ءيا, قاڭتار وقيعاسىنان قانداي ساباق الۋىمىز كەرەك؟ ونىڭ قايتالانباۋى ءۇشىن نە ىستەۋىمىز كەرەك؟ پرەزيدەنت قاسىم-جومارت كەمەل ۇلى قازاقستانداعى بايلىقتىڭ تەڭ جارتىسى ەلدەگى 162 ادامنىڭ قولىنا شوعىرلانعانىن, ال حالىقتىڭ جارتىسىنىڭ ەڭبەكاقىسى 50 مىڭ تەڭگەدەن اسپايتىنىن مىسالعا كەلتىردى. وسىنداي بۇكىل ۇلتتىق بايلىقتىڭ ات توبەلىندەي توپتىڭ قولىنا شوعىرلانۋىنا نە سەبەپ بولدى؟ تاۋەلسىزدىك العانىمىزعا 30 جىل بولعاندا حالىقتىڭ جارتىسىنىڭ 50 مىڭ تەڭگەمەن (قازىرگى ازىق-ت ۇلىك باعاسىنىڭ كۇندە ءوسىپ جاتقان جاعدايىندا) كۇن كورىپ جاتقانىن نەمەن تۇسىندىرۋگە بولادى؟ مۇنداي قايىرشىلىق جاعدايعا قالاي كەلدىك؟!
ەڭ ءبىرىنشى, اۋەل باستان ايتۋ كەرەك, قازىرگى ءبىزدىڭ قوعامدا ۇلتتىق بايلىقتىڭ ادىلدىكپەن بولىنبەۋ ماسەلەسى ءبىرىنشى ورىنعا شىعىپ وتىر. ءبىر قاراعاندا, وسىنشاما تەرريتورياسى مەن قازبا بايلىعى جانە باسقا دا ماتەريالدىق رەسۋرستارى بار قازاقستان سياقتى ەلدە 19 ملن حالىقتى بارلىق جاعىنان تولىق قامتاماسىز ەتە الاتىنداي مۇمكىندىك بار عوي! ەندەشە, نەگە ولاي ەمەس؟!
قىسقاشا ايتقاندا, بۇل جاعداي – ەلدىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق كۇش-قۋاتىنىڭ ەڭ ماڭىزدى كورسەتكىشى بولىپ تابىلاتىن ۇلتتىق بايلىقتىڭ ادىلدىكپەن بولىنبەۋى, ياعني ادىلەتسىز قوعامدا ءومىر سۇرگەنىمىزدىڭ جالپى كورىنىسى. سوندىقتان ۇلتتىق بايلىقتى ءادىل ءبولۋدىڭ مەحانيزمدەرى زاڭدىق تۇرعىدان بەكىتىلۋى, ەكونوميكانى دامىتۋداعى كەمشىلىكتەر مەن الەۋمەتتىك سالاداعى ولقىلىقتاردى, سونىمەن قاتار جالپى قوعام ءومىرىنىڭ بارلىق سالاسىنداعى جۇيەلى كەمشىلىكتەردى جويۋ باتىل جۇزەگە اسىرىلۋعا ءتيىس.
مۇنداي تاريحي كەزەڭدەردەگى مەملەكەتتىك كۇردەلى ماسەلەلەردى شەشكەندە ۇلى دالا تۇلعالارىنىڭ باي مۇراسىنا جۇگىنگەن دۇرىس. قازىرگى قيىن دا كۇردەلى زاماندا قازاق مەملەكەتىن پرەزيدەنتتىك باسقارۋ فورماسىنا نەگىزدەلگەن ساياسي جۇيە عانا ءوزىن اقتاي الادى. بىراق مۇندا ءبىرىنشى باسشىنىڭ ءرولى ەرەكشە ەكەنىن ايتقان ءجون. قازىرگى كەزدە قويىلىپ وتىرعان ساياسي جانە ەكونوميكالىق رەفورمالاردى باتىل جۇزەگە اسىرۋ. مۇنى جاساۋ ءۇشىن ءبىرىنشى باسشىنىڭ اقىلى مەن قوعامدا ءتارتىپتى قامتاماسىز ەتەتىن زاڭ جۇزىندەگى تەتىكتەردى قالىپتاستىراتىنداي ارەكەتشىل-پاراساتى قاجەت. وسى جەردە ءبىرىنشى باسشى تۋرالى ۇلى دالا ەلىنىڭ دانىشپان تۇلعاسى ءال-ءفارابيدىڭ ىلىمىنەن ۇزىندىلەر كەلتىرەيىك: ء«بىرىنشى باسشى عىلىمى, ءبىلىمى جەتىلگەنى سونشا, بۇل جونىندە وزىنە باسشىلىق ەتەتىن باسقا ادامعا مۇلدەم تاۋەلدى بولمايتىن دارەجەدە شىن جەتىلگەن ادام. ...