اۋدان اكىمى نۇربول ەرجانوۆ تۇرعىندار الدىندا ەسەپ بەرۋ كەزىندە «اكتەپ» جشس-ى, «اقتوبە ەت كلاستەرى» جشس-ى, بەستاماق قۇس فابريكاسىنىڭ ۋاقىتشا توقتاپ تۇرۋى اۋدان ەكونوميكاسىنا تەرىس اسەر بەرگەنىن جاسىرمادى. ويتكەنى اۋداندا وندىرىلەتىن اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرىنىڭ 60 %-ىن وسى ءۇش شارۋاشىلىق وندىرەتىن.
جۇرت قوراسىنداعى ءتورت ت ۇلىگىنىڭ وسىمىنەن, قوسالقى شارۋاشىلىق ەسەبىنەن تابىس تابادى. اۋداندا 400-دەن اسا شارۋا قوجالىعى تىركەلگەن. بيىل سارىقوبدا اۋىلدىق وكرۋگىندە مال سويۋ الاڭى, 1 مىڭ باس ۇساق مالعا ارنالعان بورداقىلاۋ الاڭى سالىنسا, ءبىراز ادامعا جۇمىس تابىلماق.
اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرى قىمباتتاپ جاتقاندا, تابيعاتى جايلى, جەرى شۇرايلى, ەلەك وزەنى ون وراپ اعاتىن اۋىلدار جانىندا وبلىس تۇرعىندارىن ازىق-ت ۇلىكپەن قامتيتىن ءىرى شارۋاشىلىق قۇرىلماۋىنىڭ سەبەبى نەدە؟ ايتپەسە, قاي اۋىلىندا دا ەت-ءسۇت وڭدەيتىن شارۋاشىلىقتار قۇرۋعا دا, كوكونىس وسىرۋگە دە مۇمكىندىك مول. اۋدان اۋماعىنىڭ جەرى 750 مىڭ گەكتار بولسا, ونىڭ 540 مىڭى – اۋىلشارۋاشىلىق ماقساتىندا, ال 100 مىڭ گەكتارى ەلدى مەكەندەرگە تيەسىلى. بىلتىر يگەرىلمەي بوس جاتقان 22 400 گەكتار جەر مەملەكەتكە قايتارىلدى. وسى جۇمىستار جەر ينسپەكتسياسىمەن بىرگە بيىل دا جالعاسپاق. العا اۋدانىندا جەردى پايدالانۋدا 1990 جىلداردان باستاپ ءتارتىپ بولماعان. بانكتەرگە كەپىلدىككە قويىلعان جەر تەلىمدەرى دە كوپ. بۇل جۇمىس ۇزاق رەتتەۋدى قاجەت ەتەدى.
ءبىر جاقسىلىعى, ەلدى مەكەندەرىنە گاز جانە ورتالىقتاندىرىلعان اۋىز سۋ جۇرگىزۋ جاعىنان وڭىردە الدا تۇر. دالىرەك ايتقاندا, 29 ەلدى مەكەنىنىڭ 24-ىنە گاز, 19-ىنا ساپالى اۋىز سۋ كەلدى. بىلتىر ەركىن كۇش, امانگەلدى اۋىلدارىنا گاز قۇبىرى تارتىلسا, بيىل تالدىساي, جەرۇيىق اۋىلدارىنا كىرگىزىلەدى. ال الەۋمەتتىك نىساندارى جوق, ادام سانى 40-50-دەن اسپايتىن, ەسكى جۇرتتىڭ ورنىندا مال باعىپ وتىرعان جاندار وسى يگىلىكتەن قۇر قالاتىن ءتۇرى بار. سەبەبى ۇكىمەت بەكىتكەن ەرەجە بويىنشا ادام سانى وتە از, مەكتەبى جوق اۋىلدارعا قۇبىر جۇرگىزىلمەيدى. سونىڭ ءبىر مىسالى, قىزىلتۋ, ەرنازار, قۇمساي, اقسازدى – الەۋمەتتىك يگىلىكتەردەن قۇر قالعان اۋىلدار. «قىزىلتۋ» ەلدى مەكەنىنىڭ تۇرعىنى, شارۋا قوجالىعىنىڭ يەسى كەڭەس وكىمەتىنەن قالعان ەسكى كلۋبتى اۋىل ادامدارى بىرلەسىپ جوندەمەك بولىپ وتىرعانىن جەتكىزدى. وسى اۋىلعا گاز قۇبىرى تارتىلسا, جان-جاققا كەتكەندەر قايتا كوشىپ كەلەدى دەيدى. اقاي اۋىلدىق وكرۋگى كولتابان اۋىلىنىڭ تۇرعىنى باقتىعالي سەيتەنوۆ تە بۇگىندە تورتجىلدىق مەكتەپكە اينالعان بۇرىنعى توعىزجىلدىق مەكتەبىنىڭ ەرتەڭىنە الاڭدايدى. بالا سانى وتە از. مەكتەپ جابىلسا, اۋىل دا جوعالادى.
