كوللاجدى جاساعان زاۋرەش سماعۇل, «ەQ»
بۇرىن الماتى قالاسى ماڭىنداعى ەلدى مەكەندەردە عانا ورتالىقتاندىرىلعان سۇيىق وتىن قولجەتىمدى بولعان, ونىڭ وزىندە ساناۋلى اۋىلدار عانا گازدىڭ قىزىعىن كورەتىن-ءدى. ال 2018 جىلى وبلىس ورتالىعىنا كوگىلدىر وتىن قۇبىرى جەتتى. وسىلايشا, تالدىقورعان قالاسى مەن ونىڭ ىرگەسىندەگى اۋىلدار وركەنيەتتىڭ نىشانىن سەزىنە باستادى. ارينە, بۇل ءۇشىن مەملەكەت قورجىنىنان قىرۋار قاجى بولىنگەنى انىق. بىلتىرعى دەرەككە جۇگىنسەك, جەتىسۋدا 144 ەلدى مەكەن تولىقتاي گازداندىرىلعان. ياعني تابيعي گازعا 1,1 ملن ادام نەمەسە تۇرعىنداردىڭ 56 پايىزى قول جەتكىزگەن. بىراق بۇل كورسەتكىشكە نەگىز رەتىندە مەگاپوليس ماڭىنداعى اۋداندار مەن تالدىقورعان قالاسىنا قاتىستى جاعداي الىنسا كەرەك. ويتكەنى ايماقتاعى 5 اۋداننىڭ تۇرعىندارى ءۇشىن كوگىلدىر وتىن ءالى ارمان كۇيىندە قالىپ وتىر. ءتىپتى تۇگەلگە جۋىق گازداندى دەگەن مەگاپوليس ماڭىنداعى ەلدى مەكەندەردەگى جاعدايدىڭ ءوزىن جاقسى دەپ ايتۋعا ءالى ەرتە. بۇل تۋرالى ءسال كەيىنىرەك ايتساق.
ازىرگە ايماقتىڭ اتقارۋشى بيلىگى وبلىس ورتالىعى مەن ونىڭ اينالاسىنداعى اۋىلدارعا گاز قۇبىرىن تارتۋدى اياقتاعانىن ايتىپ, الاقايلاپ وتىر. مىسالى, جاقىندا عانا تالدىقورعان قالاسىنا قاراستى «كوكتال» شاعىن اۋدانىنا كوگىلدىر وتىن بەرىلدى. كوكتالدىقتار بىرنەشە جىل كۇتكەن تابيعي گازعا العاشقى بولىپ 15 تۇرعىن ءۇي قول جەتكىزدى. ال وسى ايدىڭ سوڭىنا دەيىن تاعى 600 ابونەنتتى قۇبىر جەلىسىنە قوسۋ جوسپارلانعان. جالپى, بۇل شاعىن اۋداندا 1 700 ابونەنت بار ەكەن. بىراق بۇل ابونەنتتەردىڭ بارلىعىنا كوگىلدىر وتىنعا قوسىلۋ قيىنعا سوعادى. ونىڭ ءتۇرلى سەبەبى بار, باستىسى – جەلىگە جالعانۋدىڭ قۇنى. قازىر ورتالىق گاز قۇبىرىنا قوسىلۋ ءۇشىن تۇرعىندار 250 مىڭ تەڭگەدەن – 400 مىڭ تەڭگەگە دەيىن اقشا تولەۋگە ءماجبۇر. ال مۇنداي قاراجاتتى شىعارۋعا تۇرعىنداردىڭ قالتاسى جۇقا. ونىڭ ۇستىنە كوكتال اۋىلىنا گاز قۇبىرىن تارتۋ جۇمىسىنان ءجيى كىلتيپان شىعىپ, ادامداردىڭ تابيعي وتىنعا دەگەن سۇرانىسى جىلدار بويى ناقتىلانباي كەلگەن بولاتىن. ويتكەنى اۋىلعا گاز قۇبىرىن تارتۋ جوباسى 2018 جىلى باستالسا دا, تولىق ىسكە اسىرىلۋى بىرازعا سوزىلعان ەدى.
بىلتىر جەلتوقسان ايىندا وبلىس اكىمى قانات بوزىمباەۆ تالدىقورعان قالاسىن ارالاۋ بارىسىندا بۇل ماسەلەگە ەرەكشە نازار اۋدارىپ, مەردىگەر مەكەمە تاراپىنان جىبەرىلگەن بارلىق كەمشىلىكتى تۇزەۋدى تاپسىرعان. قابىلدانعان شارالاردان كەيىن گاز قۇبىرىنىڭ بەرىكتىگى مەن ساڭىلاۋسىزدىعىن تەكسەرۋ جۇمىستارى اياقتالىپ, ەلدى مەكەنگە كوگىلدىر وتىن بەرىلدى. جالپى, 8 مىڭ تۇرعىنى بار «كوكتال» شاعىن اۋدانىنا گاز تاراتۋ جۇيەسى تالدىقورعان قالاسىن گازداندىرۋدىڭ IV كەزەگى اياسىندا سالىنعان. قۇبىردىڭ ۇزىندىعى 60,3 شاقىرىم شاماسىندا كورىنەدى. ونىڭ جوباسى مەن قۇرىلىسى بيۋدجەت ەسەبىنەن جۇرگىزىلىپ, 700 ملن تەڭگە كولەمىندە قارجى جۇمسالعان.
