وتاندى قورعاۋ «قانشا تۇرادى؟»

اسكەري كافەدرا: ول كىم؟ بۇل نە؟

اسكەري كافەدرا – قارۋلى كۇش­تەر مەن باسقا دا اسكەري قۇ­رى­­لىمدار ءۇشىن زاپاستاعى وفي­تسەرلەر دايارلايتىن دايىندىق كۋرسى. قازاقستاندىق ۋنيۆەر­سي­تەتتەردىڭ بازاسى بويىنشا اسكە­ري دايىندىق 2-كۋرستان باستاپ وقى­تىلادى. كافەدرانى ءتامامداپ, لەيتەنانت اسكەري اتاعىن الىپ شىققان جاس­تار بىردەن رەزەرۆكە ەنگىزىلەدى. وسىلايشا, قاجەتتىلىك تۋىنداعان جاعدايدا ولار اسكەري قىزمەتكە شاقىرتىلادى. اسىرەسە, ەلگە قانداي دا ءبىر قاۋىپ تونگەندە ارميا قاتارىنا قوسىلۋعا مىن­دەت­تەلگەن.

قازاقستاندا قانشا ۋني­ۆەر­سيتەتتىڭ بازاسىندا اسكەري كافەد­را بار؟ زاپاستاعى وفيتسەرلەر قان­داي ماماندىقتار بويىنشا دايارلانادى؟ وقۋ مەرزىمى قانشا جىلعا سوزىلادى؟ نەلىكتەن كەشە­گىدەي ەل ەگەمەندىگىنە قاۋىپ تون­گەندە سول اسكەري كۇشتى پاي­دا­لانبادىق؟ اسكەري كافەدرا
– اسكەري بيلەت ساۋدالايتىن وشاققا اينالىپ كەتكەن جوق پا؟ لەيتەنانت اتانۋدىڭ قۇنى قانشا؟ جالپى, اسكەري اتاق­تى ساتىپ الۋعا بولا ما؟ وتاندى قورعاۋ دەيتىن قاسيەتتى مىندەت «قانشا تۇرادى»؟ 

اسكەري كافەدرالار تۋرالى قوعامدا قالىپتاسىپ قالعان وسىنداي كوزقاراس پەن پىكىردىڭ اق-قاراسىن اجىراتۋ ءۇشىن وسى سالانىڭ باسى-قاسىن­دا جۇرگەن بىرنەشە ماماندى اڭگىمەگە تارتقان ەدىك. ونىڭ سەبەبى دە جوق ەمەس. قولدا بار مالىمەتتەرگە سۇيەنسەك, قازىر­گى تاڭدا قازاقستانداعى 36 جوعارى وقۋ ورنىنىڭ بازاسىندا اسكەري كافەدرا بار. ونىڭ 6-ى مەديتسينالىق جوو-دا جاساقتالعان. كەڭەس كەزىندە مۇنداي وقۋ تسيكلدارىنىڭ سانى 10-نان اسپاعان. بۇگىنگى قوعامدا جىلىنا بۇل كافەدرالاردان 8 مىڭنان استام زاپاستاعى وفيتسەر دايىندالىپ شىقسا, سوڭعى ءتورت جىلدا 32 مىڭعا جۋىق ستۋدەنت لەيتەنانت شەنىن العان. سول 8 مىڭ وفيتسەردىڭ تەك 3 600-ءى مەملەكەتتىك تاپسىرىسپەن تەگىن وقيدى, ال قالعان 4 400-ءى اقىلى نەگىزدە ءبىلىم الادى. ەكى جىلدىق اسكەري وقۋ ءۇشىن ءبىر ستۋدەنت شامامەن 350 مىڭ تەڭگەدەن استام قارجى تولەيدى. مەملەكەتتىك تاپسىرىس بويىنشا قازىرگى تاڭدا جىل سايىن 3 700-دەن استام ورىن بەرىلەتىنىن ەسكەرسەك, وقۋ ورىندارىنىڭ زاپاستاعى وفيتسەرلەردى دايارلاۋدىڭ ارقاسىندا قانشا پايدا تاۋىپ وتىرعانىن شامالاۋعا دا بولادى.

