– ءبىرىنشى ساۋالىمىزدى «جاڭا قازاقستان قانداي بولۋى كەرەك؟» دەگەن جالپىلاما سۇراقتان باستاساق.
لاۋرا قاراباسوۆا:
– ءبىلىم سالاسىنا قاتىستى ايتاتىن بولسام, بىرىنشىدەن, اكادەميالىق ادالدىق قاعيداتتارى باستى قۇندىلىققا اينالۋى كەرەك. پروفەسسور ءدۇيشون شاماتوۆ «اكادەميالىق ادالدىق دەگەنىمىز ەشكىم قاراپ, باقىلاپ تۇرماسا دا, دۇرىس ىستەر جاساۋ», دەگەن ەدى. سوندىقتان جاڭا قازاقستاندا ءار باسشى, ءار مامان, ءار ادام ءوز ىسىنە ادال بولۋى كەرەك. سونىمەن بىرگە كەز كەلگەن سالادا پرەزيدەنت ايتقان مەريتوكراتيا پرينتسيپتەرى, ياعني ادىلدىك قاعيداتتارى ساقتالعانى وتە ماڭىزدى. ەكىنشىدەن, شەشىم قابىلداۋ جانە قوعامدىق پىكىر قالىپتاستىرۋ پروتسەستەرىندە عالىمدار مەن ساراپشىلار پىكىرى, عىلىمي زەرتتەۋ ناتيجەلەرى كوبىرەك قولدانىلسا دەيمىن. ول ءۇشىن عىلىمي الەۋەتتى كوتەرۋ جانە ساراپشىلارىمىزعا كونسترۋكتيۆتى پىكىر ءبىلدىرۋ پلاتفورمالارىن ۇسىنۋ ماڭىزدى.
ازاماتتارىمىزدىڭ سىني ويلاۋ قابىلەتىن قالىپتاستىرۋ ماسەلەسىن ەرەكشە اتاپ ءوتۋ كەرەك. سەبەبى توتەنشە جاعداي كەزىندە جالعان اقپارات كوبەيىپ, ينفودەميا ورىن السا, قوعامدا الاۋىزدىق پايدا بولىپ, احۋال قيىندايدى. سول سەبەپتى مەكتەپ قابىرعاسىنان باستاپ سىني تۇرعىدان ويلاۋ, تالداۋ جانە بىرنەشە اقپارات كوزىنەن الىنعان مالىمەتتەردى قورىتىپ, پراكتيكالىق قاجەتتىلىككە قولدانۋ داعدىلارىن دامىتۋ قاجەت. باتىس ەلدەرىندە وقۋشىلار اقپاراتتى, ءماتىندى ءتۇسىنىپ, تالداۋعا ەرتەدەن ماشىقتانادى.
سەرىك بەيسەمباەۆ:
– جاڭا قازاقستاندا اۆتوريتارلىق ساياسي جۇيە ەمەس, دەموكراتيالىق ساياسي جۇيە باسىمدىق الۋى قاجەت. مەن ءۇشىن بۇل – جاڭا قازاقستانداعى ەڭ ماڭىزدى كورسەتكىش ءھام فاكتور. تارقاتىپ ايتساق, بيلىك ۋاقتىلى اۋىسىپ, ءادىل سايلاۋ وتكىزىلۋگە ءتيىس. بۇل بىرىنشىدەن. ەكىنشىدەن, زاڭ ۇستەمدىگى شىن مانىسىندە ورناۋى قاجەت. ياعني ادامنىڭ دارەجەسىنە, لاۋازىمىنا قاراماستان, زاڭ تالاپتارى بارىنە بىردەي بولۋى كەرەك.
ەلدەگى ءسوز بوستاندىعى مەن ميتينگ وتكىزۋ ەركىندىگى دە ماڭىزدى. سونداي-اق قوعامدىق ۇيىمداردىڭ جۇمىسىنا شەكتەۋدىڭ ازايعانى ءجون. جالپى, مەملەكەتتىك ەمەس ۇيىمداردان بولەك, جالپى قوعامدىق بىرلەستىكتەرگە قاتىستى زاڭدى تۇردە شەكتەۋلەر وتە كوپ. سولار قايتا قارالىپ, ازاماتتىق قوعامنىڭ دامۋىنا مۇمكىندىكتىڭ بەرىلۋى دە وزەكتى فاكتور. ساياسي پارتيالارعا دا قاتىستى ءتۇرلى شەكتەۋدى الىپ تاستاۋىمىز كەرەك. مەنىڭشە, جاڭا قازاقستاننىڭ ەڭ باستى العىشارتتارى وسىلار.
