تاربيەنىڭ تورەسى – ەڭبەككە باۋلۋ

جولساپارعا شىققان سايىن سەرىك­تەس­تىكتەر مەن شارۋا قوجالىق­تا­رى­نىڭ مالشى مەن ساۋىنشى تابا ال­ماي وتىرعاندىعىن ءجيى ەستيمىز. جالاقىسىن قوماقتى ەتىپ تولەپ, اس-سۋىن بەرىپ, استى-ۇستىنە تۇسسە دە, جۇ­مىس ىستەيتىن ادام جوق. جاقسى اۋدا­­نىنداعى «ۆيكتور» شارۋا قوجا­لى­عىنىڭ باسشىسى ۆاديم ءۆيتتىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, ساۋىنشىعا 120 مىڭ تەڭگە جالاقى تولەيدى. تۇسكى اسى تەگىن. كۇنىنە نەبارى 4 ساعات, تاڭعى جانە كەشكى ساۋىن ۋاقىتىندا عانا جۇمىس ىستەيدى. سونىڭ وزىنە ادام تاپپاي ابدىراپ وتىر. اۋىلدىق جەردە 120 مىڭ تەڭگە – ءتاپ-ءتاۋىر تابىس. مۇنداي مى­سالداردى كوپتەپ كەزدەستىرۋگە بولادى. ەرەيمەنتاۋ اۋدانىنىڭ قوي شارۋاشىلىعىمەن اينالىساتىن شار­ۋا قوجالىقتارى قويشى تابا الماي وتىر. جۇمىستى ەڭسەرىپ, بەرىلىپ ىستەيتىن ادام بولماعاندىقتان, ويعا العان شارۋانىڭ ورىندالۋى قيىن. كەيبىر شارۋا­ قوجالىقتارى قويشىعا ءوز قويىڭدى ءبىزدىڭ مالعا قوسىپ باق, جەم-ءشوبى تەگىن دەگەن ۇسىنىستارىن دا ايتادى. ەكى قولعا ءبىر كۇرەك تاپپاي, بوسقا قاراپ وتىرعان ادامداردى ىنتالاندىرۋدىڭ ءبىر ءتاسىلى. بىراق سونىڭ وزىندە قىزىعا قوياتىن كىسى كورىنبەيدى. وبلىس ورتالىعىنداعى «جاقىپوۆ» جەكە كاسىپكەرلىگىنىڭ باسشىسى سايران جاقىپوۆتىڭ ايتۋى­نا قاراعاندا, قۇرىلىس سالاسىندا جۇمىس ىستەيتىن ادام قاسقالداقتىڭ قا­نىنداي تاپتىرمايدى. ءتىپتى مامان ەمەس, قارا جۇمىسقا دا قول كۇشى جە­تىس­پەيدى. ايتۋىنا قاراعاندا, قا­را­پا­يىم كۇزەتشىنىڭ وزىنە 120 مىڭ تەڭگە جالاقى تو­لەيدى ەكەن. ال تاس قا­لاۋ­شى, دا­نە­كەر­لەۋ­شى ءتارىزدى ماماندار ايىنا 300 مىڭ تەڭگەدەن جوعارى ەڭ­بەكاقى الادى.

– جاز بويى قالالىق جۇمىسپەن قام­تۋ ورتالىعىنا بىرنەشە رەت باردىم, – دەيدى سايران جاقىپوۆ, – جۇمىسسىز رەتىندە تىركەلگەن ادام بولسا, ماعان جىبەرىڭىزدەر دەگەن ءوتىنىشىمدى ايتتىم. بىراق ەشكىم كەلگەن جوق.

اۋىل شارۋاشىلىعىنداعى ەڭ ۇل­كەن ماسەلە – بىلىكتى مەحانيزاتور­لار­ مەن كوم­باينشىلاردىڭ جەتىسپەۋشىلىگى. سەبەبىن تالداساڭىز, ەرتەرەكتە تابانى تاستان تايماعان تار­لانبوزداي ەڭسەرە جۇمىس ىستەگەن مايتالمان مەحانيزاتورلار بۇگىنگى كۇنى زەينەت دەمالىسىنا شىعىپ كەتتى. ودان كە­يىنگى وتپەلى كەزەڭدى مەحانيزاتور ما­مان­دى­عى قا­دىرسىز, كەرەكسىز ما­مان­دىققا اينالدى. ويتكەنى كوك­تەم­گى جانە كۇزگى دالا جۇمىستارى كەزىندە عانا ەڭبەك­اقى تابۋعا بولاتىن. ونىڭ وزىندە ەڭبەك­اقىلارى جەم-شوپپەن تو­لەندى. تۇ­راقتى جۇمىس بولماعان سوڭ جاستار بۇل كاسىپتەردى يگەرگىسى كەل­مەيدى.