قازاقستانداعى 36 اسكەري كافەدرا­نى ايماقتارعا ءبولىپ قاراستىرساق, رەس­پۋبليكانىڭ سولتۇستىك وڭىرىندەگى 10-نان استام جوو-دا وسىنداي كافەدرا جاساقتالعان. ال وڭتۇستىك ايماقتاردا 15 كافەدرا جۇمىس ىستەيدى. ەلدىڭ باتىسىندا ورنالاسقان ۋنيۆەرسيتەتتەردىڭ تورتەۋىندە عانا اسكەري دايىندىق تسيك­لى بولسا, شىعىستا ءۇش-اق جوعارى ءبىلىم بەرۋ مەكەمەسىنىڭ بازاسىندا بار. گرانت سانى ۋنيۆەرسيتەتتەگى فاكۋلتەتتەر مەن وندا وقيتىن ستۋدەنتتەردىڭ سانىنا قاراي بولىنەدى. سونداي-اق اسكەري كافەدرالاردا وقىتىلاتىن ماماندىق تۇرلەرى دە ەسكەرىلەدى.

ەلىمىزدە ەڭ العاشقى اسكەري كافەدرا 1934 جىلى ءال-فارابي اتىنداعى قازۇۋ جانە ق.ساتباەۆ اتىنداعى قازۇزۋ-دا اشىلعان. سول كەزدەن باستاپ ق.ساتباەۆ اتىنداعى قازۇزۋ-دىڭ اسكەري كافەدراسىنان 6 كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى شىققانىن دا ماقتانىشپەن ايتۋعا بولادى. تاۋەلسىزدىكتىڭ 30 جىلىندا اسكەري كافەدرالار 110 مىڭنان استام زاپاستاعى وفيتسەردى دايارلاپ شىعارعان.

ەلىمىزدە ءدال قازىر 15 مىڭنان استام ستۋدەنت اسكەري كافەدرالاردا وقىپ جا­تىر. زاپاستاعى لەيتەنانتتار وندا 70-تەن استام اسكەري ەسەپتىك ماماندىق بو­يىنشا دايارلانىپ كەلەدى. زاپاستا قا­لىپ قويماي اسكەري قىزمەتتى تاڭداپ, ساپقا تۇرىپ جاتقاندار دا بار. ماسەلەن, 120-عا جۋىق زاپاستاعى وفيتسەر ءوز ەركى­مەن قارۋلى كۇشتەردىڭ قاتارىنا قو­سىلعان. وسىلايشا, قورعانىس مينيستر­لى­گىندە قىزمەت ەتەتىن اسكەري كافەدرا قىز­مەتكەرلەرىنىڭ ۇلەسى 40 پايىزعا جەتكەن.

قازاقستاننىڭ جوو جا­نىن­داعى اسكەري كافەدرالارعا ىرىكتەۋ جۇمىسى بىردەي. ياعني ءۇش ساتىدان وتەدى. ءبىرىنشى – اسكەري مە­دي­تسينالىق بايقاۋ, ەكىنشى – پسيحولوگيا­لىق تەست جانە ءۇشىنشى – دەنەشىنىقتىرۋ دايىندىعى. ىرىكتەۋ كوميسسياسىنىڭ سىناعىنان وتپەگەن ستۋدەنت كوميسسيا­نىڭ كەلەسى كونكۋرسىنا قاتىسپايدى. تاعى ءبىر ايتا كەتەرلىك جايت, اسكەري كافەدراعا جوو-نىڭ تەك كۇندىزگى بولى­مىندە وقيتىن ستۋ­دەنت­تەر عانا قۇجات تاپسىرا الادى. سون­داي-اق بەلگىلى ءبىر ماماندىقتارعا ستۋ­دەنت قىزداردىڭ دا وقۋعا تۇسۋگە مۇم­كىندىگى بار. ال باسقا تالاپتىڭ بار­لى­عى مەرزىمدى اسكەري قىزمەتكە شاقى­رى­لاتىندارمەن بىردەي.