– كوپ كۇتكەن قۋانىشقا جەتتىك. بۇرىن ءبىر ماۋسىمدا 10 تونناعا دەيىن كومىر جاعاتىنبىز. ءۇيدى كومىرمەن جىلىتۋ ءبىر جاعىنان شىعىندى بولسا, ەكىنشى جاعىنان كومىر تاسىپ, كۇل شىعارۋدىڭ ازابى كوپ. سول قيىندىقتان قۇتىلىپ, تۇرمىس تاۋقىمەتىنىڭ جەڭىلدەگەنىنە قۋانىپ وتىرمىز, – دەيدى كوكتال اۋىلىنىڭ تۇرعىنى شاكۋرا بەكەجانوۆا.
سونىمەن, تالدىقورعان قالاسىن گازداندىرۋ ءىسى تولىعىمەن اياقتالدى دەۋگە بولادى ەكەن. جالپى, قالا بويىنشا 54,3 مىڭ ابونەنتتىڭ تابيعي گازعا قوسىلۋعا مۇمكىندىگى بار جانە قازىرگى كەزدە سونىڭ 30 مىڭعا جۋىعى قوسىلعان. ال 2022-2023 جىلدارى قالا ماڭىنداعى «ىنتىماق», «جاستار-2» شاعىن اۋداندارىنا گاز تارتۋ جۇمىسى جۇرگىزىلمەك.
ءسوز باسىندا وبلىستىڭ الماتى قالاسى ماڭىنداعى اۋداندارىنىڭ كوگىلدىر وتىن تۇتىنۋىنا قاتىستى ايتقان ەدىك. سونى ءسال تەرەڭدەتسەك. قازىر دە ەڭبەكشىقازاق, جامبىل, قاراساي, تالعار, ىلە اۋداندارىنىڭ تۇرعىندارىن تابيعي وتىنمەن قامتۋ ماسەلەسى وتكىر تۇر. دەرەك بويىنشا, قالا ماڭىنداعى 188 ەلدى مەكەننىڭ ىشىندە 122 اۋىلعا كوگىلدىر وتىن جەلىسى تارتىلعان. بۇل جەردە اتقارۋشى بيلىكتىڭ تۇرعىنداردى تابيعي گازبەن قامتۋعا قاتىستى ۇستانىمىنىڭ ءوزى قىزىق بولىپ كەلگەنىن مويىنداۋ كەرەك. ياعني مەملەكەتتىڭ قارجىسى نەگىزىنەن ايماقتاعى نىساندار تۇتىنۋعا ءتيىستى كوگىلدىر وتىندى جيناقتاپ, ەسەپتەۋ مىندەتىن اتقاراتىن گاز ءبولۋ ستانسالارىن سالۋعا ءبولىنىپ وتىردى. ال اۋىلىشىلىك قۇبىر جەلىسىن تارتۋ مەن جەكە تۇرعىن ۇيلەردىڭ گازعا قوسىلۋ مۇمكىندىگى ەكىنشى ورىنعا ىسىرىلدى. ءارى بۇل جۇمىستى ىستەۋگە جەكە كومپانيالار مەن كۆازيمەملەكەتتىك سەكتور تارتىلعاندىقتان كوگىلدىر وتىنعا قولجەتىمدىلىك جاعدايى ادامداردىڭ جەكە ماسەلەسىنە اينالىپ وتىردى. ەسەسىنە, وڭىرلەردى گازداندىرۋعا بيۋدجتتەن بولىنگەن قوماقتى سۋبسيديالاردىڭ سايدا سانى, قۇمدا ءىزى جوق. سونىڭ كەسىرىنەن گاز تاسىمالداۋشى كومپانيالاردىڭ قىزمەتى ءۇشىن تولەيتىن ارتىق اقشا تاپپاعان ادامدار نەسيە الۋعا ءماجبۇر بولدى. مىسالى, بۇگىنگە دەيىن ىلە اۋدانى اۋماعىنداعى اۋىلداردا گاز جەلىسىنە جالعاۋ مەن قۇجات راسىمدەۋ قۇنى 300 مىڭ تەڭگەدەن 450 مىڭ تەڭگە شاماسىندا قالىپ وتىر.
ايتپاقشى, بىرەر جىل بۇرىن گازبەن جابدىقتاۋعا قوسۋ قىزمەتتەرىنىڭ قۇنىن ارزانداتۋ بويىنشا «تالدىقورعان قالاسى مەن الماتى وبلىسىنىڭ ەلدى مەكەندەرىندەگى تۇرعىن ۇيلەردى گازداندىرۋدىڭ» قارجىلىق-ەكونوميكالىق نەگىزدەمەسى ازىرلەنگەن ەكەن. بۇل باعدارلامانىڭ نەگىزگى ماقساتى ءبىز ايتىپ وتىرعان ماسەلەنى شەشۋ بولدى. ياعني گازبەن جابدىقتاۋ جۇيەسىنە ابونەنتتەردى قولجەتىمدى باعامەن جانە ءبولىپ تولەۋ مۇمكىندىگىن قولدانا وتىرىپ قوسۋ جايى شەشىمىن تابۋى كەرەك-ءتى. وسى شارۋا ءۇشىن وبلىستىق بيۋدجەتتەن 500 ملن تەڭگە كولەمىندە قاراجات تا بولىنگەن. ءبىر قىزىعى, وسى بولىنگەن قارجىعا يەلىك ەتۋشى «جەتىسۋ-وبلگاز» كومپانياسى اۋىلداردى گازعا قوسۋ جۇمىسىن جۇرگىزەتىن سەرىكتەستەرىمەن كونسورتسيۋم جاساپ, ءبىر ابونەنتتى گازعا تولىق قوسۋ قۇنى ورتاشا ەسەپپەن 250-300 مىڭ تەڭگە ارالىعىندا بولادى دەگەن شەشىم شىعارعان ەكەن. ال حالىقتىڭ ءالجۋاز توبىنا بۇل قاراجاتتى 8 اي مەرزىمگە پايىزسىز ءبولىپ تولەۋدى ۇسىنعان.