– ونداي ماسەلە بار ەكەندىگى راس. بۇ­گىنگى تاڭدا ءبىز بىرقاتار جوعارى وقۋ ورنى, كوللەدجمەن كە­لى­سىم­شارتقا وتىرىپ جاتىرمىز. اۋىل شارۋا­شى­لى­عىنا قاجەتتى اگرو­نوم, زووتەحنيك, مال دارىگەرى, مەحا­ني­­زاتور سياقتى ما­ماندىقتارعا گرانت­تار بار. سونىڭ وزىندە سول ما­­مان­­­دىقتارعا جاستاردىڭ كوبى بارا قوي­­­­مايدى. بۇل ورايداعى شارۋا­نى دۇرىس ۇيىمداس­تى­رىپ وتىرعان شارۋاشىلىقتار دا بار. تو­لىمدى ەڭ­بەكاقى تولەپ, تۇرعىن ءۇي بەرىپ, ال­دى­نا مال سالىپ, جان-جاقتى قولداۋ كور­­سەتىپ, جاستاردى قىزىقتىرىپ وتىر­­عانداردىڭ ءىسى وزگەلەرگە ۇلگى بولا­رى انىق, – دەيدى وبلىستىق اۋىل شار­ۋا­شىلىعى باس­شى­سىنىڭ مىندەتىن اتقا­رۋشى ەركەش الەنوۆ.

وسى ارادا قاداپ ايتا كەتەتىن ءبىر جايت, وبلىستىق اۋىل شارۋاشىلىعى باسقارماسىندا وبلىسقا قانشا مەحانيزاتور, قانشا كومباينشى قاجەت ەكەندىگى تۋرالى ناقتى دەرەك جوق. قا­جەتتى كادرلاردى جىل سايىن دايارلاپ جاتقان كاسىپتىك-تەحنيكالىق كوللەدج تۇلەكتەرىنىڭ جۇمىس­قا ورنالاسۋ جايى قالاي, ولار­دىڭ قانشاسى ءوز ماماندىقتارى بويىنشا جۇمىس ىستەپ ءجۇر؟ بۇل جاعى دا قاراڭعى. وبلىستىق ءبىلىم باسقارماسىندا دا ناقتى مالىمەت جوق. سوندا مەملەكەتتىڭ قانشاما قاراجاتى شىعىندالىپ, كىمدى نەگە وقىتىپ جاتىرمىز دەگەن ساۋال تۋىن­داي­دى. كوللەدج ءبىلىم الۋشىلارى تەگىن وقىپ, جاتاقحانامەن قامتاماسىز ەتىلەدى. ءبىلىم الۋلارىنا بار جاعداي جاسالعان. بۇل تاراپتان مەملەكەتكە وكپە جوق.

– ەڭبەك تاربيەسىن بالا جاستان باس­تا­عانىمىز دۇرىس, – دەيدى كوكشەتاۋ قالالىق ارداگەرلەر كەڭەسىنىڭ تورا­عاسى شياپ اليەۆ, – ەرتەرەكتە ءبىلىم وشاقتارىندا بۇل ماسەلەگە ايرىق­شا ءمان بەرەتىن. جىل بويعى تاربيە جۇمىسى جاز ايلارىندا وقۋشىلاردىڭ ەڭبەك جانە دەمالىس لاگەرلەرىندە ساباقتاساتىن. ءبىلىم وشاقتارىندا ەڭبەك وزاتتارىمەن كەزدەسۋلەر ۇيىم­داس­­تىرىلاتىن. بالكىم وسى ءادىستى قاي­تادان قولعا الۋ كەرەك شىعار. قا­زىر­گى كۇنى تەلەديداردى قوسىپ قال­ساڭ, الدەبىر ءانشى مەن ءارتىستىڭ باي­­لىققا بوككەن ءسان-سالتاناتىن كور­سە­تىپ جاتادى. ەڭبەك ادامىنىڭ ەمەس, بلوگەر­لەر­دىڭ باعى جانعان زامان بولدى. شەتەلدىك سەريالداردا دا وسىن­داي ەر­تەگى ءومىر. اۋىل بالاسى دا وسىنداي تۇرمىستى اڭسايدى. بىراق سول يگىلىككە ادال ەڭبەكپەن قول جەت­­كىزۋ كەرەك ەكەندىگى سانالارىنا ءسى­ڭىرىلىپ جاتقان جوق. مەنىڭ ويىمشا, ەڭبەككە تاربيەلەۋدىڭ كەشەندى تۇجى­رىم­دا­ما­سىن جاساپ, جۇزەگە اسىرۋ كەرەك. ايتپەسە ماسىلدىق پيعىل ابدەن مەڭ­دەپ كەتتى. زامانىندا كورنەكتى جازۋشى ءازىلحان نۇرشايىقوۆتىڭ «بالا تاربيەسىنىڭ ەڭ ۇلكەنى – ونى ەڭبەككە باۋلۋ. ەڭبەكشىل جاس قانا ەڭ ۇزدىك ازامات بولىپ قالىپ­تاسادى» دەيتىن اتالى ءسوزى بولۋشى ەدى. تاربيەنىڭ تورەسى – ەڭبەككە باۋلۋ. سوندىقتان بۇل ءىستى قازىردەن قولعا الماساق, كەش بولادى.