بۇل ادام باقىتقا جەتكىزەتىن ارەكەتتەردى بەلگىلەۋگە جانە ولارعا باعىت سىلتەۋگە تاماشا قابىلەتتى. بىراق بۇل جاراتىلىس قاسيەتتەرى وتە تاماشا, ابزال ادامدارعا, ياعني جاندارى ارەكەتشىل-پاراساتپەن بىرگە بىتكەن ادامدارعا عانا ءتان» دەپ سيپاتتاما بەرگەن. ال وسىعان كەرىسىنشە, اتاققۇمار باسشىلار تۋرالى: «...بارلىق ءادىس-تاسىلدەردى قولدانا وتىرىپ, ءوزىنىڭ جانە ءوز بالالارىنىڭ اتىن ماڭگى قالدىرۋعا, ءوز بالالارىن ءوزىنىڭ ەسكەرتكىشى ەتىپ قالدىرۋى, ءوز بالالارىنا نەمەسە ءوز رۋىنا وكىمەت بيلىگىن قالدىرۋعا تىرىسۋى, ...بايلىقتى باسىپ الىپ, ونى باسقاعا پايدالاندىرماۋى, ...دۇنيەنى ءۇستى-ۇستىنە جيناي بەرۋى... سودان كەيىن ول ادامداردان الشاقتاي تۇسەدى», دەيدى ويشىل.
وسى رەتتە ايتا كەتكەن ورىندى, ءال-فارابي ءوزىنىڭ «قايىرىمدى قالا تۇرعىندارىنىڭ كوزقاراستارى» اتتى فيلوسوفيالىق تراكتاتىندا «قايرات», «اقىل» جانە «جۇرەك» سياقتى ۇعىمدارعا تۇسىنىك بەرە كەلىپ: «جۇرەك – باستى مۇشە, مۇنى ءتاننىڭ ەشقانداي باسقا مۇشەسى بيلەمەيدى. بۇدان كەيىن مي كەلەدى. بۇل دا باستى مۇشە, بىراق مۇنىڭ ۇستەمدىگى ءبىرىنشى ەمەس», دەيدى. ءال-فارابي تۇرىك الەمىندە ءوز تانىمىنىڭ نەگىزى رەتىندە جۇرەككە شەشۋشى ءمان بەرۋى – ۇلى اباي نەگىزىن قالاعان «تولىق ادام» ءىلىمىنىڭ ءتۇپ-توركىنى قايدا جاتقاندىعىن بىلدىرەتىن قۇندى دەرەك كوزدەرىنە جاتادى. ءال-ءفارابيدىڭ وسى فيلوسوفيالىق تۇجىرىمى ابايدىڭ «ون جەتىنشى» قاراسوزىندە ءوزىنىڭ لوگيكالىق جالعاسىن تاپقانداي. ابايدىڭ وسى سوزىندە «قايرات», «اقىل» جانە «جۇرەك» ۇشەۋى ارقايسىسى ءوزىن مىقتى ساناپ, ايتىسىپ, تالاسىپ, اقىرى «عىلىمعا» كەلىپ جۇگىنەدى. عىلىم: «وسى ۇشەۋىڭ باسىڭدى قوس, ءبارىن جۇرەككە بيلەت. ۇشەۋىڭ الا بولساڭ, مەن «جۇرەكتى» جاقتادىم», دەگەن قورىتىندىعا كەلەدى.
جوعارىدا كەلتىرىلگەن ۇلى تۇلعالاردىڭ سوزدەرىنەن تومەندەگىدەي تۇجىرىم شىعادى. بىرىنشىدەن, ءبىرىنشى باسشىدا ۇلى دالا ەلىنىڭ دانالارى ايتقانداي, اقىل مەن قايراتتى وزىنە بىرىكتىرەتىن, «حالقىم», «ەلىم» دەپ سوعاتىن جۇرەك بولۋ كەرەك! جوعارىدا اتالعان باسشىلىق قاسيەتتەردى (ارەكەتشىل-پاراسات, اقىل مەن قايراتتى جۇرەككە باعىندىرۋ سياقتى) قازىرگى پرەزيدەنتىمىزدىڭ بويىنان بايقاپ وتىرمىز. بيىلعى 21 قاڭتاردا وتكەن ءىرى بيزنەس-قاۋىمداستىق باسشىلارىمەن كەزدەسۋىندە پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ: «مەن ءۇشىن مەملەكەت مۇددەسى بىرەۋمەن جاقسى قارىم-قاتىناستان جوعارى», دەپ مالىمدەدى. مۇنداعى پرەزيدەنتتىڭ «مەملەكەت مۇددەسى» دەگەنى حالىقتىڭ مۇددەسىن ءبىرىنشى, جوعارى قويىپ وتىرعاندىعى ايدان انىق. كەشەگى Nur Otan پارتياسىنىڭ سەزىندە ۇيىمدىق جانە كادرلىق تۇرعىدان العاشقى وزگەرىستەر جاسالدى. ۇيىمنىڭ 55 پايىزى جاڭارتىلىپ, قاتارىنا نەگىزىنەن جاستار ەنگىزىلدى. بۇل باعىتتا دا حالىقتى وزىنە تارتاتىن جانە سونىڭ قولداۋىنا يە بولۋ ءۇشىن ءالى دە تياناقتى جۇمىستار جۇرگىزىلۋگە ءتيىس.