جاسۇلان كۋشەباەۆ:
– جاڭا قازاقستانعا جاڭا ەكونوميكالىق ساياسات قاجەت. ونىڭ ىشىندە وندىرۋگە, ونەركاسىپكە باسىمدىق بەرگەن ءجون. ءبىرىنشى كەزەكتە كۇندەلىكتى تۇتىناتىن تاۋارلار ءوندىرۋدى قولعا الۋ كەرەك. ستاتيستيكاعا سۇيەنسەك, حالىقتىڭ تابىسىنىڭ 70 پايىزى كۇندەلىكتى تۇتىناتىن تاۋارلارعا جۇمسالادى. وكىنىشكە قاراي, قازاقستاندا وسىنداي ونىمدەردىڭ باسىم بولىگى يمپورتتىق تاۋارلار. سايكەسىنشە, تابىسىمىزدىڭ قوماقتى بولىگى شەتەلگە كەتىپ جاتىر. وسىلايشا, ەلدەگى ەكونوميكادا اقشا اينالىمى ازايادى. مۇنداي تىعىرىقتان شىعاتىن جالعىز جول – وندىرۋگە باسىمدىق بەرۋ. ازىق-ت ۇلىككە, اۋىل شارۋاشىلىعىنا, جەڭىل ونەركاسىپ, كيىم ونەركاسىبىنە كوڭىل ءبولۋ كەرەك. ەگەر كۇندەلىكتى تۇتىناتىن تاۋارلارىمىزدىڭ ءبارىن ءوزىمىز شىعارساق, قارجىنى ەلدە ساقتاپ قالامىز. تيىسىنشە, حالىقتىڭ تۇرمىسى دا جاقسارادى, مەملەكەتتىك قازىنا دا ورتايمايدى.
يساتاي مينۋاروۆ:
– كەدەيلىكپەن, الەۋمەتتىك تەڭسىزدىكپەن كۇرەس جانە باسقا دا وتە ماڭىزدى ماسەلەلەردەن بولەك, قازاقستان ءبىلىم سالاسىنا دا ۇلكەن نازار اۋدارۋى كەرەك. ءبىلىم سالاسىنا قۇيىلعان ينۆەستيتسيا قوعامدى الەۋمەتتىك اپاتتاردان ساقتاپ, دامۋعا جەتەلەيدى. ينۆەستيتسيانى ءتيىمدى پايدالانۋ دا وتە ماڭىزدى. ارينە, ءبىلىم بەرۋ سالاسىندا قازاقستان وزگە ەلدەر قىزىعا قارايتىنداي تابىستارعا جەتتى. «بولاشاق» باعدارلاماسى – ەرەكشە ايتۋعا تۇرارلىق ۇلكەن جوبا.
جالپى, ءبىلىم بەرۋ سالاسى بيۋدجەتتىك شىعىستاردىڭ ەڭ باستى باسىمدىعى بولۋى قاجەت. مەملەكەتتىك بيۋدجەتتىڭ ءبىلىم سالاسىنا جۇمسالاتىن ۇلەسى ەلدەگى ىشكى جالپى ءونىمنىڭ 4,5 پايىزىن قۇرايدى. بۇل كورسەتكىش ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىق جانە دامۋ ۇيىمىنا كىرەتىن ەلدەردىڭ كورسەتكىشىمەن تەڭەسىپ قالدى. 2025 جىلعا قاراي ءبىلىم سالاسىن قارجىلاندىرۋ ىشكى جالپى ءونىمنىڭ 7 پايىزىن قۇراماق. بۇل – دۇرىس قادام.
قارجىلاندىرۋدى كوبەيتۋ «كوپ اقشا بەرە سالۋ» قاعيداسىمەن جۇزەگە اسپاۋعا ءتيىس. قارجى ءۇش اۋىسىمدا وقيتىن جانە اپاتتىق جاعدايداعى مەكتەپتەر پروبلەماسىن, ماتەريالدىق جابدىقتاۋ ماسەلەسىن شەشىپ, مۇعالىم ماماندىعىنىڭ بەدەلىن ارتتىرۋعا جۇمسالۋى قاجەت. ءبىلىم ساپاسى تەك ماتەريالدىق ينفراقۇرىلىمعا جانە مۇعالىمدەردىڭ جالاقىسىنا عانا بايلانىستى ەمەس. سونىمەن قاتار ءبىلىم بەرۋ ساپاسى وقىتۋ پروتسەسىن ۇيىمداستىرۋ مەن تەحنولوگياسىنا جانە پەداگوگتەردىڭ بىلىكتىلىك دەڭگەيىنە دە قاتىستى.
وقۋشىلارعا جۇكتەلگەن سالماقتى ازايتۋ, ونى نەعۇرلىم كاسىپكە نەگىزدەلگەن پاندەردى ەنگىزۋ, كاسىبي باعدارلاۋ كۋرستارىن اشۋ – وسى باستامالاردىڭ العىشارتى. كەرەك ەمەس پاندەردى الىپ تاستاۋ دا ماڭىزدى. مەكتەپتە وقۋشىلارعا وزدەرىنىڭ الەۋەتىن انىقتاۋعا جانە ونى دامىتۋعا باعىتتالعان باعدارلاما ازىرلەنۋى قاجەت. ارينە, ءبىلىم سالاسى ورتا بىلىممەن شەكتەلىپ قالمايدى. قازاقستاندىق ءبىلىم جۇيەسىنە قاعاز جۇزىندە ەمەس, ءىس جۇزىندە رەفورما جاسالسا, الداعى ۋاقىتتا باسەكەگە قابىلەتتى ازاماتتار سانى ودان ءارى كوبەيە تۇسەتىنى ءسوزسىز.
