جەمقورلىق تۋرالى حابارلاعاندار زاڭمەن قورعالادى
«پرەزيدەنت شەتەلگە زاڭسىز كەتكەن كاپيتالدى قازاقستانعا قايتارۋ جونىندە ناقتى تاپسىرما بەردى. وسى ورايدا, حالقىمىز ناقتى ءارى قارقىندى ناتيجە كۇتىپ وتىر. بىرىنشىدەن, اتالعان زاڭدا قانداي ناقتى تەتىكتەر بار؟ ەكىنشىدەن, شەتەلدەگى قانداي قۇزىرلى ورگاندارمەن جۇمىس جۇرگىزىلىپ جاتىر؟ ءۇشىنشى جانە نەگىزگىسى, زاڭسىز كەتكەن كاپيتالدى قازاقستانعا قايتارۋ پروتسەسى قانشا ۋاقىتقا سوزىلۋعا مۇمكىن؟ ناقتى ناتيجەلەردى قاشان كورە الامىز؟» دەپ سۇرادى دەپۋتات ەرلان سايروۆ.
ساۋالعا جاۋاپ بەرگەن سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى ءىس-قيمىل اگەنتتىگىنىڭ توراعاسى مارات احمەتجانوۆتىڭ ايتۋىنشا, بۇعان دەيىن قولدانىستاعى زاڭ بويىنشا قىلمىستىق ءىس قوزعالۋى كەرەك بولاتىن. «وعان (شەتەلدىك قۇزىرلى ورگاندارعا) قۇقىقتىق كومەك بەرۋ ءۇشىن تاپسىرىس جىبەرۋىمىز كەرەك. ەكى جاقپەن, ياعني ءتيىستى ەلمەن قۇقىقتىق كەلىسىم بولۋى قاجەت. ءبىز سانكتسيالاپ, ءتيىستى سۇرانىس جىبەرەمىز. بۇل تۇرعىدا شەتەلدەگى قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى زاڭسىز شىعارىلعان م ۇلىكتى زەردەلەيدى. وسى ورايدا ءبىزدىڭ سۇرانىس بويىنشا سانكتسيالاپ, شەكتەۋ قويىلۋعا ءتيىس. بۇدان كەيىن بۇكىل دالەلدەر بەرىلگەن كەزدە, قارجىنىڭ زاڭسىز ءارى قىلمىس جولىمەن الىنعانى ناقتىلاعاندا, ولار (شەتەلدىكتەر) بىزگە قىلمىستىق پروتسەسپەن تولىق قايتارۋعا مۇمكىندىگى بار», دەدى اگەنتتىك باسشىسى.
مارات احمەتجانوۆتىڭ سوزىنە سەنسەك, جاڭا قۇجاتتا نەگىزسىز بايۋ ماسەلەسى ەنگىزىلگەن. زاڭ جوباسى قابىلدانعان سوڭ قاراجاتتىڭ قايدان كەلگەنىن تۇسىندىرە الماسا, مۇنداي جاعدايدا قۇجاتقا سىلتەمە جاساۋ ارقىلى اكتيۆتەردى قايتارۋعا تولىق مۇمكىندىك تۋادى. سونداي-اق وسى باعىتتا باس پروكۋراتۋرانىڭ باستاماسىمەن ءتيىستى توپتار قۇرىلدى. ونىڭ وكىلەتتى ورگانى – قارجىلىق مونيتورينگ اگەنتتىگى, باس پروكۋراتۋرا جانە سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى ءىس-قيمىل اگەنتتىگى. وسى جۇمىس اياسىندا زاڭعا سايكەس تاسىلدەر ەسكەرىلگەن.
ءبىرىنشى وقىلىمدا قابىلدانعان «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرىنە سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى ءىس-قيمىل ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭ جوباسىندا بۇدان باسقا دا بىرقاتار ماسەلە ەسكەرىلگەن.
ء«بىرىنشىسى – زاڭسىز بايۋعا جاۋاپتىلىق قاراستىرۋ. ۇسىنىلىپ وتىرعان نورمانى جەمقورلىققا قارسى ءىس-قيمىل جۇيەسىنىڭ نەگىزگى ىرگەتاسى دەپ اتاۋعا بولادى. ويتكەنى جاسىراتىنى جوق, جەمقورلىقتىڭ ارقاسىندا دۇنيە جيناپ, ولاردى باسقالارعا تىركەپ, اكتيۆتەردى جاسىرۋ سحەماسى بارىنە ءمالىم. ال وسى جاسىرىن بايلىققا زاڭسىز جولمەن يە بولعانىن دالەلدەۋ وڭاي ەمەس. سوندىقتان ازاماتتاردىڭ شىعىندارى زاڭدى تابىسىنان نەگىزسىز اسىپ كەتسە, ءتيىستى شارالار قابىلداۋ قاجەت.
