلدىك وفشورلارعا شامامەن 140-160 ملرد دوللار شىعارىلعانىن ايتقان بولاتىن. ەكىنشى دەڭگەيلى بانكتەر تەك قاڭتار ايىندا شەتەلگە مول قار­جى اۋدارۋ­عا ارەكەتتەنگەن 200-دەي ارە­كەتتى توق­ت­ات­قانىن رەسمي ورىندار راس­تايدى. ال «اق جول» پارتياسى فراكتسياسىنىڭ جەتەكشىسى ازات پە­رۋاشەۆ الەمدە وفشوردىڭ كەڭىستىگى تارىلىپ كەلە جاتقانىن ايتادى.

جالپى, 2004-2013 جىلدار ارالى­عىندا ءبىزدىڭ ەلدەن وفشورلارعا بارلىعى 167 ملرد دوللاردان استام قاراجات ش­ى­عا­رىلدى. ال ودان بەرگى جىلدارداعى دە­رەك­تەردە ءارتۇرلى مالىمەتتەر ايتىلادى.

ا.پەرۋاشەۆ ايتىپ وتكەندەي, قازاق­ستاننىڭ اقش, ۇلىبريتانيامەن زاڭسىز اكتيۆتەر جايلى اقپارات الماسۋ تۋرالى كەلىسىمى بار. ءتىپتى شۆەيتساريا ەلى دە وفشوردى جاريالاۋعا دەن قو­يىپ جاتىر. «ەل پرەزيدەنتى قاسىم-جومارت توقاەۆ وتاندىق ءىرى بيزنەس وكىل­دەرى­مەن كەزدەسۋىندە بارلىق سالانى جاپ­پاي وليگوپوليا جايلاپ ال­عانىن, جاڭا بەت­بۇرىستاردىڭ باعىتى ايقىن­دا­لا­تى­نىن, قاراجاتتىڭ وفشور­لارعا كەتۋىنە جول بەرمەيتىن توسقاۋىلدار قويى­لاتى­نىن ايتتى. قازىر قازاق­ستان­نىڭ عانا ەمەس, الەمنىڭ قالتاسى وفشور­عا جىرىمدالۋدان شارشادى. مەن وفشور­داعى قارجىنى ەلگە قايتارۋ ءۇش باعىت­پەن جۇرسە دەيمىن. ءبىرىنشى كەزەڭدە مەم­لەكەت­­تىك قىزمەتتە ءجۇرىپ, وفشوردان پانا تاپقان تۇلعالار تابىسىنىڭ قانداي جول­مەن كەلگەنىن ەل الدىندا دالەلدەسىن. مەم­لەكەت باسشىسى ايتىپ وتكەن ىشتەگى بيز­نەستى وليگوپوليانىڭ قىسىمىندا تۇنشىق­تىرىپ كەلگەن توپ – وسىلار. ولار لاۋازى­مىن نەمەسە لاۋازىمدى قىزمەتتە وتىر­عان تۋىستارىنىڭ ىقپالىن پايدالا­نىپ, بيزنەستى تۇنشىقتىرىپ كەلدى. وفشوردىڭ ءبىزدىڭ ەلگە قاتىستى سەگمەن­تىن وسى توپتان تازارتساق, وزگە قارجىنىڭ ەلگە قايتۋى كۇشپەن ەمەس, ەۆوليۋتسيالىق جولمەن جۇرەدى», دەيدى ا.پەرۋاشەۆ.

قازاقستاننان جەكە ۇشاقتارمەن كەتىپ قانا قويماي, قىرۋار قارجىنى شەتەل­دەگى ەسەپشوتتارعا اۋدارعانى تۋرالى رەسمي ەمەس اقپارات بار. مۇنداي دەرەك­تى ەكىنشى دەڭگەيلى بانكتەر دە راستاي­دى. تەك قاڭتار ايىندا ەدب شەتەلگە ءىرى كولەم­دە اقشا اۋدارماق بولعان 200 وپە­را­تسياعا رۇقسات بەرمەگەن.