بيىل توقمانساي اۋىلىنا ورتالىقتاندىرىلعان اۋىز سۋ قۇبىرى تارتىلسا, تالدىساي, كولتابان, ەركىن كۇش, قۇمساي اۋىلدارىنا سۇزگىشتەرى بار كەشەندى مودۋل-بلوكتار ورناتىلادى. ودان كەيىن تىكقايىڭ, كوپتوعاي, قايىڭدىساي ەلدى مەكەندەرىن ورتالىقتاندىرىلعان سۋمەن قامتاماسىز ەتۋ جوباسى ازىرلەنىپ جاتىر. سوڭعى ءۇش اۋىلدىڭ ارقايسىسىنا 450-600 ملن تەڭگەدەن قارجى كەرەك. تۇرعىندارىنىڭ سانى جىلما-جىل كوبەيىپ جاتقان مارجانبۇلاق اۋىلى تۇرعىندارى اۋىز سۋدى سىرتتان تاسىپ ىشەدى. بيىل سامباي, قاراقۇدىق, اقاي, جەرۇيىق اۋىلىشىلىك جولدارى, العا قالاسىنىڭ 12 كوشەسى جوندەلمەك.
جاستار جۇمىسسىزدىعى دا وزەكتى ماسەلە. وتكەن جىلى جۇمىسسىزداردى الەۋمەتتىك, قوعامدىق جۇمىس ورىندارىنا تارتۋ, جاستار تاجىريبەسى ارقىلى 2 800 جۇمىس ورنى اشىلدى. بىراق قوعامدىق جۇمىس بيۋدجەت قارجىسىن يگەرۋگە باعىتتالعان, ۇزاقمەرزىمدىك پايدا اكەلمەيتىن قىسقامەرزىمدىك شارا دەپ تە قاراۋعا بولادى. جۇمىس ورىندارى جابىلىپ قالمايتىنداي ەتىپ قۇرىلۋعا ءتيىس دەسەك, «جاستار تاجىريبەسى» جوباسى جاستارعا جاقسى سەرپىن بەرەدى دەگەن ءۇمىت بار. سەبەبى وسى كەزگە دەيىن جاس مامان التى اي بويى 50 مىڭ تەڭگە ەڭبەكاقىمەن تاجىريبە جيناقتاسا, ەندى ءبىر جىل ەڭبەككە توسەلە ءجۇرىپ, اي سايىن 90 مىڭ تەڭگەدەن ەڭبەكاقى الادى. سونداي-اق جاڭادان كاسىپ اشقىسى كەلەتىندەر ءۇشىن قايتارىمسىز گرانت سوماسى 400 اەك-كە ۇلعايىپ, بىلايشا ايتقاندا 1 ملن 200 مىڭ تەڭگەگە ءوستى. ەندىگى جەردە جاڭادان كاسىپ باستاعاندارعا قۇرال-جابدىق ساتىپ الۋعا جاقسى مۇمكىندىك تۋدى.