وسىعان بايلانىستى, قولدانىستاعى زاڭمانامادا كوزدەلگەن 10 پايىزدىق جەكە تابىس سالىعىنان باسقا, مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەردىڭ جاۋاپكەرشىلىگىن كۇشەيتۋ ۇسىنىلدى. اتاپ ايتقاندا, شەنەۋنىكتەردىڭ شىعىستارى مەن تابىستارىنىڭ ايىرماشىلىعى 1000 ايلىق كورسەتكىشتەن اسىپ تۇسسە فيسكالدىق سانكتسيا قارالادى. ياعني ايىرماشىلىق سوماسىنىڭ 90 پايىزى اكىمشىلىك ايىپپۇل رەتىندە تاركىلەنەدى. بىراق ءاربىر جاعدايدا شىعىنداردىڭ زاڭدىلىعىن تۇسىندىرۋگە بارىنە مۇمكىندىك بەرىلەدى. ال سول ايىرماشىلىق جىلدىق تابىستان اسىپ جاتسا جانە ونىڭ قايدان شىققانىن تۇسىندىرە الماسا, مانساپتىق جازا قارالادى. ياعني مەملەكەتتىك قىزمەتتەن ءۇش جىلعا تەرىس سەبەپتەرمەن بوساتىلادى», دەدى سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى ءىس-قيمىل اگەنتتىگىنىڭ توراعاسى مارات احمەتجانوۆ.
جالپى, نەگىزسىز بايۋ جاۋاپكەرشىلىگىن قاراستىرۋ – دەكلاراتسيانىڭ قيسىندى جالعاسى. دەكلاراتسيا تاپسىرۋ مەرزىمى كەزەڭدەرگە بولىنگەن. ءبىرىنشى كەزەڭدە – مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەر. ولار بىلتىر كىرىستەرىن كورسەتتى. ەندى تابىستارى مەن شىعىستارىن سالىستىرۋ باستالادى. ەكىنشى كەزەڭدە, 2023-2024 جىلدارى – مەملەكەتتىك مەكەمەلەر مەن كۆازيسەكتوردىڭ قىزمەتكەرلەرى, ءۇشىنشى كەزەڭدە, 2024-2025 جىلدارى – زاڭدى تۇلعالاردىڭ باسشىلارى مەن قۇرىلتايشىلارى, سوڭعى كەزەڭ 2025-2026 جىلدارى دەكلاراتسيانى قالعان ازاماتتتاردىڭ بارلىعى تاپسىرادى. سودان كەيىن عانا بارشا حالىقتىڭ اكتيۆتەرى مەن مۇلكى تۋرالى بەلگىلى بولادى. جاۋاپتىلىق تۋرالى نورما قولدانىسقا ەنەدى.
«ۇسىنىلعان شارا – حالىقارالىق ستاندارت. بۇۇ كوررۋپتسياعا قارسى كونۆەنتسياسىنىڭ نەگىزگى تالابى. ول ەكونوميكالىق دامۋ ۇيىمى, ەىدۇ, شىعىس ەۋروپا, ءتىپتى تمد ەلدەرىندە دە بار. قازىرگى تاڭدا قازاقستان گرەكو ۇيىمىنىڭ ەلۋىنشى مۇشەسى اتاندى. ايتا كەتەرلىگى, بۇل ۇيىمعا بۇكىل ەۋروپا ەلدەرى مەن اقش كىرەدى. گرەكو-نىڭ ۇسىنىستارىن ورىنداۋ جەمقورلىق ءۇشىن قىلمىستىق جاۋاپكەرشىلىك تۋرالى ەۋروپا كەڭەسىنىڭ كونۆەنتسياسىن راتيفيكاتسيالاۋعا جول اشادى. ءوز كەزەگىندە, بۇل كونۆەنتسيا شەتەلدەگى اكتيۆتەردى ەلگە قايتارۋعا ىقپال ەتەدى. جالپى العاندا, بۇل شارا تەك كوررۋپتسيا ەمەس, كولەڭكەلى بيزنەس, جەكە جانە باسقا دا قىلمىس ارقىلى تابىلعان جاسىرىن اكتيۆتەردى انىقتاۋعا تولىق مۇمكىندىك بەرەدى. ەڭ باستىسى, زاڭسىز قاراجاتتى پايدالانۋ مۇمكىندىگى بولماعاننان كەيىن لاس جولمەن اقشا تابۋدىڭ ءمانى قالمايدى», دەدى م.احمەتجانوۆ.