اقىن, قوعام قايراتكەرى ولجاس سۇلەي­­مەنوۆتىڭ ايتۋىنشا, وفشور اي­ما­عى الەم ءۇشىن جاڭالىق ەمەس. الەم قا­زى­نا­سىنىڭ كەمىندە 12 پايىزى وفشوردا جاسىرىنىپ جاتىر. قازاقستاندىق وليگارحتاردىڭ وفشورداعى قارجىسى ەمەس, جىلجىمايتىن م ۇلىك تۇرىندەگى اكتيۆتەرىنىڭ زاڭسىز جولمەن كەلگەنىن اقش, ۇلىبريتانيا ءتارىزدى الپاۋىت مەم­لەكەتتەر كەزىندە ءبىلدى, بىراق جولىن كەسپەدى. قازاق بيلىگىنىڭ وفشورعا قاتىس­تى ۇستانىمىنىڭ دەكلاراتيۆتى سيپاتى باسىم بولىپ كەلدى. بۇل ءتاسىل كەزىندە ءوزىن ءوزى اقتادى. سەبەبى وفشور وليگارحتارعا تابىسىن جاسىرىن ۇستاۋعا مۇمكىندىك بەردى. مەملەكەت تاپقان تابىستىڭ قايدا جۇمسالعانىن جاريالاۋ تۋرالى تالاپ قويعان جوق. حالىق ۇكىمەت كۇرەسىپ جاتىر دەپ سەندى, ۇكىمەت سەندىردىك دەپ ويلادى. و.سۇلەيمەنوۆ ەندىگى جەردە وفشورداعى قارجىنىڭ قايتارىلۋىنا الدىمەن مەملەكەت مۇددەلى بولۋى ءتيىس ەكەنىن ايتتى. «ەلدە بۇل ماسەلەنىڭ جاريالى تۇردە ايتىلىپ كەلە جاتقانىنا ون بەس جىلداي بولدى. بىرنەشە رەت شەتەلدەگى كاپيتالعا كەشى­رىم جاسالدى. بىراق ونىڭ ناتيجەسى از بولدى. مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ ۇكىمەتكە ەكى اي ىشىندە قار­ج­ىنى كەرى قايتارۋدىڭ جوسپارىن جاساۋدى تاپسىرعانى تۋرالى ەستىدىم. ولار بانكتەر ارقىلى, بانكتەگى جەكە ەسەپشوتتار ارقىلى كەتتى. ءاربىر ترانزاكتسيانىڭ تاريحى, قاشان جىبەرىلگەنى تۋرالى دەرەك ساقتالادى. سوندىقتان ونى قاداعالاۋ, ىزىنە ءتۇسۋ, تابۋ قيىن شارۋا ەمەس. ۇكى­مەت­تىڭ ەكونوميكالىق بلوگى كاپيتالدى قاي­تارۋ عانا ەمەس, قايتقان قارجىنى جۇمىس ىستەتەتىن مەحانيزمدەر جايلى ويلاۋى ءتيىس. بۇعان دەيىن دە بۇل ماسەلە تالاي كوتەرىلدى. بىراق ناتيجەلى بولعانى شامالى. سەبەبى, بيزنەس بيلىككە سەنبەدى», دەيدى و.سۇلەيمەنوۆ.

ساراپشىلار وفشور تاقىرىبىنىڭ سوڭعى كەزدە تىم ساياسيلانىپ كەتكەنىن ايتادى. ال كاسىپكەرلەر قازاقستاندا شوب پەن ءىرى بيزنەس اراسىندا تۇسىنبەۋ­شىلىك نەمەسە تەكەتىرەس جوق دەگەن ويعا باسىمدىق بەرەدى. بۇلاردى ءبىر-بىرى­نەن ءبولۋدىڭ ءوزى قاتەلىك. ولار بار بول­عانى ءبىر-ءبىرى­نىڭ دامۋىنا مۇددەلى ەكونومي­كالىق جۇيە. قارجىنىڭ سىرتقا كەتىپ قالۋىنا نارىق­تىڭ دەفورماتسياسى عانا كىنالى. نارىق قولداعى قارجىنى قاجەتتى سالاعا جۇم­سايتىن ەكونوميكالىق تەتىك­تەردى, ينۆەس­تي­تسيالىق جايلىلىقتى قالىپ­تاس­تىرا المادى. كەزىندە بيزنەسمەن­دەردەن مارعۇلان سەيسەمباەۆ باستا­عان كاسىپ­كەرلەر عانا وفشورلىق تىزىمگە قا­تىس­تى العاشقىلاردىڭ قاتارىن­دا تۇسىنىك بەرگەنىن ۇمىتا قويعان جوق­پىز. الايدا بيزنەس وكىلدەرى كەزىندە وف­شور­لىق كومپانيالارعا قارجى قۇيعا­نىن, بىراق مەملەكەتتىك قىزمەتكە, سالىق زاڭناما­لارىنا قايشى كەلەتىن زاڭسىز­دىقتار بولماعانىن العا تارتادى.