اسكەري كافەدرا پايدا كوزى ەمەس

«بىردە-ءبىر رەكتور اسكەري كافەدرا­دان پايدا تابام دەپ ويلامايدى», دەي­دى س.امانجولوۆ اتىنداعى شىعىس قازاقستان ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ رەكتورى مۇحتار تولەگەن. «ويتكەنى ءبىزدى دە تەك­سەرەتىن 45-تەن استام ارنايى ورگان بار. سوندىقتان دا «اسكەري كافەدرا رەكتورلاردىڭ قارجى كوزىنە اينالىپ كەتتى» دەگەن پىكىرمەن مۇلدەم كەلىسپەيمىن. ارينە, اركىم ءوزى ءۇشىن جەكە جاۋاپ بەرەدى, اركىمنىڭ ارقالاعان ءوز جاۋاپكەرشىلىگى بار. الايدا ەلىمىزدىڭ قاي وڭىرىندە بولسىن, ول شىعىس پا, باتىس پا, وڭتۇستىك پە – بارىمىزگە زاڭ بىر­دەي, تالاپ ورتاق. ال قىزمەتىن اسى­­را پايدالانعانى ءۇشىن اكىمشىلىك جا­ۋاپكەرشىلىك, قىلمىستىق جازا قاراس­تى­رىلعان. قازىر قوعام بارشاعا اشىق. ەشكىمنەن ەشنارسەنى جاۋىپ, جاسىرىپ قالا المايسىز», دەگەن رەكتور اسكەري كافەدرانىڭ وقۋ ورداسىنىڭ بەدەلى ءۇشىن قاجەت ەكەنىن دە اشىق ايتتى.

بۇل وقۋ ورداسىندا اسكەري كافەدرا 2019 جىلى مامىردا عانا اشىلعان. 70 جىلدىق تاريحى بار وقۋ ورداسىندا بۇرىن-سوڭدى مۇنداي ءبىلىم بەرۋ تسيكلى قاراستىرىلماعانىن ايتقان ۋني­ۆەرسيتەت رەكتورى قابانباي باتىر اتىن­­داعى اسكەري كافەدراعا ۇلدارمەن قا­تار قىزداردىڭ دا قابىلداناتىنىن جەتكىزدى. العاش قابىلدانعان ستۋدەنتتەر سانى 150 بولسا, بيىل سايكەسىنشە وسىنشاما جاس زاپاستاعى وفيتسەرلەر قاتارىن تولىقتىرماق. «كوپتەگەن جاستار گۋما­نيتارلىق باعىتتاعى ءبىلىمدى وسى اسكەري كافەدراعا ءتۇسۋ ارقىلى الادى. ماسەلەن, زاڭ فاكۋلتەتىنە ءتۇسىپ, اسكەري شەن العاننان كەيىن بىردەن تەرگەۋشى نەمەسە پروكۋرور ماماندىقتارىن تاڭداي الادى. اسكەري بولىمدەرگە بارىپ, قوسىمشا قىزمەتكە تۇرۋعا دا زور مۇمكىندىكتەرى بار. سوندىقتان دا اسكەري كافەدرانى پايداكۇنەمدىك ماقساتتا قاراۋ دۇرىس ەمەس. قوعامدا وكىنىشكە قاراي, ماسەلەنىڭ اق-قاراسىن اجىراتپاي جاتىپ, الىپ-قاشپا اڭگىمەلەرگە ايقاي قوساتىندار بار. بۇل شىنداپ كەلگەندە ءبىلىم السام ءارى اسكەري شەندى بولسام دەگەن ءار جاسقا بەرىلگەن ۇلكەن مۇمكىندىك», دەيدى ماسەلەنىڭ ءتۇپ تامىرىنا ۇڭىلگەن م.تولەگەن.