اۋداندا 29 مەكتەپتىڭ ىشىندە كوپ جىلدان بەرى كۇردەلى جوندەۋ كورمەگەندەرى دە جەتكىلىكتى. اۋدان اكىمىنىڭ ايتۋىنشا, «اۋىل – ەل بەسىگى» جوباسىمەن ۇشقۇدىق, بەستاماق, ەسەت باتىر ورتا مەكتەپتەرى كۇردەلى جوندەۋدەن وتسە, ۇشقۇدىق, مارجانبۇلاقتا جەكە كاسىپكەرلەر بالاباقشا سالدى. بيىل اقاي ورتا مەكتەبىنە, العا قالاسىنداعى «بالبوبەك» بالاباقشاسىنا جانە №3 ورتا مەكتەپكە كۇردەلى جوندەۋ جۇرگىزىلىپ, مارجانبۇلاق اۋىلىندا سالىنىپ جاتقان 300 ورىندىق مەكتەپ پايدالانۋعا بەرىلەدى دەگەن جوسپار بار. مارجانبۇلاق مەكتەبىنىڭ جوبا قۇنىنا وزگەرىس ەندى. ويتكەنى قۇرىلىس ماتەريالدارىنىڭ تىم قىمباتتاۋىنان اۋەلگىدە بولىنگەن قارجى جەتپەي قالىپ, قۇرىلىس 1 ملرد تەڭگەگە قايتا جوبالاندى. تاراتىپ ايتقاندا, وسى مەكتەپ قۇرىلىسىنا 958 ملن تەڭگە, ونىڭ ينجەنەرلىك جەلىلەرىن وتكىزۋگە 49 ملن, گاز قازاندىعىن سالۋعا 68 ملن تەڭگە قارجى كەرەك.
سونداي-اق سامباي, قاينار, توقمانساي, مارجانبۇلاق اۋىلدارىندا بالالار سپورت الاڭدارى, ۇشقۇدىق, بەستاماقتا انگار ۇلگىسىندەگى سپورت كەشەنى تۇرعىزىلادى. بىراق اۋدان ورتالىعىندا سپورت كەشەنى جوق.
مادەنيەت ۇيلەرىندە كوپتەگەن ۇيىرمەنىڭ, سپورتتىق كەشەننىڭ سالىنۋى جاستار اراسىنداعى تارتىپسىزدىكتى ازايتۋدىڭ ەڭ جاقسى قۇرالى. شىنىمەن دە, سوڭعى جىلدارى جاستار اراسىندا قىلمىس ەداۋىر ازايعان. جارتى عاسىردان استام ۋاقىت جوندەۋ كورمەگەن اۋداندىق كىتاپحانا, ءىزتاي مامبەتوۆ اتىنداعى بالالار كىتاپحاناسى دا كەزەك كۇتىپ تۇر. وسىلايشا, بيىل العا اۋدانىنىڭ الەۋمەتتىك ينفراقۇرىلىمدارىن جاڭالاپ, كۇردەلى جوندەۋدەن وتكىزۋگە 5 ملرد تەڭگە قاجەت.
بالالارىنىڭ بولاشاعىنا بەيجاي قارامايتىن اتا-انالار سپورت كەشەندەرى, ءتۇرلى شىعارماشىلىق ۇيىرمەلەر اشىلعانىنا ىقىلاستى. كۇردەلى جوندەۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلگەن اۋىل كلۋبتارىنا ءتۇرلى مۋزىكالىق اسپاپتار ساتىپ الىنىپ, مۋزىكا ۇيىرمەلەرى اشىلسىن دەيدى.