– پرەزيدەنت 11 قاڭتاردا ماجىلىستە سويلەگەن سوزىندە رەفورما جاساۋ قاجەتتىگىن ايتتى. وسى ورايدا بىزدەگى ءبىلىم جۇيەسىن قالاي وزگەرتكەن دۇرىس؟
لاۋرا قاراباسوۆا:
– ءبىلىم سالاسىندا سوڭعى ءۇش جىلدا جۇيەلى وزگەرىستەر جۇزەگە اسىرىلىپ كەلەدى. ۋنيۆەرسيتەتتەرگە اكادەميالىق جانە قارجىلىق اۆتونوميانىڭ بەرىلۋىن, كورپوراتيۆتىك باسقارۋ جۇيەسىنىڭ ەنگىزىلۋىن, شەشىم قابىلداۋ پروتسەستەرىنىڭ القالىق پرينتسيپتەرگە باعىتتالۋىن, عىلىمدى قارجىلاندىرۋ تەتىكتەرىنىڭ جەتىلدىرىلۋىن, جاس عالىمدارعا ارنالعان باعدارلامالاردى جانە وقىتۋشىلار جالاقىسىنىڭ كوتەرىلۋىن اتاپ وتەر ەدىم. ارينە, ءبىلىم سالاسىنداعى ترانسفورماتسيالار ۋاقىتتى جانە مول رەسۋرستاردى تالاپ ەتەدى. ەڭ باستىسى, وزگەرىستەر تۇراقتى جانە جۇيەلى بولۋى كەرەك. ودان بولەك, كەز كەلگەن رەفورمانىڭ ناتيجەسى ونى جۇزەگە اسىراتىن كادرلاردىڭ بىلىكتىلىگىنە تاۋەلدى. سول سەبەپتى ەگەر باسشىلار مەن وقىتۋشىلاردىڭ ءجيى تاعىلىمدامادان ءوتىپ, كاسىبي بىلىكتىلىگىن ارتتىرۋىنا مۇمكىندىك بەرىلسە, وڭ وزگەرىستەرگە مۇددەلىلەر قاتارى كوبەيەر ەدى.
جىلدان-جىلعا عالىم-پروفەسسورلاردىڭ مارتەبەسى ءوسىپ, جاعدايى جاقسارۋى كەرەك دەپ ەسەپتەيمىن. مەملەكەت باسشىسى جوعارى ءبىلىمنىڭ قولجەتىمدىلىگىن جانە تۇلەكتەردىڭ ەڭبەك نارىعىنداعى مۇمكىندىكتەرىن ارتتىرۋ جونىندە وتە ورىندى ايتتى. سوندىقتان الدىمىزدا جوعارى وقۋ ورىندارىنا الەۋمەتتىك قورعالماعان ساناتتاعى جاستارعا كوبىرەك جەڭىلدىكتەر مەن گرانتتار قاراستىرۋ جانە ءبىلىم بەرۋ باعدارلامالارىنىڭ مازمۇنىن جاڭارتۋ ارقىلى ەڭبەك نارىعىمەن بايلانىستى كۇشەيتۋ مىندەتتەرى تۇر.
– مەملەكەت باسشىسى ۇكىمەتكە تەحنيكالىق ماماندىقتارعا باسىمدىق بەرۋدى تاپسىردى. «بولاشاق» ستيپەندياسىنىڭ دا باعىتىن وزگەرتۋدى ۇسىندى. سىزدىڭشە, قاي ەلدىڭ ءبىلىم سالاسىنا قاراپ بەت تۇزەگەن دۇرىس؟ ناقتى قانداي ماماندار ەلىمىزدە جەتىسپەيدى؟
لاۋرا قاراباسوۆا:
– جالپى, عىلىمي-تەحنيكالىق جەتىستىكتەرى بار, يندۋستريامەن بايلانىسى مىقتى جانە الەمدىك يننوۆاتسيالىق دامۋعا جول اشىپ, سەرپىلىس جاساپ وتىرعان ۋنيۆەرسيتەتتەردە تەحنيكالىق باعىتتا ساپالى ءبىلىم الۋعا ەلىمىز جاعداي جاساپ وتىر. جاستار وسى مۇمكىندىكتەردى ۇتىمدى پايدالانعانى ءجون. بۇل رەتتە «بولاشاق» باعدارلاماسى بويىنشا جاڭا وقۋ ورىندارىنىڭ تىزىمگە قوسىلۋى مۇمكىندىكتەردى كەڭەيتەدى. ال ساپا تالاپتارى جوعارى شەتەلدىك ۋنيۆەرسيتەت فيليالدارىن اشۋ, ءتۇرلى سەرىكتەستىك مودەلدەرىن ەنگىزۋ – ىشكى الەۋەتىمىزدى دامىتۋدا اسا ماڭىزدى ءارى ۇزاق مەرزىمدە تيىمدىلىگىن كورسەتەتىن قادام.