رەكتور جاستاردىڭ اسكەري كافەدرا­عا تۇسۋگە ىنتاسىنىڭ وتە جوعارى ەكە­نىن دە ايتىپ ءوتتى. «اسكەري كافەدرا پسيحو­لوگيالىق جۇمىستى ۇيىمداس­تى­رۋ, اۋماق­تىق قورعانىستى جوسپارلاۋ جانە ۇيىمداستىرۋ, قارجىلىق قام­تاماسىز ەتۋ, قۇرلىق اسكەرلەرىندەگى تار­بيە جانە يدەولوگيالىق جۇمىستاردى ۇيىم­­داستىرۋ ماماندارىن دايارلاپ شى­عا­رادى. وقۋ كۋرسى اياقتالعاننان كەيىن ولارعا سەرجانت جانە لەيتەنانت اسكەري شەنى بەرىلەدى. ساپتىق, تاكتيكالىق, جاۋىنگەرلىك, تەحنيكالىق دايارلىق ساباقتارى جان-جاقتى جۇرگى­زىلەدى. وقىتۋشىلار قۇرامى دا بىلىكتى مامانداردان جاساقتالعان. بارلىعى دا زاپاستاعى اسكەري قىزمەتكەرلەر. جاستاردىڭ پاتريوتتىق سەزىمدەرىن وياتىپ, اسكەري تارتىپكە ۇيرەتۋدە دە بۇل كافەد­رانىڭ ورنى ەرەكشە. جاي قارا­پايىم ستۋدەنت پەن اسكەري كافەدراعا بارىپ جۇرگەن ستۋدەنتتىڭ ايىرماشىلىعى جەر مەن كوكتەي. اسكەري دايارلىقتان كەيىن ستۋدەنتتىڭ مىنەز-قۇلقى, ءجۇرىس-تۇرىسى, ءتارتىبى, ءوزىن ءوزى ۇستاۋى ايتار­لىقتاي وزگەرەدى», دەگەن ۋنيۆەرسيتەت باسشىسى كافەدرانى جان-جاقتى جاب­دىقتاۋ باعىتىندا اۋقىمدى جۇمىستار اتقارىلىپ جاتقانىنا دا توقتالدى.

«وقۋ وردامىزدىڭ تاريحىندا تۇڭ­عىش رەت اشىلعان اسكەري كافەدرامىزعا جاياۋ اسكەرگە ارنالعان جاۋىنگەرلىك ماشينا بمپ-2 الدىرتتىق. بيىل جاڭا ۇلگىدەگى اك-74 اۆتوماتتارى جانە پم تاپانشالارى, وقۋ-جاتتىعۋ گراناتالارى ساتىپ الىنعان بولاتىن. الداعى ۋاقىتتا, سونداي-اق ەلىمىزدىڭ قارۋلى كۇشتەرىنىڭ تىزىمىنە ەنگىزىلگەن بروندى تانكتى قارۋ-جاراق پەن ارتيللەريا­لىق جۇيەلەردىڭ نەگىزگى ۇلگىلەرىمەن جاساق­تاۋدى جوسپارلاپ وتىرمىز. كافەد­رانىڭ وقۋ-ماتەريالدىق بازاسى جىل سايىن جەتىلدىرىلىپ كەلەدى. بۇل دا جاس­تاردى اسكەري-پاتريوتتىق تاربيەلەۋگە باعىت­تالعان ورتالىققا اينالۋىنا جول اشىپ, بولاشاق وفيتسەرلەرگە ۇرىستى ۇيىم­داستىرۋ مەن جۇرگىزۋ ءۇشىن قاجەتتى ءبىلىم مەن پراكتيكالىق داعدىلارمەن قامتاماسىز ەتۋگە مۇمكىندىك بەرەتى­نىنە سەنىمدىمىن», دەگەن رەكتور اسكە­ري كافەدرانىڭ جوعارى ءبىلىمدى ازامات­تاردىڭ اسكەري دايارلىقتان وتۋىنە زور مۇمكىندىك ەكەنىن تاعى شەگەلەپ ءوتتى.

«ۋنيۆەرسيتەتتە اسكەري كافەدرا 2-كۋرستان باستالادى. وقۋ كۋرسى اياق­تال­عاننان كەيىن ەكى اي اسكەري پوليگون­عا بارىپ, ارنايى دايارلىقتان وتەدى. گرانت سانىن جىل سايىن قورعانىس مينيسترلىگى انىقتايدى. بيىل مىسالى قانشا گرانت بولىنەتىنىن ءبىز بىلمەيمىز. جىل سايىن شامامەن 100-دەي گرانت بولىنەدى. تاعى 100 ورىن اقىلى بولىمگە كەلەدى. اقىلى ءبولىمنىڭ قۇنى قورعا­نىس مينيسترلىگىنىڭ بۇيرىعىنا سايكەس ­
178 900 تەڭگەدەن اسپاۋى قاجەت. ۋنيۆەر­سي­تەت ءوز تاراپىنان قوسىمشا اقشا قوسا المايدى», دەيدى م.تولەگەن.