اعا بۋىننىڭ بۇل ورايدا ايتارى كوپ. وسى تاقىرىپتى قاۋزاپ جازۋ بارىسىندا ءبىز كوكشەتاۋ قالاسىندا تۇ­را­تىن سوتسياليستىك ەڭبەك ەرى ەسىلباي قادىرالينمەن جۇزدەستىك. كوپتى كورگەن ەڭبەك تارلانىنىڭ كوكى­رە­گىندەگى ويدى ءدوپ باسىپپىز.

– كەشەگى كەڭەس زامانىن قانشا كۇستانالاساق تا قاراپايىم حالىقتى جۇمىسقا جۇمىلدىرا ءبىلدى. اركىمنىڭ قوعامعا سىڭىرگەن ەڭبەگى ەكشەلىپ, جاريا ەتىلەتىن. ءتىپتى قاراپايىم ادىستەردىڭ ءوزى ەڭبەككە ىنتالاندىرۋدىڭ تەتىكتەرى بولدى. ماسەلەن, كۇزگى ەگىن وراعى كەزىندە كومباينشىلاردىڭ جارىسى ۇيىمداستىرىلاتىن. كۇن سايىن قورىتىندىسى شىعارىلىپ, تاقتاعا ىلىنەدى. ەڭبەك بايگەسىندە ماڭدايى جارقىراپ, الدا كەلگەننىڭ مەرەيى وسپەك. جاي عانا ماقتاۋ-ماراپاتتاۋ ەمەس, سىياقىسى دا بار. مۇنداي جۇ­مىس قورىتىندىلارى اپتا سايىن شى­عارىلاتىن. جىل بويعى جۇمىسى ەسەپكە الىنىپ, وزاتتاردىڭ بەينەسى قۇر­مەت تاقتاسىنا ىلىنەتىن. وسى­نىڭ ءوزى كادىمگىدەي ادال باسەكە­لەستىك­تى تۋدىرىپ, حاس جۇيرىككە قامشى باس­قان­داي اسەر ەتۋشى ەدى. قازىر ويلاپ قاراساڭ, انشەيىن عانا دۇنيە ەكەن. سونىڭ وزىندە ءبىز قاتارىمىزدان قال­ساق ۇيات بولادى دەپ ەڭبەك ەتۋشى ەدىك. ەڭبەكتىڭ قايتارىمى دا بولدى. سول زاماندا كوپشىلىكتىڭ قولىنا تيە بەر­مەي­تىن ءزارۋ زاتتار ەڭبەك وزاتتارىنا بەرىلەتىن. بۇل دا كادىمگىدەي ىن­تالاندى­راتىن.

ەڭبەك ادامىن باعالاۋ وتە ما­ڭىزدى. بۇل تاراپتا كەمشىلىكتىڭ بار ەكەن­دىگىن جاسىرا الماساق كەرەك. قازىر ءار وتباسىنىڭ تابىسىن ەسەلەپ ارتتىرۋ ماسەلەسى ءجيى ايتىلۋدا. ول ءۇشىن ادال ەڭبەككە جالىنعاننان باسقا امال جوق.

– بۇگىندە وردەن-مەدالعا يە بولىپ جاتقانداردى قاراساڭ, وڭكەي اكىم­دىكتىڭ ادامدارى مەن شارۋاشىلىق باسشىلارى, – دەيدى ەڭبەك ارداگەرى بولاتبەك حامزين, – ال قاراپايىم ادامنىڭ ەڭبەگىن كىم باعالاپ جاتىر؟! وسىنداي ادىلەتسىزدىك ورىن العان سوڭ ەڭبەككە دەگەن ىنتانىڭ دا كەميتىندىگى بەلگىلى. كەڭەس زامانىندا ءبىزدىڭ كوك­شەتاۋدان تراكتور تىزگىندەگەن قوس ماي­رانىڭ داڭقى ورلەپ تۇردى. ءباس­پاسوز بەتىنەن تۇسپەيتىن. وداقتىق, رەسپۋبليكالىق سەزدەرگە قاتىستى, دەلەگات بولدى, دەپۋتات بولدى. بۇگىن مالشى مەن سا­ۋىنشىنى كىم ەلەپ جاتىر؟!