زاڭ جوباسىندا قامتىلعان تاعى ءبىر ماسەلە – كوررۋپتسيا فاكتىلەرى تۋرالى حابارلاعان ازاماتتاردى قورعاۋ جۇيەسىن جەتىلدىرۋ. بۇگىنگى تاڭدا مەملەكەتتىك قورعاۋ تەتىكتەرى تەك قىلمىستىق پروتسەسكە قاتىساتىن ادامداردى عانا قورعايدى.
«جەمقورلىق تۋرالى حابارلايتىن ادامدار قىلمىستىق پروتسەسپەن قامتىلماۋى مۇمكىن. وعان قوسا, قورعاۋ شاراسى تەك زورلىق-زومبىلىق نەمەسە كۇش قولدانۋ قاۋپى بولعان كەزدە عانا قولدانىلادى. مىسالى, زاڭنامادا مۇنداي تۇلعالاردىڭ ەڭبەك قۇقىقتارىن قورعاۋ شارالارى قامتىلماعان. ياعني جۇمىس بارىسىندا قۋدالانۋ تاۋەكەلى بار. وسىعان بايلانىستى مىنانداي تۇزەتۋلەر ەسكەرىلىپ وتىر. ءبىرىنشىسى –حابارلاۋشىلاردىڭ ەڭبەك قاتىناستارى سالاسىنداعى قۇقىقتارىن قورعاۋ. ولارعا قاتىستى تارتىپتىك شارا قولدانۋ ماسەلەسىن القا وتىرىسىمەن قاراۋ مۇمكىندىگىن بەلگىلەۋ. بۇل رەتتە, مۇنداي شەشىم ءادىل جانە اشىق بولۋ ءۇشىن مىندەتتى تۇردە وتىرىسقا اگەنتتىكتىڭ وكىلى شاقىرىلادى. ەكىنشىسى – كوررۋپتسيا تۋرالى حابارلاعان ادام جونىندەگى مالىمەتتى قۇپيا ساقتاۋ, ال ونى جاريا ەتكەنى ءۇشىن قىلمىستىق جاۋاپكەرشىلىكتى قاراستىرۋ. اتالعان شارالار اشكەرەلەۋشى ادامنىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋعا كەپىلدىك بەرەدى», دەپ تۇيىندەدى اگەنتتىك توراعاسى.
ۆولونتەرلەرگە ارتىقشىلىق بەرىلەدى
جالپى وتىرىستا «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرىنە ۆولونتەرلىك قىزمەت, قايىرىمدىلىق, مەملەكەتتىك الەۋمەتتىك تاپسىرىس جانە ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمدارعا ارنالعان گرانتتار ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭ جوباسى دا ءبىرىنشى وقىلىمدا قارالدى. اتالعان قۇجات جونىندە بايانداما جاساعان اقپارات جانە قوعامدىق دامۋ ءمينيسترىنىڭ مىندەتىن اتقارۋشى بولات تىلەپوۆ وسى سالانى ىنتالاندىرۋعا باعىتتالعان نورمالارعا توقتالدى. ء«بىرىنشى, قايىرىمدىلىق جانە ۆولونتەرلىك ۇيىمدارى مەملەكەتتىك م ۇلىكتى جەڭىلدىكپەن پايدالانۋى ءۇشىن ولارعا سەنىمگەرلىك باسقارۋعا بەرۋ تۋرالى نورمالار ەنگىزىلدى. ەكىنشى, قايىرىمدىلىق سۋبەكتىلەرىن ىنتالاندىرۋ ماقساتىندا, ولارعا قۇرمەتتى اتاقتار بەرۋ تەتىگى كوزدەلگەن. ءۇشىنشى, قايىرىمدىلىق سالاسىنداعى ۋاكىلەتتى ورگان ۇعىمى ەنگىزىلىپ وتىر. ونىڭ قىزمەتى قايىرىمدىلىق سالاسىنداعى مەملەكەتتىك ساياساتتى ىسكە