مامانداردىڭ جەتىسپەۋىن انىقتاۋ ءۇشىن ناقتى زەرتتەۋ-ساراپتاۋ جۇمىستارى جۇزەگە اسىرىلۋى كەرەك. كاسىپورىندار جاڭا فورماتتاعى مامانداردى قابىلداۋعا جانە ولاردىڭ ينتەللەكتۋالدىق جانە ماتەريالدىق سۇرانىستارىن قاناعاتتاندىرۋعا قانشالىقتى دايىن؟ مامانداردى دايارلاۋمەن قاتار, قازاقستاندىق ەڭبەك نارىعى دا الەمدىك ستاندارتتارعا ساي بوي تۇزەپ, جوعارى وقۋ ورىندارىنا ناقتى تاپسىرىس بەرىپ, قولداپ وتىرسا, بۇل باسەكەگە قابىلەتتى ماماندى عانا دايارلاپ قانا قويماي, باسەكەگە قابىلەتتى جاڭا قازاقستاندى قۇرۋدىڭ باستى العىشارتتارىنىڭ پايدا بولۋىنا جول اشادى.
– پرەزيدەنت ءوز سوزىندە الداعى قىركۇيەكتە ساياسي رەفورمالار پاكەتىن جاريالايتىنىن ايتتى. وسى ورايدا, ەلىمىزدە ساياسي رەفورما باعىتى قانداي بولۋ قاجەت دەپ ەسەپتەيسىز؟
سەرىك بەيسەمباەۆ:
– ساياسي رەفورمالار پاكەتىن قىركۇيەككە ىسىرىپ قويماي, قازىردەن باستاپ ونى جۇزەگە اسىرۋعا كىرىسۋ كەرەك. سەبەبى كۇزگە دەيىن جارتى جىل ۋاقىت بار. وسى ارالىقتا ەكونوميكالىق, الەۋمەتتىك داعدارىس ودان ءارى ۋشىعىپ كەتۋى مۇمكىن. قاڭتار وقيعاسىنىڭ شىندىعى تولىققاندى ايتىلماۋىنا بايلانىستى, تاعى ءبىر قوعامدىق دۇربەلەڭ ورىن الىپ, قايعىلى جاعداي قايتالانۋى مۇمكىن.
وسى ورايدا, ساياسي رەفورمالار پاكەتىن جاساقتاۋ قالاي جۇرەدى دەگەن ساۋال تۋادى. بۇل پروتسەسس قانشالىقتى اشىق بولادى؟ مۇنىڭ ءبارى باسى اشىق ماسەلە. بۇعان دەيىن ەلىمىزدە بۇكىل شەشىم ءبىر ادامنىڭ ەركى, سونىڭ تۇسىنىگى بويىنشا قابىلدانىپ, سول بويىنشا جۇرگىزىلدى. كەلەشەكتە بۇل جاعداي قايتالانباۋعا ءتيىس. مەملەكەتكە قاتىستى ماڭىزدى ماسەلەلەر پرەزيدەنتتىڭ شەشىمى نەگىزىندە ەمەس, كەڭ قوعامدىق تالقىلاۋ, قوعامدىق ۇيىمداردىڭ ارالاسۋى ارقىلى جۇزەگە اسۋى قاجەت. سوندىقتان بالاما كوزقاراستى ەسكەرىپ, ولاردى پىكىرتالاسقا قاتىستىرۋ ارقىلى ساياسي رەفورمالار پاكەتى جاساقتالۋى كەرەك.
بۇعان دەيىن ءسوز بوستاندىعىنا, بەيبىت شەرۋلەرگە قاتىستى زاڭداردى وزگەرتكەنىمەن, جاعداي تۇزەلىپ كەتكەنى شامالى. جەرگىلىكتى بيلىك ءالى كۇنگە دەيىن ساياسي ميتينگ وتكىزۋگە رۇقسات بەرمەي كەلەدى. الداعى ۋاقىتتا بەيبىت شەرۋلەر تۋرالى زاڭدى تاعى دا قايتا قاراپ, وعان حالىقارالىق ۇيىمدار, قۇقىق قورعاۋ سالاسىنداعى مامانداردىڭ ۇسىنىستارى نەگىزىندە تۇزەتۋ ەنگىزۋ كەرەك.
ساياسي رەفورمالار پاكەتىنىڭ ىشىندەگى ەڭ ماڭىزدى تارماق سايلاۋ تۋرالى بولۋى ءتيىس. سونىڭ ىشىندە ءىرى قالالاردىڭ اكىمدەرىن سايلاۋدى باستاۋ كەرەك. ماسەلەن, الماتى قالاسىنىڭ اكىمى اۋىسۋىنا قاتىستى قوعامدا قىزۋ پىكىرتالاس جۇرۋدە. تۇرعىندار اكىمدى ەلەكتوراتتاردىڭ سايلاۋىنا مۇمكىندىك بەرۋدى سۇراپ وتىر. نەگىزى بۇل 10-15 جىل بۇرىن جۇزەگە اسۋى كەرەك ەدى. قازىر بۇل ۋاقىتى جەتكەن, ءپىسىپ تۇرعان ماسەلە. ونى قابىلداماي كەرى شەگەرە بەرسەك, ساياسي تۇراقسىزدىقتىڭ فاكتورىنا اينالادى.