ايتا كەتەيىك, قورعانىس ءمينيسترىنىڭ № 375 بۇيرىعىنا سايكەس زاپاستاعى وفيتسەرلەر جانە سەرجانتتار باعدارلامالارى بويىنشا اسكەري دايىندىق مەملەكەتتىك ءبىلىم تاپسىرىسى جانە اقىلى نەگىزدەردە جۇزەگە اسىرىلادى, اقىلى نەگىزدە وقىتۋ قۇنى مەملەكەتتىك ءبىلىم بەرۋ تاپسىرىسى بويىنشا وقىتۋ قۇنىنان اسپايدى. وفيتسەرلىك قۇرام 2 جىل, سەرجانتتىق قۇرام 1 جىل وقيدى.  اسكەري كافەدرادا وقۋدىڭ ەڭ باستى ارتىقشىلىعى – ستۋدەنت مىندەتتى اسكەري بورىشىن وتەۋ پارىزىنان بوساتىلادى.

قازىرگى ۋاقىتتا جوعارى وقۋ ورىن­دارى جانىنداعى اسكەري كافەد­رالار رەسپۋبليكانىڭ بارلىق وڭىر­لەرىن قامتيتىنىن قورعانىس مينيستر­لىگى اسكەري ءبىلىم جانە عىلىم دەپارتا­مەن­تىنىڭ باسشىسى, پولكوۆنيك تالعات قا­لىشەۆ تا راستاپ وتىر. ونىڭ مالىم­دەۋىنشە, زاپاستاعى وفيتسەرلەر اسكەري دايىندالعان رەزەرۆتى جەتكىلىكتى كولەمدە تولىقتىرۋعا جانە باستاپقى اسكەري لاۋازىمداردى جاساقتاۋعا جۇمىلدىرىلادى. پولكوۆنيك سونداي-اق قارۋلى كۇشتەرگە جەتكىلىكتى كولەمدە زاپاستاعى لەيتەنانتتار دايىندالاتىنىن اتاپ ءوتتى.

«ەلىمىزدىڭ جوو-دا زاپاستاعى وفيتسەرلەر مەن سەرجانتتاردى دايارلاۋ جۇ­يەسى قازىرگى زامانعى دامۋ كەزەڭىندە قارۋلى كۇشتەردىڭ جۇمىلدىرۋ قاجەت­تىلىگىنە ناقتى جاۋاپ بەرەدى. ەڭ باس­تىسى, بۇل وقۋ تسيكلى اسا قاجەت اسكەري ماماندىقتار بويىنشا مامانداردى ­دايارلاۋ مۇمكىندىگىن كەڭەيتۋگە جانە وفيتسەر جانە سەرجانتتار قۇرامىنىڭ اسكە­ري وقىتىلعان رەزەرۆىن قاجەت كولەمدە قامتاماسىز ەتۋ سەكىلدى ماڭىزدى ماسە­لە­لەردى شەشۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. جاس­تاردى اسكەري-پاتريوتتىق تاربيەلەۋ مەن ولاردى تەرىس اقپاراتتاندىرۋدى بولدىرتپاۋ ماسەلەلەرىن شەشۋگە دە بۇل جۇيەنىڭ الار وزىندىك ورنى بار», دەيدى ت. قالىشەۆ.