اسىرۋعا, سالاارالىق ۇيلەستىرۋدى قامتاماسىز ەتۋگە, ازاماتتىق قوعاممەن ءوزارا ءىس-قيمىلدى جاقسارتۋعا باعىتتالادى. ءتورتىنشى, بيزنەستى ۆولونتەرلىك پەن قايىرىمدىلىققا قاتىسۋعا ىنتالاندىرۋ ءۇشىن زاڭ جوباسىنا كورپوراتيۆتىك ۆولونتەرلىك پەن كورپوراتيۆتىك قايىرىمدىلىقتى رەگلامەنتتەيتىن نورمالار ەنگىزىلدى. ءسوز جوق, بۇل ءىرى مەكەمەلەردىڭ كورپوراتيۆتىك جاۋاپكەرشىلىگىن ارتتىرۋعا ءوز سەپتىگىن تيگىزەدى. بەسىنشى, ەرىكتىلەرگە ازاماتتىق قىزمەتكە ورنالاسۋ كەزىندە ارتىقشىلىقتار بەرىلەدى. اتاپ ايتقاندا, مەملەكەتتىك مەكەمەلەرگە, قازىنالىق كاسىپورىندارعا جۇمىسقا ورنالاسۋ كەزىندە كونكۋرستىق كوميسسيا كانديداتتىڭ ۆولونتەرلىك تاجىريبەسىن ەسكەرەدى. بۇعان ۇقساس ىنتالاندىرۋ شارالارى قولدانىستاعى زاڭناماعا سايكەس مەملەكەتتىك قىزمەتكە كىرۋ كەزىندە قاراستىرىلعان», دەدى ب.تىلەپوۆ.
ۆەدومستۆو وكىلىنىڭ ايتۋىنشا, زاڭنامانى جەتىلدىرۋ اياسىندا گرانتتىق قارجىلاندىرۋ جۇيەسىن قايتا فورماتتاۋ جانە ۇەۇ-مەن ءوزارا ءىس-قيمىلدىڭ جاڭا تەتىگى – ستراتەگيالىق ارىپتەستىكتى ەنگىزۋ ۇسىنىلادى. «گرانتتار جۇيەسىنىڭ گراداتسيالانعان نەگىزدە كەلەسى تۇرلەرىن ەنگىزۋ كوزدەلەدى: قىسقامەرزىمدى, ورتامەرزىمدى جانە ۇزاقمەرزىمدى جوبالار. بۇل رەتتە, گرانتتىڭ تۇرىنە قاراي قارجىلاندىرۋ كولەمى, مەرزىمى, ۇەۇ-نىڭ كونكۋرسقا قاتىسۋ شارتتارى جانە ەسەپتىلىككە قاتىستى تالاپتار ايقىندالادى. بۇل ءتاسىل گرانتتىق قارجىلاندىرۋ راسىمدەرىن جەڭىلدەتەدى. ەكىنشى, وزەكتى باعىتتار بويىنشا گرانتتاردى جوسپارلاۋدىڭ جاڭا فورماتىن ەنگىزۋ كوزدەلگەن. بۇل گرانتتاردى حالىقتىڭ قاجەتتىلىكتەرىنە تىكەلەي باعىتتايدى. اتالعان تەتىك «تومەننەن جوعارىعا» ءتاسىلى ارقىلى جۇزەگە اسادى. ياعني ۇەۇ-لار ءوز جوبالارى ارقىلى قوعامداعى وزەكتى ماسەلەلەرگە شۇعىل دەن قويىپ, شەشىمدەردى ۋاقتىلى قابىلداۋىنا مۇمكىنىدك تۋادى. ۇشىنشىدەن, گرانتتىق ساياساتتىڭ سالالىق ءتاسىلىن كەڭەيتۋ ءۇشىن ورتالىق مەملەكەتتىك ورگاندارعا وپەراتور ارقىلى گرانتتار ۇسىنۋعا قۇزىرەتتەر بەرىلەدى. تورتىنشىدەن, گرانتتاردىڭ تيىمدىلىگىن باعالاۋ تەتىگىن ەنگىزۋ كوزدەلگەن. بۇل ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمداردىڭ قىزمەت ساپاسىن انىقتاۋعا, بيۋدجەتتىك شىعىنداردىڭ تيىمدىلىگىن قاداعالاۋعا جانە گرانتتاردىڭ ومىرشەڭدىگىن باعالاۋعا مۇمكىندىك بەرەدى», دەدى ب.تىلەپوۆ.
