وتكەن اپتادا تەرى وڭدەۋ ماسەلەسىن ءماجىلىستىڭ جالپى وتىرىسىندا كوتەرگەن دەپۋتات يۋري جۋلين سالاداعى ءبىرشاما كەمشىلىكتى اشىق ايتتى. ونىڭ دەرەگىنە سۇيەنسەك, ەلىمىزدە جىل سايىن شيكى تەرىنىڭ تەك 10-20 پايىزى عانا ساتىلادى. ال 3 ملن-عا جۋىق مال تەرىسى وڭدەلمەگەن كۇيى دالاعا تاستالادى. وسىنىڭ ءبارىن كادەگە جاراتقاندا شارۋالار شامامەن 14 ملرد تەڭگە تابىس تاپقانداي ەكەن. بىراق ولاي بولماي تۇر. بۇل ازداي اۋىل ىرگەسىندە تاۋ-تاۋ بولىپ ءۇيىلىپ جاتاتىن مال تەرىسى ەلدەگى سانيتارلىق-ەپيدەميالىق جاعدايدى دا ۋشىقتىرا تۇسۋدە.
– وسىدان 5-6 جىل بۇرىن اۋىل تۇرعىندارى بىلعارى شيكىزاتىنان ايتارلىقتاي اقشا تاباتىن ەدى. الايدا 2016, 2017 جانە 2019 جىلدارى بىلعارى كاسىپورىندارىن قولداۋ ءۇشىن تەرىنى ەكسپورتتاۋعا تىيىم سالىندى. بۇل قادام ءتيىستى ناتيجە بەرگەن جوق. بۇگىندە كاسىپورىنداردىڭ جۇكتەمەسى قۋاتتىلىقتىڭ ۇشتەن بىرىنە دە جەتپەيدى. ولاردىڭ سانى دا ازايدى, – دەدى يۋري جۋلين پرەمەر-ءمينيستردىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى رومان سكلياردىڭ اتىنا جولداعان دەپۋتاتتىق ساۋالىندا.
ۇكىمەتتىڭ ەكسپورتقا سالىنعان تىيىمى سالانى تەرەڭ نوكاۋتقا جىبەردى. مۇنى دەپۋتاتتار دا, كاسىپكەرلەر دە مويىنداپ وتىر. تەرىنىڭ كوپتىگىنەن ونىڭ باعاسى وزىندىك قۇننىڭ دەڭگەيىنە دەيىن تومەندەپ كەتتى. وڭىرلەردىڭ كوبىندە تەرى جيناۋ توقتاتىلدى. سەبەبى مۇنداي ىسپەن اينالىسۋ ءتيىمسىز.
– سوندىقتان بىلعارى وڭدەۋ سالاسىن قولداۋ كەرەك. بىراق مۇنى شارۋالاردىڭ ەسەبىنەن جۇرگىزۋگە بولمايدى. ۇكىمەت تەرى ەكسپورتىنا سالىنعان تىيىمدى الىپ تاستادى. الايدا ونىڭ ورنىنا ەكسپورتتىق باج سالىعىن ەنگىزدى. سىرتقا ساتىلاتىن تەرىنىڭ ءار تونناسىنا 200 ەۋرو تولەۋ كەرەك. فەرمەرلەر ءۇشىن بۇل دا شەكتەۋدىڭ ءبىر ءتۇرى ەمەس پە؟! – دەيدى ءماجىلىس دەپۋتاتى.
تەرى وڭدەۋ ءىسىنىڭ باعى نەگە جانبادى دەسەك, بۇل سالا ەكى مەكەمەگە قارايدى ەكەن – اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى مەن يندۋستريا جانە ينفراقۇرىلىمدىق دامۋ مينيسترلىگى. ماسەلەنىڭ ءبىر ۇشى وسىندا جاتىر. وسى كۇنگە دەيىن ونىمەن ناقتى ەشكىم اينالىسپاعان. ەكى مەكەمە جۇمىستى ءبىر-بىرىنە سىلتەپ كەلەدى. سالدارىنان شيكىزات كولەمى شامادان تىس ءوسىپ كەتتى. سويتە تۇرا كاسىپورىنداردىڭ جۇكتەمەسى تىم از. شەتەل نارىقتارى دا يگەرىلگەن جوق.
– مىسالى, قىتاي تەرىنى اقش پەن اۋستراليادان يمپورتتاۋدا. ال ءبىزدىڭ شارۋالار دالاعا لاقتىرىپ وتىر. وسىلايشا, قوسىمشا تابىستان قاعىلۋدا. سوندىقتان بۇل ماسەلەنى رەتتەۋ كەرەك. بۇل ءۇشىن تەرى وڭدەۋ ءىسى اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىنە باسى ءبۇتىن بەرىلۋى ءتيىس. سونداي-اق اۋىلدىقتاردى تەرى جيناۋعا ىنتالاندىراتىن شارالار قابىلداۋ كەرەك جانە جەر-جەردە ارنايى پۋنكتتەر اشىلۋعا ءتيىس. بۇعان قوسا وڭدەلمەگەن تەرىگە ارنالعان ەكسپورتتىق باج سالىعىنىڭ كۇشىن جويعان دۇرىس, – دەيدى يۋ.جۋلين.