بۇل ساياسي, ەكونوميكالىق جانە الەۋمەتتىك رەفورمالاردى اياعىنا دەيىن باتىلدىقپەن جەتكىزۋ ءۇشىن كۇرەستە (تاريحتاعى ۇلى فرانتسۋز رەۆوليۋتسيونەرى جورج جاك دانتون: «باتىلدىق, باتىلدىق جانە تاعى دا باتىلدىق كەرەك», دەپ ايتقانداي), ءبىرىنشى باسشىمىزدىڭ ءىستى اياعىنا دەيىن جەتكىزۋگە دەگەن «ارەكەتشىل-پاراساتى» مەن وعان حالىقتىڭ سەنىمى مەن قولداۋى جەڭىسكە جەتكىزەتىندىگى اقيقات. سوندىقتان مۇنداي, جۇرەگىمەن باسقاراتىن, «ارەكەتشىل-پاراساتتى» ءبىرىنشى باسشى ءوزىنىڭ قول استىنداعى قىزمەتكەرلەرىنىڭ ادىلدىگىن, حالىق ءۇشىن بەرىلىپ قىزمەت ىستەيتىندەرىن بىرتە-بىرتە سۇرىپتاپ, ءوز كومانداسىن قالىپتاستىرۋعا قاجەت. بۇل ىسكە بىزدەي حالقى از, ءبارى الاقانداعىداي كورىنىپ تۇراتىن ەل ءۇشىن قوپ ۋاقىتتىڭ كەرەگى جوق. مەملەكەتتىك باسقارۋ ورگاندارى مەن جەرگىلىكتى اكىمدىكتەردەگى كادرلار ەڭ ءبىرىنشى ۇلتتىق سەزىمى جوعارى, جۇرەگىمەن ەلىم دەپ قىزمەت ىستەيتىن ادامداردان, اسىرەسە جاستاردان جاساقتالۋعا ءتيىس. ولار جەمقورلىقپەن اينالىسقان جانە ءوزىنىڭ پايداسىن عانا ويلاعان بۇرىنعى قىزمەتكەرلەردىڭ قولاستىندا ىستەمەگەن, تازا بولۋى كەرەك. ونداي جاستاردىڭ باسقارۋ تاجىريبەسى از بولسا دا, ەلىنە قىزمەت ەتۋگە ىنتا-جىگەرى بولىپ, جۇرەگىمەن جانە حالىقتان بۇقپاي, قايتا ونىمەن بىرلەسىپ قىزمەت ەتسە, شارۋانى العا الىپ كەتەتىنى ءسوزسىز.
ءبىزدىڭ قوعامداعى باستى جەككورىنىشتى قۇبىلىس جەمقورلىق ەكەنى بەلگىلى. پرەزيدەنت جەمقورلىقتىڭ جۇيەگە اينالعاندىعىن «قاڭتار تراگەدياسىنىڭ» باستى ءبىر سەبەبى رەتىندە اتادى. سوندىقتان جەكەلەگەن ءىس-شارالار جەمقورلىقتى تۇبىرىمەن جويا المايدى. ونى جويۋ ءۇشىن كەشەندى ساياسي جانە ەكونوميكالىق جۇيەلى رەفورمالار جۇرگىزىلۋگە ءتيىس. ءبىر جاعىنان, ونىڭ تەحنيكالىق بازاسىن جاساي وتىرىپ (مىسالى تسيفرلاندىرۋ جانە ت.ب), ەكىنشى جاعىنان زاڭدى جەتىلدىرۋ جانە دۇرىس كادرلىق ساياساتتى قولعا الۋ قاجەت. الەمدە جەمقورلىقتىڭ تامىرىنا بالتا شاباتىن زاڭداردى جاساۋ تاجىريبەسى مول. ونى بىزدەگى مامان-قۇقىقتانۋشى جاستاردىڭ باسىن بىرىكتىرىپ, جەمقورلىقتىڭ الدىن الاتىن جانە جەمقوردىڭ جازالانباي قالمايتىنداي ءتيىمدى زاڭدار قۇرىلىمىن ءار سالا بويىنشا جاساپ شىعارۋ جانە ونى قولدانۋ بارىسىندا جەتىلدىرىپ وتىرۋدى قولعا الۋ كەرەك. مىنە, وسىعان قابىلەتتى جاستاردى زاڭ شىعاراتىن پارلامەنتكە وتكىزگەن دۇرىس. كادرلىق ساياساتتا دا شەنەۋنىكتەردىڭ تۋىسقاندارى مەن بيزنەس سالاسىنداعى تامىر-تانىستارىن قىزمەتكە الۋدى دوعارىپ, ونى قاتاڭ باقىلاۋ جانە ول ءۇشىن جازالاۋ شارالارىن زاڭ جۇزىندە بەكىتكەن وڭدى.