اسكەري كافەدرالاردا ستۋدەنتتەردىڭ تەوريالىق ءبىلىم الۋىنا قانشالىقتى جاعداي جاسالعان؟ وقۋ قۇرالدارى مەن كورنەكى قۇرالدار جەتكىلىكتى مە؟ ءدارىس بارىسىندا يننوۆاتسيالىق تەحنولوگيالار قانشالىقتى قولدانىلادى؟ پراك­تيكالىق ساباقتار مەن جاۋىنگەرلىك دايارلىقتارعا قانشالىقتى ءمان بەرى­لەدى؟ مينيسترلىك وكىلى ءبىزدىڭ بۇل سۇ­راق­تارىمىزعا جاۋاپ بەرۋ كەزىندە اس­كەري كافەدرالاردى اسكەري م ۇلىكپەن, وقۋ-جات­تىعۋ قارۋ-جاراعى مەن اسكەري تەح­ني­كاسىنىڭ ۇلگىلەرىمەن, اسكەري-وقۋ ادەبيەتىمەن قامتاماسىز ەتۋ ۇكىمەتتىڭ 2019 جىلعى 6 قاراشاداعى №832 قاۋ­لى­­سىنا سايكەس بەكىتىلگەنىن ايتتى. «بۇل جۇ­مىستاردىڭ بارلىعى قورعانىس مينيس­تر­لىگىنىڭ اسكەري بولىمدەرى مەن مەكە­مەلەرى ارقىلى جۇرگىزىلەدى. اس­كەري دايىندىقتى ۇيىمداستىرۋ, قا­جەتتى وقۋ ماتەريالدىق-تەحنيكالىق بازا­نى قۇرۋ, قارۋ-جاراق پەن اسكەري تەح­نيكانىڭ ساقتالۋىن قامتاماسىز ەتۋ, قۇپيا­لىلىق رەجىمىن ساقتاۋ جوو باس­­شى­لارىنا جۇكتەلگەن. جوو باسشى­لا­رى اسكەري-ەسەپتىك ماماندىقتار بو­يىن­­شا ­دايارلاۋ ەرەكشەلىگىن ەسكەرە وتى­­رىپ, اسكەري كافەدرالاردى قاجەتتى قۇ­رال­­­­دارمەن جانە ينفراقۇرىلىممەن قام­­­تاماسىز ەتەدى», دەيدى دەپارتامەنت باس­شىسى.

زاپاستاعى وفيتسەر – رەزەرۆتەگى قۇرام

«وفيتسەرلىك لاۋازىم يەلەرىن تەك اس­­كەري ينستيتۋتتا دايارلاعان ازدىق ەتە­­دى». وسىلاي دەگەن ل.ن. گۋميلەۆ اتىن­­داعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتە­تى اسكەري كا­فەدرا باسشىسىنىڭ ورىنباسارى, زاپاستاعى پولكوۆنيك نۇرلان مامبەتوۆ ەلىمىزدە اسكەري ماماندار­دىڭ جەتىسپەيتىنىن العا تارتتى. ونىڭ ما­لىمدەۋىنشە, جوعارى وقۋ ورىندارى جا­نىنان اشىلعان اسكەري كافەدرا­لار اسكەري ينستيتۋتتار وقىتپاي­تىن ما­مان­دىقتاردى دايارلايدى. «ماسە­لەن, ءبىز­دىڭ ۋنيۆەرسيتەتتىڭ قابىرعاسىن­دا جۇ­مىس ىستەيتىن اسكەري كافەدرا بارلاۋ­دى ۇيىمداستىرۋ, گەواقپاراتتىق, اۆتو­ماتتاندىرىلعان جۇيەدەگى وفيتسەر ما­مان­داردى دايارلاپ شىعارادى. ال بۇل ماماندىقتى وزگە اسكەري وقۋ ورىندارى وقىتپايدى. ەكى جىل (اپتاسىنا ءبىر رەت) اسكەري ءبىلىم العاننان كەيىن ءاربىر ستۋدەنت ءبىر ايلىق پراكتيكالىق كۋرستان وتەدى. وقۋ بىتىرگەننەن كەيىن زاپاستاعى لەيتەنانت شەنىن الىپ شىعادى», دەيدى پولكوۆنيك.