ەسەپتىك كەزدەسۋدە اۋىلدار اراسىنداعى جولداردىڭ قاردان تازارتىلماي جاتقانى, قار تازارتۋ جۇمىستارى ءۇشىن بەلگىلەنگەن قارجى كولەمى تۋرالى سۇراق تۋىندادى. شارۋا قوجالىعىنىڭ باسشىسى مارلەن بايماعامبەتوۆ: «تەحنيكالىق نەگىزدەمە سايكەس كەلمەيدى دەگەن سىلتاۋمەن كوپتەگەن جەرگىلىكتى فيرما قار تازارتۋ جۇمىستارىنا قاتىستىرىلمايدى. ويتكەنى وسى جۇمىستارعا وڭىردە تىركەلمەگەن تەحنيكالاردى تالاپ ەتەدى. ونىڭ ۇستىنە, قار تازارتۋ جۇمىستارىنا تەحنيكالىق نەگىزدەمەدە باعا كورسەتىلمەگەن. ماسەلەن, 1 شاقىرىم جولدى قاردان تازارتۋعا 1 مىڭ تەڭگە جۇمسالا ما, الدە 5 مىڭ تەڭگە جۇمسالا ما؟ وسى انىق جازىلۋى كەرەك ەمەس پە؟», دەپ رەنىشىن جەتكىزدى. وعان اۋدان اكىمى «اياقتالعان جۇمىستارعا عانا تولەم جۇرگىزىلەدى. كەلىسىمدە بەكىتىلگەن جۇمىستار ورىندالماعان جاعدايدا, سوتقا جۇگىنىپ, قارجىنى قايتارامىز نەمەسە مۇلدەم جۇمسالماسا, ۇنەمدەلگەن قارجى ەسەبىندە جىل سوڭىندا اۋداندىق بيۋدجەتكە قايتادى. جالپى, العا اۋدانىنىڭ جولدارىن تازارتۋعا مەردىگەرلەر ىقىلاستى ەمەس. سەبەبى ولار از مەرزىم دەپ ءبىر جىلعا كەلىسىمشارت جاساعىسى جوق. اۋىل اراسىنداعى جولداردى تازالاۋعا بولىنەتىن قارجى كولەمى كوپ ەمەس. سول سەبەپتى دە قار تازارتۋ جۇمىستارىنا كەلگەن مەردىگەرلەرمەن ءۇش جىل مەرزىمگە شارتقا وتىرامىز», دەدى.
بايقاعانىمىز, اۋىل تۇرعىندارى وتە بەلسەندى. بيۋدجەت قارجىسىن جۇمساۋدا اشىقتىقتى تالاپ ەتىپ, الەۋمەتتىك نىساندار قۇرىلىسىن ۋاقتىلى اياقتاۋدى اكىمدەردەن دە, مەردىگەرلەردەن دە تالاپ ەتىپ وتىر. ءبىر جىل بويى اتقارىلعان جۇمىستىڭ ەسەبىن بەرگەن اۋدان اكىمىنىڭ بايانداماسىن مۇقيات تىڭداي وتىرىپ, تومەندەگىدەي كەمشىلىكتەردى دە اڭعاردىق. بۇل وسى اۋدانعا عانا ەمەس, بارلىق اتقارۋشىلىق قۇرىلىمدارعا قاتىستى كەمشىلىك دەۋگە بولادى. ەڭ نەگىزگى قاتەلىك – اۋىلدىق وكرۋگتەردەن باستاپ, اۋدان اكىمدىكتەرى مەن وبلىستىق دەڭگەيدەگى قۇرىلىمدار اراسىندا جوسپارلاۋ, تالداۋ-ساراپتامالىق جۇمىستار اقساپ جاتىر. ماسەلە بيۋدجەت قارجىسىن ۋاقتىلى يگەرۋدە عانا ەمەس, ونى تولىقتىراتىن قارجى كوزدەرىن تاۋىپ, ەكونوميكالىق ءوسىمدى قامتاماسىز ەتەتىن سالالارعا باسىمدىق بەرۋ كەرەك. وسى تۇرعىدان العاندا اۋىل شارۋاشىلىعى بويىنشا ءىرى جوبالاردىڭ جوقتىعى دا بايقالدى. ماسەلەن, اقتوبە وبلىسىندا جۇمىرتقاعا سۇرانىس كوپ بولسا دا, وسى ءونىم سىرتتان تاسىمالدانادى. وسى قاجەتتىلىكتى تولتىرۋ ءۇشىن جوسپارلانعان جۇمىرتقا جوباسى قاعاز كۇيىندە قالدى.