– قازىر قوعامداعى ارا-جىكتىڭ, ياعني تابىستىڭ ءادىل بولىنبەۋى ءجيى ايتىلادى. مىسالى, ەل بايلىعىنىڭ جارتىسى 162 ادامنىڭ قولىندا ەكەن. جاڭا قازاقستاندا ەكونوميكالىق ادىلەتتىلىكتى قالاي ورناتامىز؟
جاسۇلان كۋشەباەۆ:
– ەڭ ءبىرىنشى, ەكونوميكالىق ينديكاتورلاردى ەسەپتەۋ مەحانيزمىن وزگەرتۋ كەرەك. ماسەلەن, ورتاشا جالاقىنى ەسەپتەۋدى الايىق. قازىرگى تاڭدا الىناتىن ورتاشا جالاقى مولشەرى شىنايى ەمەس. ەسەپتەۋ مەحانيزمى ادىلەتسىز, اريفمەتيكالىق ۇلگىدە ەسەپتەلەدى. بۇل بىزدەگى الەۋمەتتىك جاعدايدى ناقتى كورسەتپەيدى. ياعني وسىعان سالساق, بىرەۋ ميلليون تەڭگە, ەكىنشى بىرەۋ ءجۇز مىڭ تەڭگە السا, ورتاشا جالاقى 550 مىڭ تەڭگە بولىپ شىعادى. ال الەمدە, اسىرەسە دامىعان ەلدەردە مەدياندىق ءادىستى قولدانادى. ەكونوميكالىق زەرتتەۋلەر مۇنىڭ شارتاراپتىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىندە جالپى حالىقتىڭ ورتاشا جالاقىسىن ناقتى كورسەتەتىن ينسترۋمەنت رەتىندە مويىندايدى.
قازاقستاندا دۇرىس ەسەپتەلمەي جاتقان, ەلدىڭ الەۋمەتتىك جاعدايىنا تەرىس اسەر ەتەتىن تاعى ءبىر ماسەلە – ەڭ تومەنگى كۇنكورىس دەڭگەيى. بۇل وتە ماڭىزدى ينديكاتورلاردىڭ ءبىرى. وسى ارقىلى ەلىمىزدەگى كەدەيشىلىك كولەمىن انىقتاۋعا بولادى. ستيپەنديالاردى, زەينەتاقىنى, نەشە ءتۇرلى الەۋمەتتىك تولەمدەردىڭ باعاسىن ناقتى بەلگىلەيمىز. ەڭ تومەنگى كۇنكورىس دەڭگەيىن ەسەپتەۋ تۇتىنۋ سەبەتىن ەسەپتەۋمەن تىكەلەي بايلانىستى. ءبىر ادامنىڭ ءبىر ايدا ءومىر سۇرۋىنە قاجەتتى ازىق-ت ۇلىك ءتىزىمى تۇتىنۋ سەبەتىندە كورسەتىلەدى. قازاقستاننىڭ تۇتىنۋ سەبەتىندە 43 ءتۇرلى ازىق-ت ۇلىك ءونىمى تىركەلگەن. بۇل ازىق-ت ۇلىك ونىمدەرىنىڭ باعاسى – ەڭ تومەنگى كۇنكورىس دەڭگەيىنىڭ 55 پايىزى, ال قالعان 45 پايىزىنا ازىق-ت ۇلىك ەمەس ونىمدەر مەن قىزمەتتەر كىرەدى. جالپى, ەلىمىزدىڭ تۇتىنۋ سەبەتى ماماندار تاراپىنان ۇلكەن سىنعا ۇشىراپ كەلەدى. ويتكەنى وندا كورسەتىلگەن ازىق-ت ۇلىك ءونىمىنىڭ مولشەرى ءبىر ادامنىڭ ءبىر ايلىق ومىرىنە جەتپەيتىنى تالاي مارتە ايتىلدى. دامىعان مەملەكەتتەردىڭ تۇتىنۋ سەبەتتەرىن تالدايتىن بولساق, ول ەلدەردىڭ سەبەتىندە كورسەتىلگەن ونىمدەر سانى 300-دەن اسىپ كەتەدى. مىسالى, ۇلىبريتانيانىڭ تۇتىنۋ سەبەتىندە 350 ءونىم بولسا, اقش-تا ول كورسەتكىش 300 ءونىم. بۇل فاكتى ەلىمىزدىڭ تۇتىنۋ سەبەتى باتىس ەلدەردىڭ سەبەتتەرىنەن الدەقايدا جۇتاڭ ەكەنىن كورسەتەدى. جالپى, الەمدىك تاجىريبە كورسەتكەندەي, ەڭ ءتيىمدى نۇسقا تۇتىنۋ سەبەتىن – مەدياندىق جالاقىمەن بايلاۋ. سوعان سايكەس ەڭ تومەنگى كۇنكورىس دەڭگەيى مەدياندىق جالاقىنىڭ جارتىسىنا تەڭەستىرىلەدى.
