سۋرەتتى تۇسىرگەن ەرلان ومار, «ەQ»
پرەزيدەنت پارمەنى
«جالپى كولەمى 6,3 ترلن تەڭگەنى ەكونوميكاعا باعىتتاعان داعدارىسقا قارسى شارالاردى جۇزەگە اسىرۋ ناتيجەسىندە ارتىق اقشا ماسساسى پايدا بولدى. بىراق بۇل قاراجات جەتپەي جاتقان سالالار دا بار. بانكتەر, اسىرەسە اۋىلدىق جەرلەردە شاعىن جوبالارعا قارجى سالمايدى» دەي كەلە, ەندىگى كەزەكتە ميكروقارجىلىق ۇيىمدار الەۋەتىن كوتەرۋگە كوڭىل ءبولۋ, ۇلتتىق بانك پەن قارجى نارىعىن رەتتەۋ جانە دامىتۋ اگەنتتىگى بىرلەسە وتىرىپ شەشىمدەر پاكەتىن دايار ەتۋ كەرەگىن تاپسىردى. پرەزيدەنتتىڭ ارنايىلاپ توقتالعان تاعى ءبىر ماسەلەسى – سترەستىك اكتيۆتەر جايى.
«سترەستىك اكتيۆتەر دەڭگەيىن تومەندەتۋ بويىنشا جۇمىس جۇرگىزۋ ۇلكەن ماڭىزعا يە. ءبىز مەملەكەت بانكيرلەرگە كومەكتەسپەۋى كەرەك دەگەن شەشىم قابىلدادىق. بۇعاتتالعان اكتيۆتەردى ەكونوميكالىق اينالىمعا ورالتۋ كەرەك, بىراق تەك نارىقتىق نەگىزدە. بۇل ءۇشىن زاڭنامالىق بازا قاجەت. ۇكىمەت اگەنتتىكپەن بىرلەسە وتىرىپ جىل سوڭىنا دەيىن زاڭ جوباسىن پارلامەنتكە ەنگىزسىن», دەدى ق.توقاەۆ.
پرەزيدەنت بۇل ماسەلەنى بيىل 21 قاڭتاردا تاعى ءبىر ەسكە سالىپ, سترەستىك اكتيۆتەردىڭ تسيفرلى پلاتفورماسى مەن ينفراقۇرىلىمىن قۇرۋدى, ونى ساتىپ الاتىن جانە ساتاتىن قوسالقى نارىق قالىپتاستىرۋدى, ولاردى يەلەنۋ ءۇشىن سالىق ىنتالاندىرۋىمەن قوسا جاعداي جاساۋدى تاپسىردى.
شىنايى كارتينا قانداي؟
سترەستىك اكتيۆتەر دەگەنىمىز نە؟ بۇل – تولەۋ مەرزىمى 90 جانە ودان دا كوپ كۇننەن اسىپ كەتكەن نەسيە قارىزدارى, قارجىلىق جاعدايدىڭ ناشارلاۋىنا بايلانىستى قايتا قۇرىلىمدالعان قارىزدار, بانكتەردىڭ سترەستىك اكتيۆتەردى باسقارۋدى جۇزەگە اسىراتىن ەنشىلەس ۇيىمدارىنىڭ بالانسىنداعى اكتيۆتەر, سونداي-اق ءوندىرىپ الىنعان م ۇلىك. قازىر مۇنداي پروبلەمالىق قاراجات كولەمى 2,5 ترلن تەڭگە دەڭگەيىندە.
قاراپايىم حالىقتىڭ تىلىمەن ايتار بولساق, بۇل – «ۋىتتى» اكتيۆتەر. ەكونوميست قايىربەك ارىستانبەكوۆ سترەستىك اكتيۆتەردىڭ ەلىمىزدە 2008 جىلدان باستاپ قالىپتاسقانىن, قارجىلىق-ونەركاسىپتىك توپتار مەن ترانسۇلتتىق كومپانيالاردىڭ ءبىر مۇددەگە جۇمىس ىستەۋى سوڭىندا كۇرمەۋى قيىن وسى پروبلەماعا الىپ كەلگەنىن ايتتى.
– بىزدە بەلگىلى ءبىر توپتار كوممەرتسيالىق بانك پەن ءىرى, ورتا كاسىپورىنداردى بىردەي باسقارادى. سوسىن وزىنە قاراستى بانكتەن وزىنە قاراستى كاسىپورىنعا نەسيە بەرەدى. ەكەۋىن دە ءبىر قوجايىن باسقارعان سوڭ كاسىپورىن كوپ جاعدايدا نەسيەسىنەن قۇتىلمايدى. ناتيجەسىندە, بانكتىڭ شىعىنى, جۇمىس ىستەمەيتىن اكتيۆى كوبەيەدى. سونداي شىعىنداردى وسى كۇنگە دەيىن مەملەكەت ساتىپ الىپ كەلدى (تولەنبەگەن نەسيەنىڭ ورنىن تولتىرۋ, ونى قايتا قۇرىلىمداۋ, قايتا قارجىلاندىرۋ ءۇشىن مەملەكەت بانككە تاعى دا اقشا بەرەدى – رەد). مەملەكەت قۇرعان سترەستىك اكتيۆتەر قورىنا ۇلتتىق قوردان, مەملەكەتتىك بيۋدجەتتەن اقشا ءبولىندى. 2014 جىلدىڭ وزىندە 250 ملرد تەڭگە سترەستى اكتيۆتەردى ساتىپ الۋعا جۇمسالىپتى, – دەيدى ەكونوميست.