بۇل ماسەلە مال شارۋاشىلىعىمەن اينالىساتىن وڭىرلەر ءۇشىن وتە وزەكتى. اقمولالىق كاسىپكەر تابىلدى كەزەكباەۆ جىلقىنىڭ, ءىرى قارا مەن ۇساق مالدىڭ تەرىسىن قوقىسقا لاقتىرۋعا ءماجبۇر ەكەنىن جەتكىزدى.
– بۇرىن تەرى تاپسىرىپ از دا بولسا قوسىمشا تابىس تاباتىن ەدىك. قالاعا بارىپ-قايتقان جول-پ ۇلىمىزدى وسىلاي اقتاپ الاتىنبىز. بىراق بىلتىردان بەرى تەرىنى وتكىزۋ ماشاقاتقا اينالدى. قابىلداۋ پۋنكتتەرى كوبىنەسە جابىق تۇرادى. قابىلداعان كۇننىڭ وزىندە كيلوسىنا 40 تەڭگەدەن بەرەدى. سوندا شىعاتىنى تيىن-تەبەن عانا. ارينە, بۇل اقشاعا بايىپ كەتپەيمىز. بىراق تەرى مەن ءجۇندى قابىلدايتىن ورىن بولماعاندىقتان اۋىلداردىڭ اينالاسىنداعى سانيتارلىق جاعداي ناشارلاي ءتۇستى. قوقىس شىعاراتىن ورىنعا اپارىپ توككەنىمىزبەن, جاز بويى جامان ءيىس مازانى الادى. كومگەن تەرىنى اڭ-قۇس قوپارىپ جەر بەتىنە شىعارىپ تاستايدى. مۇنى رەتتەمەسە بولمايدى, – دەيدى ت.كەزەكباەۆ.
رۋسلان شوديەۆ قوي شارۋاشىلىعىمەن اينالىسادى. تيىسىنشە, اي سايىن ونداعان باس مالدى سويىپ, ەتكە تاپسىرادى. بىراق تەرى مەن ءجۇندى قوقىس جينايتىن ورىنعا اپارىپ توككەننەن باسقا امالى جوق.
– تەرى مەن ءجۇندى كەز كەلگەن جەرگە اپارىپ تاپسىرار ەدىم. قابىلدايتىن ورىن جوق. بۇل مەنىڭ باسىمداعى ماسەلە عانا ەمەس, مال شارۋاشىلىعىمەن اينالىساتىن كاسىپكەرلەردىڭ بارىنە ورتاق. جەرگىلىكتى بيلىك وكىلدەرى مۇنداي ماسەلەنىڭ بار ەكەنىن جاقسى بىلەدى. الايدا ءالى كۇنگە ناقتى شەشۋ جولدارى ۇسىنىلماعان. ويتكەنى اقمولا وبلىسىندا تەرى مەن ءجۇندى قايتا وڭدەيتىن كاسىپورىن جوق. بۇل سالا سۋبسيديالانبايدى دا. نارىقتىڭ سۇرانىسى تىم تومەن. باعانىڭ ارزان بولاتىنى دا سوندىقتان. جۇمىس ىستەپ تۇرعان تەرى زاۋىتتارى ەلدەگى شيكىزاتتىڭ ساپاسى ناشار دەگەن ءۋاج ايتادى. سوندىقتان ولار تەرىنى سىرتتان يمپورتتاعاندى قۇپتايدى. بۇل جەرگىلىكتى ونىمگە دەگەن سۇرانىستى ازايتىپ وتىر, – دەيدى ر.شوديەۆ.
سويتسەك, بىلعارى, قوي تەرىسىنىڭ ءۇلبىرى, ەلتىرى, تەرى-ءجۇن شيكىزاتى ءسىبىر جاراسىنا قاتىستى زەرتتەلۋى كەرەك ەكەن. بيزنەس سۋبەكتىلەرى مۇنداي زەرتتەۋلەردى رەسپۋبليكالىق ۆەتەريناريالىق زەرتحانانىڭ جەرگىلىكتى جەرلەردەگى فيليالدارىنىڭ بازاسىندا جۇرگىزىپ كەلگەن. تەك 2021 جىلعى 25 مامىردان باستاپ بىرقاتار ايماقتىڭ وبلىستىق جانە وڭىرلىك زەرتحانالارى ءسىبىر جاراسىنا قاتىستى زەرتتەۋلەر جۇرگىزۋدى توقتاتتى. وسى ءبىر جاعداي بيزنەستىڭ دامۋىنا كەرى اسەرىن تيگىزگەن. سالدارىنان وتاندىق كاسىپورىنداردىڭ جۇكتەمەسى ازايىپ, رەسپۋبليكانىڭ ەكسپورتتىق الەۋەتى تومەندەگەن.
ارقالىق قالاسىندا بىلتىر اشىلعان تەرى وڭدەۋ زاۋىتىنىڭ ديرەكتورى ەرجان ساليحوۆتىڭ ايتۋىنشا, سالانىڭ دامۋىنا كوروناۆيرۋس پاندەمياسى دا كەرى اسەرىن تيگىزدى.