ەگەر جاڭا قازاقستاندا ەكونوميكالىق ينديكاتورلاردى وسىلاي وزگەرتسەك, ەلدەگى شىنايى كارتينا ايقىندالادى. قانشا كەدەي ادام بار؟ حالىقتىڭ ناقتى تابىسى قانداي؟ وسى سۇراقتارعا ناقتى جاۋاپ العاندا عانا ەكونوميكانى جانداندىراتىن, تۇرعىنداردىڭ ءال-اۋقاتىن ارتتىراتىن رەفورمالار جاساۋعا مۇمكىندىك تۋادى.
– قاڭتارداعى شەرۋلەر كەزىندەگى تارتىپسىزدىك وڭتۇستىك وڭىرلەردە, اسىرەسە الماتى قالاسىندا ءوربۋىنىڭ سەبەبى نەدە؟
يساتاي مينۋاروۆ:
– تارتىپسىزدىكتەردىڭ الماتى قالاسىندا بولۋى نەنى كورسەتەدى؟ قازاقستاننىڭ ەڭ ءىرى قالاسى جانە قارجى حابى بولعانىمەن, الماتى – الەۋمەتتىك تەڭسىزدىك ورشىگەن, باي مەن كەدەيدىڭ الشاقتىعى تىم ۇلعايىپ كەتكەن قالا. شەرۋگە قاتىسقان ازاماتتاردىڭ دەموگرافيالىق پورترەتى مىنانداي. قوزعاۋشى كۇش – 20-40 جاستاعى ەر كىسىلەر, قازاقتار. سونىمەن قاتار ولار جاستار جانە ەلدىڭ ساياسي ومىرىنە قاتىسقىسى كەلەتىن بەلسەندى الەۋمەتتىك توپتار, ياعني ازاماتتار. ولار ەلدەگى پروتسەستەرگە قاتىسقىسى كەلەدى جانە ەداۋىر بولىگى ەلدەگى جاعدايعا قاناعاتتانباعان. وڭىرلەر بويىنشا قارايتىن بولساق, نارازىلىق تولقىنى 2019 جىلى «پروتەستىك داۋىستار جيناعان» وڭىرلەردە ورشىگەن. ودان كەيىنگى ەكى جىلدا نارازىلىق تولقىنى باسىلعان جوق. ولاردىڭ قاتارىندا بەلسەندىلەردىڭ, كوپبالالى انالاردىڭ, كاسىبي قاۋىمداستىقتاردىڭ, مۇنايشىلاردىڭ نارازىلىق اكتسيالارى بار. الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جاعدايدىڭ اسەرىمەن جانە بيلىككە كوڭىل تولماۋدىڭ سالدارىنان نارازىلىق تولقىنى كۇشەيىپ, 2022 جىلى ول ءوزىنىڭ اپوگەيىنە جەتتى.
جۇمىسسىزدىق ماسەلەسىنىڭ كۇشەيۋى جانە ءورشۋى ەلدىڭ الەۋمەتتىك جانە ساياسي تۇراقتىلىعىنا قانشالىقتى اسەر ەتەتىنى بارىنە بەلگىلى. جۇمىسسىز ازاماتتاردىڭ باسىم بولىگى الەۋمەتتىك قولداۋ باعدارلامالارىنا قاتىسپايدى جانە مەملەكەتپەن «بايلانىسىن ۇزگەن». 2017 جىلى, الەۋمەتتىك مەديتسينالىق ساقتاندىرۋ ەنگىزىلمەي جاتىپ, ەڭبەك جانە الەۋمەتتىك قورعاۋ مينيسترلىگى جەرگىلىكتى اكىمدىكتەرمەن بىرگە ارنايى تالداۋ جۇرگىزگەن ەدى. تالداۋ ناتيجەسىندە 1,2 ملن ادامنىڭ بەيرەسمي تۇردە جۇمىسپەن قامتىلعانى جانە 1,5 ملن ادامنىڭ ءوزىن ءوزى جۇمىسپەن قامتىپ وتىرعانى جانە جۇمىسسىز ەكەنى انىقتالعان. وسى ساناتتاعى ازاماتتاردى جۇمىسپەن قامتۋ جوسپارلاندى. ول ماقساتتا «ەڭبەك» مەملەكەتتىك باعدارلاماسى قابىلدانعان ەدى. جىل سايىن بۇل باعدارلامانى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن 73 ملرد تەڭگە قاراجات جۇمسالادى. الايدا ونىڭ تەتىكتەرى مەن اۋقىمى بوس جۇرگەن تۇرعىنداردى جۇمىسپەن قامتۋعا شاماسى جەتپەگەنىن كورىپ وتىرمىز. جالپاق تىلمەن ايتساق, جاستارعا قاتىستى باعدارلامالاردىڭ قاجەتتىگىنە, ونىڭ پايدالى ەكەندىگىنە كۇمان كەلتىرۋگە بولمايدى. بىراق ولاردى جۇزەگە اسىرۋ كۇتكەن ناتيجەنى كورسەتە الماي ءجۇر.