اگەنتتىك نە ۇسىنادى؟
ساراپشى سوزىنەن تامىرىن تىم تەرەڭگە جىبەرگەن سىبايلاستىق سالدارىنان مەملەكەتتىڭ قانشا قارجىسى كوككە ۇشقانىن, اۋىر ەكونوميكالىق سوققى العانىمىزدى كورۋگە بولادى. بولار ءىس بولدى, ەندى ونى قالايدا تومەندەتكەن ءلازىم. قارجى نارىعىن رەتتەۋ جانە دامىتۋ اگەنتتىگىنىڭ مالىمەتىنشە, بىرقاتار باستاما زاڭدا كورىنىس تابادى.
«اتاپ ايتقاندا, جەكە ينۆەستورلاردىڭ قاتىسۋى ءۇشىن سترەستىك اكتيۆتەردى ساتىپ الۋشىلاردىڭ ءتىزىمىن كەڭەيتۋ ۇسىنىلادى. زاڭ جوباسىندا سترەستىك اكتيۆتەردى سەنىمدى باسقارۋدى جۇزەگە اسىراتىن سەرۆيستىك كومپانيالار قۇرۋ كوزدەلگەن. قارىز الۋشىلاردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋ ءۇشىن قارىز الۋشىلارمەن ءوزارا قارىم-قاتىناس بويىنشا بارلىق قولدانىستاعى زاڭنامالىق شەكتەۋ جاڭا ينۆەستورلار مەن سەرۆيستىك كومپانيالارعا قولدانىلاتىن بولادى. سونىمەن قاتار زاڭ جوباسى بانكتەردى وندىرىلگەن م ۇلىكتى ەكونوميكالىق اينالىمعا تارتۋعا ىنتالاندىرۋعا باعىتتالعان. بۇل ءۇشىن مۇنداي م ۇلىكتىڭ بانكتەردىڭ بالانسىندا بولۋىنىڭ 3 جىلدىق مەرزىمىن بەلگىلەۋ ۇسىنىلادى. تاعى ءبىر باسىم مىندەت – سترەستىك اكتيۆتەر نارىعىنا ارنالعان تولىققاندى ينفراقۇرىلىم قالىپتاستىرۋ. بۇل سترەستىك اكتيۆتەردى ەركىن ساتىپ الۋ-ساتۋ ءۇشىن الاڭ قۇرۋدى جانە نارىققا قاتىسۋشىلار ءۇشىن اقپاراتتىڭ اشىقتىعىن قامتاماسىز ەتۋدى قامتيدى. قازىرگى ۋاقىتتا نارىقتىڭ جەكە ويىنشىلارى سترەستىك اكتيۆتەردى ساتۋ بويىنشا جەرگىلىكتى پلاتفورمالار ارقىلى جۇمىس ىستەيدى», دەپ مالىمدەيدى اگەنتتىك.
ولاردىڭ حابارلاۋىنشا, قۇرىلاتىن بىرىڭعاي پلاتفورما ساتۋشى مەن ينۆەستور اراسىنداعى «اقپاراتتىق اسيممەتريانى» ەڭسەرۋگە ىقپال ەتەتىن جانە ساتىلاتىن سترەستىك اكتيۆتەر جونىندە جالپىعا قولجەتىمدى اقپارات كوزى بولماق. پلاتفورما نارىقتاعى سۇرانىس پەن ۇسىنىس اراسىنداعى قازىرگى باعا الشاقتىعىن ازايتۋعا جانە سترەستىك اكتيۆتەردى ساتىپ الۋعا مۇددەلى ينۆەستورلار بازاسىن كەڭەيتۋگە, سترەستىك اكتيۆتەردى ساتىپ الۋ مەن ساتۋدىڭ قايتالاما نارىعىن قۇرۋعا مۇمكىندىك بەرمەك.