وسى تۇستا «ارنايى اسكەري وقۋ ورىن­­­دارىنىڭ نەگىزگى مىندەتتەرىن قاي­تالايتىن مۇنداي كافەدرالاردىڭ سانىن كوبەيتۋدىڭ قاجەتى قانشا؟» دەگەن زاڭدى ساۋال تۋىندايدى. ن. مامبەتوۆ «وسىنداي تۇسىنىكتىڭ ءوزى دۇرىس ەمەس» دەيدى. «ماسەلەن, اسكەري ينستيتۋتتار جالپى اسكەري كومانديرلەردى دايارلاپ شىعارادى. بىراق ولار وقۋىن بىتىرگەننەن كەيىن قارۋلى كۇشتەر قاتارىندا قىزمەت اتقاراتىن كادرلىق وفيتسەرلەر. ال ازا­ماتتىق جوو جانىنداعى اسكەري كافەدرالاردا وقىپ شىققان زاپاستاعى وفيتسەرلەر – موبيليزاتسيالىق رەزەرۆ­كە دا­يىندالاتىن قۇرام. ال مۇنداي رەزەرۆتە­گى دايىندىق نە ءۇشىن قاجەت؟ بۇل سۇراق­قا جاۋاپ بەرۋ ءۇشىن الىسقا بارۋدىڭ قاجەتى جوق. مىسالى, ۋكراينادا 2014 جىلدان بەرى بىرنەشە سوعىس بولعانى بارشاعا بەلگىلى. قارۋلى قاقتىعىس كە­زىندە ەل بيلىگى موبيليزاتسيالىق رە­زەرۆتە تۇرعان وفيتسەرلەرىن جيناي ال­ماي قالدى. سەبەبى سوعىس كەزىندە نە­گىزگى كادرلىق قۇرام موبيليزاتسيالىق دا­يىندىقتان وتكەننەن كەيىن اۋىستىرى­لادى. ال ولاردىڭ ورنىن تولىقتىرۋ ءۇشىن مىندەتتى تۇردە رەزەرۆ كەرەك. وسى ماق­ساتتا الىپ قارايتىن بولساق, اسكەري كافەدرا مىندەتتى تۇردە قاجەت», دەپ كە­سىپ ايتتى ول.

2002 جىلدان بەرى ەۇۋ اسكەري كافەدراسى ورتاشا ەسەپپەن 5 مىڭعا جۋىق زاپاستاعى وفيتسەر دايارلاپ شىعارعان. قازىرگى تاڭدا اسكەري كافەدرادا 659 ستۋدەنت وقىپ جاتسا, ونىڭ 335-ءى مەم­لەكەتتىك گرانتپەن, 324-ءى اقىلى بولىمدە ءبىلىم الىپ جاتىر. ال ءبىر جىلدىق سەر­جانتتىق باعدارلاما بويىنشا وقىپ جاتقاندار سانى – 137. بولاشاق سەرجانت­تاردىڭ بارلىعى اقىلى وقيدى.

«اسكەري بيلەتتى ساتىپ الۋعا بولادى دە­گەن پىكىرمەن تۇبەگەيلى كەلىسپەيمىن». بۇل دا پولكوۆنيك ن. مامبەتوۆتىڭ ءسوزى. «كەز كەلگەن اسكەري كافەدرانىڭ جۇمىسى قورعانىس مينيسترلىگى تاراپىنان ءجىتى باقىلانادى. ستۋدەنتتەردى كافەدراعا مينيسترلىكتىڭ ارنايى كوميسسياسى كە­لىپ قابىلدايدى. كونكۋرس وتكەننەن كە­يىن عانا وقۋ ورنىنىڭ رەكتورىنا قان­شا ستۋدەنت گرانت, قانشاسى اقىلى نە­گىزدە وتكەنى تۋرالى اكت بەرىلەدى. رەك­­تور وسىدان كەيىن عانا ستۋدەنتتى اس­كەري كافەدراعا قابىلداۋ جونىندە شە­شىم شىعارا الادى. كافەدرادا اسكەري دايار­لىقتان وتكەن ءار ستۋدەنت ءۇشىن جاۋاپتىمىز. جالپى, ءتيىپ-قاشىپ وقىپ, زاپاستاعى وفيتسەر اتانۋعا بولادى دەگەن پىكىر دۇرىس ەمەس. ويتكەنى بۇل جالپى, مۇمكىن ەمەس»», دەيدى ول.

ن. مامبەتوۆتىڭ ايتۋىنشا, جىل سايىن اسكەري كافەدراعا 1 200-دەي ستۋدەنت ءوتىنىش بىلدىرسە, سولاردىڭ ىشىنەن تەك 400-گە جۋىعى ىرىكتەلىپ الىنادى. «جاستاردىڭ دەنى پسيحولوگيالىق تەست جانە دەنەشىنىقتىرۋ سىناعىنان ءسۇ­رىنىپ جاتادى. ال بۇل سىناقتاردى قور­عانىس مينيسترلىگى وزدەرى دايىن­داعان», دەپ ءتۇسىندىرىپ ءوتتى سپيكەر.