ساراپشىلار وفشورلىق كومپانيا­لاردى قۇرۋ زاڭعا قايشى ەمەس ەكەنىن, بىراق ولاردىڭ اراسىندا مەملەكەتتىك قىز­مەتتە ءجۇرىپ, تابىسىن تىققان تۇلعا­لاردىڭ بوي كورسەتكەنىن الەمنىڭ ەشبىر زاڭى قۇپ كورمەيتىنىن ايتادى. سون­دىقتان ەكونوميست پەتر سۆويك اقشا­سىن جاسىرعان مەملەكەتتىك لاۋازىم­دا­عى­­لاردىڭ ءبارى تابىسى قايدان كەلگەنى جونىندە ەسەپ بەرۋى ءتيىس دەپ ەسەپ­تەيدى. سەبەبى, قارجىسىن وفشوردا جاسىر­عاندار, ءبىرىنشى كەزەكتە سالىقتان ۇنەم­دەۋگە تىرىسادى. ال مەم­لە­كەتتىك قىز­مەتتە جۇرگەندەردىڭ مۇن­داي ارەكەتكە بارۋى – حالىق پەن بيلىك­تىڭ اراسىنداعى سەنىم­سىزدىك سيندرو­مىن قالىڭداتىپ جىبە­رەتىن فاكتور. ساراپ­شى­لاردىڭ ءبىرازى كولەڭكەلى بيزنەس پەن سالىق زاڭى­نىڭ سولقىلداقتىعىنان وسىنداي جاعدايعا تاپ بولعانىمىزدى ايتادى.

ساراپشى د.كريۆوشەەۆ ءبىزدىڭ ەلدە وفشورعا قاتىستى تۇسىنىكتىڭ ءوزى اسا ساۋات­تى ەمەس ەكەنىن ايتىپ بەردى. ءتىپتى كەي­بىر كاسىپكەرلەر مۇنى سالىقتان جال­تارۋ­عا مۇمكىندىك بەرەتىن جايلى مەكەن دەپ قابىل­دايدى. ال ونىڭ باستاپقى تابيعا­تى بيزنەسكە عانا ەمەس, بيلىككە جاقىن ادام­دارعا دا حالىقارالىق اربيتراج ارقىلى شەشىمدەردى داۋلاۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن يۋريسديكتسيا. ساراپشى ايتىپ وتكەندەي, ءبىز وفشور تۋرالى ءسوز بولعاندا, ەڭ الدىمەن «كاپيتال نەگە ەلدە قالمادى, بۇعان قانداي جاعدايلار سەبەپ بولدى؟» دەگەن سۇراقتارعا جا­ۋاپ ىزدەۋىمىز كەرەك. «سالىق جۇيەسىندە قوسارلانعان سالىقتىڭ كوپ بولۋىنا بايلانىستى وسىنداي جاعدايعا تاپ بولدىق. قارجىنى ەلگە اكەلۋگە دايىندىقتى زاڭدى جەتىلدىرۋدەن باستاۋ كەرەك. بۇعان بيلىك مۇددەلى بولۋى ءتيىس.

وفشور كەڭىستىگى بۇگىنگە دەيىن ءارتۇر­لى ماقساتتا قولدانىلىپ كەلدى. مىسا­لى, ۇلىبريتانيا ۇزاق ۋاقىت بويى ماكما­فيا زاڭى قابىلدانعانعا دەيىن وفشور­عا بەيرەسمي «باسپانا» بەرىپ كەلىپتى. زاڭمەن شەكتەگەننەن كەيىن اقشانىڭ تازالىعىن تەكسەرۋگە باسىمدىق بەرىلدى. «قازىر وفشورداعى قارجى زاڭداردىڭ, حالىقارالىق كەلىسىمدەردىڭ تەزىنە ءتۇسىپ, تازالانىپ كەلەدى. دەگەنمەن ولاردىڭ قىلمىستىق جولمەن كەلگەنىن ءدوپ باسىپ انىقتاۋ قيىن», دەدى د.كريۆوشەەۆ.

ساراپشىلار ءدال قازىر قازاقستان ءۇشىن اقشانى ەلگە قايتارۋدىڭ ءساتى ءتۇسىپ تۇرعانىن, ۇكىمەت ەندىگى جەردە قارجىنى قاي­تارۋدىڭ جولىن عانا ەمەس, ونى جۇم­ساۋ تەتىكتەرىن دە مىقتاپ ويلانۋى كەرەك ەكەنىن ايتادى.

الماتى