ء«بىرىنشى كەزەكتە, پلاتفورما جەكەلەگەن كرەديتتەر مەن اكتيۆتەر تۋرالى اقپاراتتى, سونداي-اق بەنچماركينگ ماقساتتارى ءۇشىن مامىلەلەر باعالارى جونىندەگى دەرەكتەردى قوسا العاندا, دەرەكتەردى شوعىرلاندىرۋشى بولۋعا ءتيىس. سونىمەن قاتار پلاتفورما ترانزاكتسيا پروتسەسىن ستاندارتتاي الادى. بۇل ترانزاكتسيا شىعىستارىنىڭ تومەندەۋىنە اكەلىپ, سترەستىك اكتيۆتەر نارىعىنا الەۋەتتى ينۆەستورلاردىڭ كىرۋىنە كەدەرگىلەردى جويۋدى قامتاماسىز ەتەدى. اگەنتتىك ۇلتتىق بانكپەن جانە ۇكىمەتپەن بىرلەسىپ, سترەستىك اكتيۆتەردى ساتىپ الۋ جانە ساتۋ بويىنشا بارلىق مۇددەلى ينۆەستور مەن پروبلەمالىق كرەديتتەردى ۇستاۋشىلار ءۇشىن اشىق قولجەتىمدىلىكتى قامتاماسىز ەتەتىن بىرىڭعاي پلاتفورما قۇرۋ ماسەلەسىن پىسىقتايدى», دەلىنگەن حابارلامادا.
مۇددەلەر قاقتىعىسى
بۇل ءبىر قاراعاندا قارجى سەكتورىنىڭ ادەتتەگى ماسەلەسى سەكىلدى كورىنۋى مۇمكىن. بىراق مەملەكەت باسشىسىنىڭ كاسىپكەرلەرگە قاراتا قازاقستاندا تابىلعان تابىس قازاقستاندا جۇمسالۋى كەرەك دەۋى سترەستىك اكتيۆتەر ماسەلەسىنىڭ تىم تەرەڭدە ەكەنىن ۇعىندىرادى.
«شەتەلدىك ينۆەستيتسيا ءۇشىن كۇرەس كۇشەيىپ تۇرعان قازىرگى جاعدايدا ءبىزدىڭ ىشكى رەزەرۆكە ارقا سۇيەۋىمىزگە تۋرا كەلەدى. اڭگىمە وتاندىق كومپانيالاردىڭ قاراجاتى تۋرالى بولىپ وتىر. ەگەر ءسىز كەلەشەگىڭىزدى قازاقستانمەن بايلانىستىرساڭىز, وندا ءوز اقشاڭىزدى ءبىزدىڭ ەلگە ينۆەستيتسيالاۋىڭىز كەرەك. ءسىزدىڭ قازاقستان الدىنداعى الەۋمەتتىك جانە ساياسي جاۋاپكەرشىلىگىڭىز وسىدان بىلىنەدى. «وسىندا اقشا تاۋىپ, باسقا جاقتا جۇمسايمىن» دەگەن ۇستانىمعا ەندى ورىن جوق», دەدى ق.توقاەۆ بيزنەس وكىلدەرىمەن كەزدەسۋىندە.
پرەزيدەنتتىڭ ايتۋىنشا, بۇل تاراپتاعى جۇمىس ەكى باعىتتا جۇرگىزىلەدى. ءبىرى – كاپيتالدى ەلگە قايتارۋ نەمەسە كاپيتالدىڭ ەلگە قايتۋىن ىنتالاندىرۋ. ەكىنشىسى – قارجىنىڭ وفشورعا كەتۋىنە كەدەرگىلەر قويۋ.
«مۇنداي مەحانيزم الەمنىڭ كوپ ەلىندە قولدانىلادى, بىزگە دە العا جىلجۋ كەرەك. وسى جۇمىسقا بانكتەردى قالاي تارتاتىنىمىزدى ءتۇسىنۋ ماڭىزدى. اقشا نارىقتاعى سپەكۋلياتسياعا ەمەس, ناقتى ەكونوميكاعا كەتۋگە ءتيىس. ءبىزدىڭ بانكيرلەر «ناقتى بيزنەس-جوبالاردى نەسيەلەۋ» دەيتىن وزدەرىنىڭ تىكەلەي ءارى باستى فۋنكتسياسىن ورىنداۋدى باستاۋى ءۇشىن قاداعالاۋدا نەنى تۇزەگەن ءجون؟ ارينە, وتە قيىن ماسەلە, بىراق ونى شەشەتىن كەز كەلدى. ەكونوميكاداعى تىڭ وزگەرىستەردى تەجەپ تۇرعان دا باستى بوگەت وسى», دەدى پرەزيدەنت.
تالاي جىلعى سايراننىڭ دا ءبىر سۇراۋى بولۋى كەرەك ەدى, پرەزيدەنت سول ماسەلەنى اشىق قوزعادى. ءبىر وقپەن ەكى قويان الۋدىڭ ءلاززاتىنا باتقانداردىڭ ەندىگى كەزەكتە مەملەكەت قارجىسىنا مەلدەكتەپ تويىپ, شىعىندالسا ساۋىقتىر دەپ ۇلتتىق قورعا تاعى الاقان جايىپ, اربانى دا سىندىرماي, وگىزدى دە ولتىرمەي جۇرە بەرۋىنە انىق توسقاۋىل قويىلۋعا ءتيىس.