ونىڭ ايتۋىنشا, زاڭ جوباسىن قابىلداۋ بارىسىندا شەتەلدىك تاجىريبە, اتاپ ايتقاندا ۇلىبريتانيانىڭ ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمدارىنىڭ جۇمىسى نەگىزگە الىنعان. «مەملەكەتتىك ورگاندار ستراتەگيالىق ارىپتەستەر پۋلىن – بەيىندى جانە بارلىق جەردە وكىلەتتىگى بار ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمدار قاتارىن قالىپتاستىرادى. بۇل قوعاممەن بايلانىستاردى جانداندىرۋعا, سۇرانىستى رەتتەۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. «ستراتەگيالىق ارىپتەستىكتىڭ باعىتتارىن مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ ۇسىنىستارى نەگىزىندە ۇكىمەت ايقىندايدى. ونى جۇزەگە اسىرۋ مينيسترلىكتەر دەڭگەيىندە جانە ۇزاقمەرزىمدى نەگىزدە ورىندالادى. ستراتەگيالىق سەرىكتەستەردى مەملەكەتتىك ورگانداردا قۇرىلاتىن ارنايى كوميسسيا كونكۋرس ارقىلى انىقتايدى. ءار باعىت بويىنشا ءبىر ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىم انىقتالادى», دەدى ب.تىلەپوۆ.
سونداي-اق جالپى وتىرىستا «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرىنە قورعانىس ونەركاسىبى جانە مەملەكەتتىك قورعانىستىق تاپسىرىس ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭ جوباسى جۇمىسقا الىندى.
جيىن سوڭىندا بىرنەشە دەپۋتات ءتيىستى مەملەكەتتىك ورگاندار باسشىلارىنا دەپۋتاتتىق ساۋال جولدادى. ارمان قوجاحمەتوۆ جەزقازعان ءوڭىرىنىڭ ەكولوگيالىق احۋالىنا الاڭداۋشىلىق ءبىلدىردى. ونىڭ ايتۋىنشا, بايقوڭىر عارىش ايلاعىنىڭ قورشاعان ورتاعا كەرى اسەرى سالدارىنان سول ماڭداعى ءوڭىردى ەكولوگيالىق داعدارىس جاعدايى ايماعى دەپ تانۋ قاجەت. پرەمەر-ءمينيستردىڭ اتىنا جولداعان ساۋالىندا دەپۋتات ۋاكىلەتتى مەملەكەتتىك ورگاندار اتالعان پروبلەمانى شەشۋدەن باس تارتىپ, ءوڭىردىڭ كوپجىلدىق قوردالانعان ماسەلەلەرگە نازار اۋدارمايتىنىنا الاڭدادى.
ۇكىمەت باسشىسىنىڭ ورىنباسارى ەرالى توعجانوۆقا جولداعان ساۋالىندا ەكاتەرينا سمىشلياەۆا كەيىنگى كەزدە ەلدەگى ەڭبەك ۇجىمدارى اراسىندا ميتينگىلەر مەن ەرەۋىلدەر سانى ارتقانىن اتاپ ءوتتى. «ەڭبەك قاتىناستارى سالاسىندا جۇمىسشىلاردىڭ, جۇمىس بەرۋشىلەردىڭ جانە مەملەكەتتىڭ ءتيىمدى ءوزارا ءىس-قيمىلىن الەۋمەتتىك سەرىكتەستىك جۇيەسى قامتاماسىز ەتۋگە ءتيىس ەدى. بىراق قازىرگى تۇرىندە ول ناتيجە بەرمەي وتىر», دەدى ە. سمىشلياەۆا.
ەلنۇر بەيسەنباەۆ ۇكىمەت باسشىسىنا جولداعان ساۋالىندا باسپانا كەزەگىندە تۇرعاندار سانى ارتقانىنا توقتالدى. دەپۋتات كەلتىرگەن دەرەكتەرگە سۇيەنسەك, 2018 جىلدان بەرى كەزەكتە تۇرعان ادامداردىڭ ءتىزىمى شامامەن 130 مىڭعا كوبەيىپ, 591 مىڭ تىركەلۋشىنى قۇراپ وتىر. «ولاردىڭ سانى شىمكەنتتە 14 مىڭعا ءوسىپ, 48 442 ادام بولسا, الماتى وبلىسىنداعى ءۇي كەزەگىن كۇتۋشىلەردىڭ سانى 17 مىڭعا ءوسىپ, 59 067-گە جەتتى. ال تۇركىستان وبلىسىندا كەزەكتەگى سان 19 مىڭعا ارتتى. بۇل تسيفرلار تەك وسۋمەن, پاتەر جالداعان وتباسىلار كوشۋمەن الەك», دەدى ە.بەيسەنباەۆ.