– قاڭتارداعى قارالى وقيعادان كەيىن الەۋمەتتىك جەلىلەردە NEET جاستار تۋرالى ءجيى ايتىلا باستادى. وسىنداي جاستاردىڭ الەۋمەتتىك بەلسەندىلىگىن ارتتىرۋ ءۇشىن قانداي شارالار اتقارعان ءجون؟
يساتاي مينۋاروۆ:
– ەلدەگى NEET ۇلەسىنىڭ جوعارى بولۋىنىڭ قاۋپى قانداي؟ جاستاردىڭ ۇزدىكسىز تۇردە تۇراقتى جۇمىس ىزدەۋى ولاردى كەدەيلىككە جانە ءال-اۋقاتىنىڭ ەداۋىر تومەندەۋىنە اكەلۋى مۇمكىن. سايكەسىنشە, ءومىر ساپاسى ناشارلايدى. سونىمەن قاتار قىلمىسقا بەيىم بولۋى مۇمكىن. قوعامنىڭ بۇل سەگمەنتىنىڭ ادەتتە ەلدىڭ قوعامدىق-ساياسي ينستيتۋتتارىنا جانە ۇكىمەتكە سەنىمى وتە تومەن كەلەدى.
NEET ساناتىنداعى جاستاردىڭ ۇلەسىنىڭ ءوسۋى ۇزاقمەرزىمدى الەۋمەتتىك پروبلەماعا اينالۋى مۇمكىن. حالىقارالىق ەڭبەك ۇيىمىنىڭ مالىمەتىنە سايكەس NEET ساناتىنا كىرەتىن جاستاردىڭ ۇلەسى ەڭ تومەن ەلدەر قاتارىندا جاپونيا (3,0%), نيدەرلاند (3,1%), سينگاپۋر (4,5%), گەرمانيا (5,4%), شۆەيتساريا (6,0%) بار. ەڭ جوعارعى كورسەتكىش يەمەندە (44,8%), يراكتا (44,6%) جانە اۋعانستاندا (41,8%) تىركەلگەن.
قازاقستاندا NEET ساناتىنا كىرەتىن جاستاردىڭ دياپازونى 15-28 جاس ارالىعىن قامتيدى. 2019 جىلى ولاردىڭ ۇلەسى 7,4 پايىزدى نەمەسە 250 مىڭنان استام ادامدى قۇراعان. الەمدىك تاجىريبە كورسەتكەندەي, NEET ساناتىنا كىرەتىن جاستاردىڭ سانى از ەلدەر ەكى نەگىزگى باعىتقا باسىمدىق بەرەدى. ءبىرىنشى, مەكتەپكە دەيىنگى ءبىلىم بەرۋ سالاسىنا ينۆەستيتسيا قۇيادى. ەكىنشى, جاستار اراسىنداعى الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق پروبلەمالاردى شەشۋگە باعىتتالعان جانە عىلىمي ادىسكە نەگىزدەلگەن باعدارلامالار جاسايدى. سوندىقتان قازاقستان دا اتالعان ساناتقا ەنەتىن جاستار سانىن ازايتۋ ءۇشىن وسى ادىسكە جۇگىنۋى ماڭىزدى. سەبەبى ءبىرىنشى باعىت پرەۆەنتيۆتى تەتىك, ياعني الدىن الۋ, پروفيلاكتيكا ءۇشىن جاسالىناتىن شارا. ونىڭ تيىمدىلىگى بىردەن بىلىنبەسە دە, ۇزاقمەرزىمدى پەرسپەكتيۆادا اسەرى بايقالادى. مەكتەپكە دەيىنگى ءبىلىم بەرۋ سالاسىنا ينۆەستيتسيا قۇيۋدىڭ وڭ اسەرى بىرقاتار عىلىمي زەرتتەۋمەن دالەلدەنگەن.
ەكىنشى باعىت – پروبلەمالاردى شەشۋ جانە NEET ۇلەسىن تومەن دەڭگەيدە ۇستاپ قالۋ شارالارى. وسى ورايدا جاپونيا, ليۋكسەمبۋرگ, نورۆەگيا سياقتى ەلدەردىڭ ءتيىمدى تاجىريبەسىن ەنگىزە الامىز. بۇل ەلدەردە جاستاردىڭ بۇل ساناتتا نەگە تاپ بولعانى عىلىمي ادىستەردى پايدالانۋ ارقىلى انىقتالعان. سونىڭ ناتيجەسىندە جەكەلەي باعدارلامالار جاسالىپ, شارالار قولدانىلعان. جاپونيادا «جۇمساق قابىلەتتەرگە» (soft skills), الەۋمەتتەنۋگە, ءوزىن ءوزى دامىتۋ باعدارلامالارىنا دەن قويىلعان.