ىلكى زامانداعى ىلكىمدى شارۋا وسىلايشا ورىستەگەن. بۇگىنگىنىڭ بەينەسى قالاي, بولاشاقتىڭ سوقپاعىن قالاي تۇزەمىز؟ قازىر جۇمىس ىستەيمىن دەگەن جاستارعا جاقسى جاعداي تۋعىزىلىپ وتىر. ماسەلەن, «اتامەكەن» ۇلتتىق كاسىپكەرلىك پالاتاسى «باستاۋ بيز­نەس» جوباسى بويىنشا كاسىپكەرلىك نە­گىز­دە­رىنە وقىتادى. باستى ماقسات – ءبىر كاسىپتى يگەرۋ ارقىلى ەكو­نو­مي­­­­كا­لىق بەلسەندىلىكتى ارتتىرۋ. «بي­ز­­­نەس باستاۋ» جوباسىنا بىر­نەشە سا­­­نات بويىنشا قا­تىسۋعا ابدەن بولا­دى. ايتالىق, اۋىلدىق جەرلەردە, قا­لا­لاردا, ونىڭ ىشىندە مو­نوقالا تۇرعىندارى ءۇشىن دە مۇم­كىندىك زور. ەلۋ جاستان اسقان ادامدار دا, از قام­تىل­عان نەمەسە كوپبالالى وتباسى مۇشەلەرى دە ناپاقا تابۋعا تولىق مۇمكىندىك بار. بيىل بۇل جوبا بو­يىنشا 1300 ادامدى وقىتۋ جوسپارلانىپ وتىر. بيىلعى جىلدىڭ 1 قاڭ­تار­عا دەيىن 1495 قاتىسۋشى وقى­دى, ولاردىڭ 1013-ءى ءوز جوبالارىن جۇ­زەگە اسىرۋدا. بۇل ماقساتقا 2 ملرد تەڭ­گەدەن استام قاراجات قۇيىلىپ, مىڭ­نان اس­تام جاڭا جۇمىس ورنى اشىلدى. وڭىردە جەمىستى جۇمىس ىستەپ جات­قان باعدارلامالاردىڭ قاتارىندا «جاس­تار تاجىريبەسى» مەن «العاشقى جۇ­مىس ورنى» دا بار.

– بيىل «جاستار تاجى­ري­بەسى» اياسىندا 532 جاس ماماندى وقى­تۋدى جوسپارلاپ وتىرمىز, – دەيدى وب­لىس­تىق جۇمىسپەن قامتۋ جانە الەۋ­مەت­تىك باعدارلامالاردى ۇيلەستىرۋ باس­قار­ماسى باسشىسىنىڭ ورىنباسارى شولپان راحماتۋللينا, – ولار جاڭا تالاپقا ساي بۇرىنعىداي التى اي ەمەس, ءبىر جىل وقيدى. تولە­نەتىن اقشا كولەمى دە ءوسىپ, 30 ايلىق ەسەپتىك كورسەتكىشكە جەتتى. ەڭ ما­ڭىز­دى­سى, وقىعان ءبىر جىلى ەڭبەك ءوتىلى رەتىندە ەسەپتەلىپ, ەڭبەك كىتاپشاسىنا ەنگىزىلەدى.

بيىل جۇمىسپەن قامتۋدىڭ جول كار­تاسىن ىسكە اسىرۋ اياسىندا 367 تۇ­لەككە 1,5 ملرد تەڭگە قاراجات ءبولى­نىپ وتىر. ازىرگە بۇل مۇمكىندىكتى 100 قاتى­سۋ­­شى پايدالانىپ, 416 ملن تەڭگەگە جۋىق نەسيە العان.

مەملەكەت تاراپىنان قامقورلىق كورسەتىلۋدە. تەك سول مۇمكىندىكتى پايدالانۋ قاجەت. ونىڭ ۇستىنە جەلكىلدەپ ءوسىپ كەلە جاتقان جاس ۇرپاقتى ادال ەڭبەككە باۋلۋدىڭ ءادىس-تاسىلدەرىن جە­تىل­دىرۋ ماڭىزدى. ەندىگى ارادا وسى ماسەلەنى قولعا الساق, قانەكي!

اقمولا وبلىسى