– ءبىزدىڭ زاۋىت ايىنا 48 مىڭ شارشى مەتر تەرى وڭدەي الادى. كوروناداعدارىسقا دەيىن ءونىمدى يتاليا, يسپانيا, تۇركيا سەكىلدى مەملەكەتتەرگە جەتكىزىپ تۇردىق. پاندەميا سالدارىنان اتالعان نارىقتاردان ايىرىلىپ قالدىق. قازىر تەرىنى رەسەي, ۋكراينا جانە وزبەكستانعا جىبەرەمىز. ىشكى نارىقتىڭ تۇتىنۋ كولەمى از, 13 پايىز عانا, – دەيدى ە.ساليحوۆ.
ەكونوميست جانگەلدى شىمشىقوۆتىڭ پىكىرىنە قاراعاندا, جەڭىل ونەركاسىپكە مەملەكەتتەن قولداۋ كەرەك. ونىڭ ىشىندە تەرى وڭدەۋ ىسىنە قامقورلىق قاجەت-اق.
– شىنى كەرەك, ءبىز شيكىزاتقا تاۋەلدى مەملەكەتپىز. بۇل حالىقتى ونەركاسىپكە ۇيرەتپەيدى نە تابىس اكەلمەيدى. شيكىزات ساتىپ بايىعان بىردە ءبىر ەل جوق. بۇل تەرى وندىرىسىنە دە قاتىستى. مىسالى, ءبىز قويدىڭ ەتىن عانا پايداعا اسىرامىز. ال ونىڭ تەرىسى مەن ىشەك-قارىنى يت-قۇسقا جەم بولادى. وسىدان-اق ويلاي بەرىڭىز. اتا-بابامىز تەرى يلەۋدىڭ ءتۇرلى ءتاسىلىن مەڭگەرگەن. بايپاق, ءماسى, ساپتاما ەتىك تىگۋ تەحنولوگياسى قازاق توپىراعىنان شىققان. ال بۇگىندە وسىنىڭ ءبارى اڭىزعا اينالدى, – دەيدى ج.شىمشىقوۆ.
QazIndustry قازاقستاندىق يندۋستريا جانە ەكسپورت ورتالىعىنىڭ مالىمەتىنشە, ەلىمىزدىڭ 11 وڭىرىندە بىلعارى يلەۋ جانە وڭدەۋ كاسىپورىندارى بار. ونىڭ كوبى شىمكەنت قالاسىندا شوعىرلانعان – 7 كاسىپورىن. سونداي-اق الماتى, قوستاناي, جامبىل, اقتوبە, قىزىلوردا, پاۆلودار, سولتۇستىك قازاقستان, شىعىس قازاقستان وبلىستارىندا جانە نۇر-سۇلتان, الماتى قالالارىندا دا وندىرۋشىلەر بار. بۇگىنگى تاڭدا قازاقستاندا بىلعارى يلەۋمەن ءبىر ورتا كاسىپورىن (الماتى بىلعارى زاۋىتى – Almaty Tannery جشس) جانە 27 شاعىن كاسىپورىن («كازيتالكوجا», Semey Tannery, «كازاحليدەرمەح», «پەتروپاۆل بىلعارى زاۋىتى», «تاراز بىلعارى زاۋىتى», Turan Skin, «كامشات-اسەل» جشس جانە باسقالار) اينالىسادى.
2021 جىلدىڭ ءبىرىنشى جارتىجىلدىعىندا وتاندىق يلەنگەن بىلعارى مەن ءىرى قارا مالدىڭ تەرىسىنەن جاسالعان بىلعارى كراستىن ساتۋدان تۇسكەن ەكسپورتتىق ءتۇسىم 2,4 ملن دوللاردى قۇراعان. بۇل 2020 جىلدىڭ سايكەس كەزەڭىندەگى كورسەتكىشتەن 73,3 پايىزعا جوعارى. سونداي-اق ءىرى قارا تەرىسىنەن جاسالعان بىلعارى ءوندىرىسىنىڭ كولەمى 2021 جىلدىڭ قاڭتار-ماۋسىم ايلارىندا 54 ملن شارشى دەتسيمەتردى قۇراعان. كورسەتكىش – 2020 جىلمەن سالىستىرعاندا 15,2 پايىزعا جوعارى. ىشكى نارىقتا وتاندىق بىلعارىنى از مولشەردە اياقكيىم ونىمدەرىن (نەگىزىنەن اسكەري جانە ارنايى اياقكيىم ءۇشىن) جانە بىلعارىدان جاسالعان تاۋارلاردى (سومكەلەر, بەلدىكتەر) وندىرۋشىلەر ساتىپ الادى. قالعانى ەكسپورتتالادى.
تۇيىندەي ايتساق, تەرى وڭدەۋ ىسىنە تەرەڭدەۋ كەرەك. بۇل – مال ۇستاپ وتىرعان شارۋالاردىڭ تىلەگى. ال كوپتىڭ تىلەگىنە كوڭىل بولىنگەنى دۇرىس.