نيدەرلاندتا مەكتەپكە دەيىنگى جانە ورتا بىلىمگە قۇيىلعان ينۆەستيتسيانىڭ ناتيجەسى ءساتتى بولدى. ستاتيستيكا بويىنشا ەلدەگى ءۇش بالدىرعاننىڭ ەكەۋى مەكتەپكە دەيىنگى مەكەمەلەرگە بارادى. سونىمەن قاتار مەملەكەت جۇمىسباستى انالارعا ءتۇرلى مۇمكىندىك بەرەدى. مىسالى, جۇمىس ىستەۋ ساعاتتارى قاراستىرىلعان. جارتى كۇن جۇمىس ىستەپ, قالعان ۋاقىتىن بالاسىنا بولگىسى كەلەتىن انالارعا ورتاق جۇيە ەنگىزىلگەن.
نورۆەگيا NEET ساناتىن ازايتۋ ماقساتىندا جاستارمەن عانا ەمەس, سونىمەن قاتار جۇمىس بەرۋشىلەرمەن دە تىكەلەي كەلىسسوز جۇرگىزەدى. بۇنداي كەشەندى شارالار نورۆەگيا بيلىگىنە ەڭبەك نارىعىن رەتتەۋگە جانە جاستارعا قولايلى جاعداي جاساۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. قازاقستان حالىقارالىق تاجىريبەنى ەسكەرىپ, ءساتتى كەيستەردى قولدانسا, جاقسى ناتيجە بولارى ءسوزسىز.
– ازاماتتاردىڭ بەلسەندىلىگىن ارتتىرىپ, قوعامدىق باقىلاۋدى كۇشەيتۋ ءۇشىن قانداي شارالار اتقارىلعانى دۇرىس؟
سەرىك بەيسەمباەۆ:
– بىزدە ازاماتتىق بەلسەندىلىك ارتقان. ونى مەملەكەت ارنايى زاڭمەن, شەشىممەن, قاۋلىمەن كۇشەيتە المايدى. بۇل – وزدىگىنەن ءجۇرىپ جاتقان پروتسەسس. ەڭ باستىسى, بيلىك بۇعان كەدەرگى كەلتىرمەۋ كەرەك. مۇنىڭ ىشىندە قازىرگى تاڭدا قانداي زاڭدار, قانداي قاۋلىلار ازاماتتىق بەلسەندىلىككە كەدەرگى بولىپ جاتقانىن ارنايى قاراۋ كەرەك. ەكى مىسال كەلتىرەيىن.
ءبىرىنشىسى, تاۋەلسىز باقىلاۋشىلار جۇمىسىنا قاتىستى بىلتىر شەكتەۋلەر ەنگىزىلدى. ماسەلەن, سايلاۋدا باقىلاۋشى بولۋ ءۇشىن بەلگىلى ءبىر ۇيىم اتىنان تىركەلۋ قاجەت. قوعامدىق تاۋەلسىز باقىلاۋدى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن بۇرىنعىعا قاراعاندا قيىنداي ءتۇستى.
زاڭ اياسىندا قاراستىرىلعان ەكىنشى شەكتەۋ – سايلاۋ كەزىندەگى ەكزيت-پول جۇرگىزۋگە بايلانىستى. سايلاۋ ءوتىپ جاتقاندا ساۋالناما جاساۋ ءۇشىن مىندەتتى تۇردە سايلاۋ كوميسسياسىنىڭ اتىنا ءوتىنىش جازۋ كەرەك. سوسىن ماقۇلداعان جاۋابىنان كەيىن ولاردىڭ رۇقساتىمەن عانا ساۋالناما جۇرگىزە الادى. بۇل – ابسۋرد نارسە. مۇنداي شەكتەۋ ءبىزدىڭ ەلدە جانە ساناۋلى دامىماعان ەلدە عانا بار شىعار.
باتىستا كەز كەلگەن جەكەمەنشىك ۇيىم ءوزىنىڭ قاراجاتىنا ساۋالنامانى جۇرگىزە بەرەدى. ال بىزدە ءدال سايلاۋ تاقىرىبىنا كەلگەندە عانا وسىنداي شەكتەۋدى ەنگىزىپ قويعان. بۇل – باقىلاۋدى, اقپاراتتى باقىلاۋدى, ساياساتقا قاتىستى اقپاراتتىق مونوپوليانى قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن جاسالعان قادام. بۇل حالىقارالىق نورمالارعا قايشى. زاڭنىڭ وسى تۇسىن وزگەرتسەك, پرەزيدەنت ايتقان جاڭا قازاقستان قۇرۋعا ارنالعان ۇلكەن قادامدى كورە الاتىن ەدىك.
دوڭگەلەك ۇستەلدى جۇرگىزگەندەر
اباي اسانكەلدى ۇلى,
مەرۋەرت بۇركىتباي,
سۆەتلانا عالىمجانقىزى,
«Egemen Qazaqstan»