جالپى, جوعارىدا ايتىلعان رەفورمالاردى مەملەكەتتىڭ كونستيتۋتسياسىنا وزگەرىستەر ەنگىزبەي ءساتتى جۇزەگە اسىرۋ مۇمكىن ەمەس. سوندىقتان حالىقتى كەڭىنەن قاتىستىرا وتىرىپ, اتا زاڭنىڭ تولىقتىرىلعان جانە وزگەرتىلگەن نۇسقاسىن قابىلداۋ قاجەت. اتا زاڭعا وزگەرىس ەنگىزۋ مەن ساياسي جانە ەكونوميكالىق رەفورمالاردى جۇزەگە اسىرۋدىڭ تەتىكتەرىن جاساۋ ءۇشىن ءبىز شەتەلدە جانە وزىمىزدە وقىعان, ءوز ەلىنىڭ بولاشاعى ءۇشىن جانىن ايامايتىن, الدىڭعى قاتارلى جاستاردان ءار سالا بويىنشا جۇمىس توپتارى قۇرىلۋى كەرەك. ولارعا قاراجات جانە ماتەريالدىق تۇرعىدان بارلىق جاعداي جاسالۋعا ءتيىس. الەمدىك تاجىريبە مەن ۇلتتىق مەنتاليتەتتى ەسكەرە وتىرىپ, جۇمىس ىستەيتىن توپتاردىڭ قاي سالا بولسىن نەگىزگى كوزدەيتىن ماقساتتارى: ۇلتتىق بايلىقتىڭ ءادىل ءبولىنۋى مەن قوعامدا اشىقتىقتى قامتاماسىز ەتۋ, قانداي ءىس بولسىن حالىقتىڭ بارىنشا تولىق قاتىسۋى, قاي سالادا بولسىن جەمقورلىققا مۇمكىندىك بەرىلمەيتىن جاعدايلاردىڭ جاسالۋى سياقتى ماڭىزدى ماسەلەلەر مىندەتتى تۇردە ورىن الۋى كەرەك. ونداي ىسپەن اينالىسا الاتىن جاستار بىزدە بار جانە ولار دايىن! تەك قانا مەملەكەت تاراپىنان تولىق قولداۋ قاجەت. جاستاردى كوشەگە شىعارۋدىڭ ورنىنا ولاردى وسىنداي ەل ءۇشىن جاسامپازدىق ىستەرگە تارتۋ قاجەت. سوندا عانا قازاق ەلىنىڭ وركەنيەتتىلىگىن, جاسامپازدىعىن الەمگە پاش ەتە الامىز! بىراق, ارينە, بۇل وركەنيەتتىلىك پەن جاسامپازدىق باسقا ەلگە ەمەس, الدىمەن وزىمىزگە كەرەك!
سونىمەن, قازىرگى ەل تاعدىرى شەشىلەر كەزەڭدە ۇلى دالا دانالارىنىڭ ايتقاندارىن ەسكەرە وتىرىپ, «توقسان اۋىز ءسوزدىڭ توبىقتاي ءتۇيىنىن» ايتساق: بويىنداعى بارلىق قاسيەتىن: قايتپاس قايرات پەن نۇرلى اقىلدى قارا حالقىم دەپ سوققان جۇرەككە باعىندىرۋ ارقىلى پرەزيدەنت ءوزىنىڭ العا قويعان ماقساتىنا جەتكەنشە اياعىنا دەيىن ارەكەتشىل-پاراساتتى تۇلعا بولىپ قالۋدى قازاق ەلى كۇتەدى. بۇل مۇمكىندىكتى جىبەرىپ الماۋ كەرەك!
سىزدىق ساتاەۆ,
پروفەسسور