«كافەدرانىڭ وقىتۋشى قۇرامى نە­گىزىنەن اسكەردە قىزمەت ەتكەن بىلىكتى وفيتسەرلەر. ولاردىڭ قاتارىندا كەزىندە جاۋاپتى قىزمەت اتقارعان زاپاستاعى پولكوۆنيكتەر, قولباسشىلاردىڭ ورىنباسارلارى, باسقارما, دەپارتامەنت باسشىلارى سەكىلدى تاجىريبەلى ماماندار بار. زەينەتكە شىققان, 20-30 جىل اسكەري قىزمەت ەتكەن, اۋعانستان, تاجىكستان, كاۆكاز ماڭىنداعى سوعىستاردا بولعان ارداگەرلەر دە قىزمەت ەتەدى. ۋنيۆەرسيتەت كولەمىندە وتكىزىلەتىن اسكەري-پاتريوتتىق ءىس-شارالار, مەكتەپتەردە ۇيىمداستىرىلاتىن ءتۇرلى كەزدەسۋ, جيىنداردىڭ دا جاستارعا بەرەرى مول», دەيدى ول.

«قاسىرەتتى قاڭتاردا» قوعامدا «نە­لىكتەن كەشەگىدەي قاڭتار وقيعاسى كە­زىندە وسى زاپاستاعى وفيتسەرلەر تارتىلمادى؟ ۇقشۇ جاۋىنگەرلەرىن شا­قىر­تۋدىڭ قاجەتتىلىگى قانشا ەدى؟ ەل ىشىن­دەگى جاپپاي تارتىپسىزدىكتى باسۋعا كاسىبي ارميامىزدىڭ كۇشى جەتكىلىكسىز بولعانى ما؟» دەگەن سۇراقتاردىڭ دا ءجيى قويىلعانى راس. ءبىز وسى ساۋالداردى پولكوۆنيككە دە باعىتتاعان ەدىك. ن. مامبەتوۆ «وسى وي-پىكىردىڭ ءوزى قاتە تۇسىنىك» دەپ جاۋاپ بەردى. «ويت­كەنى قازاقستاننىڭ اسكەري دوكتريناسىندا قارۋلى كۇش­تەردى, باسقا دا اسكەرلەر مەن اسكەري قۇ­رىلىمداردى قول­دانۋ ءتارتىبى ناقتى جا­زىلعان. قۇجات­تا ەلىمىزدەگى قارۋلى كۇش­تەر نەگىزىنەن سىرتقى اگرەسسياعا تويتارىس بەرۋ ءۇشىن قولدانىلادى دەپ كورسەتىلگەن. ال ىشكى اگرەسسياعا باعىت­تالعان كۇشتىك قۇرىلىمدار بولەك. قاڭ­تار وقيعالارى كەزىندە زاپاستاعى وفي­تسەرلەردى شاقىرتۋدىڭ قاجەتتىلىگى بولعان جوق. جالپىعا بىردەي موبيليزاتسيا تەك سوعىس كەزىندە عانا بولادى. ال كەشەگىدەي ايماقتاردا بولعان جاپپاي تارتىپسىزدىك پەن لاڭكەستىكتى تويتارۋعا ءىىم مەن ۇلت­تىق ۇلان جەكە قۇرامىنىڭ كۇشى دە جەتكىلىكتى», دەپ تۇيىندەدى ول.

ءتۇيىن. ەل تىنىشتىعىنا كاسىبي ارميا عانا كەپىل بولا الاتىنى ءسوزسىز. ال بۇل اسكەردى جاساقتاۋدا جوو جانىنداعى اسكەري كافەدرالاردىڭ دا الار ورنى ەرەكشە. تەك زاپاستاعى لەيتەنانتتاردى تاربيەلەۋ پايدا تابۋدىڭ ەمەس, ەلگە پايدالى بولۋدىڭ وشاعى بولسا ەكەن دەگەن تىلەك بار. كونستيتۋتسيامىزدىڭ 36-بابىندا «قازاقستان رەسپۋبليكاسىن قورعاۋ – ونىڭ ءاربىر ازاماتىنىڭ قاسيەتتى پارىزى جانە مىندەتى» دەپ تايعا تاڭبا باسقانداي كورسەتىلگەن. بۇدان ارتىق بىرنارسە ايتۋدىڭ ءوزى اسىلىق بولار. ويتكەنى قاسيەتتى پارىز بەن مىندەتتىڭ قۇنى ولشەۋسىز ەمەس پە؟!