ادەبيەت • 01 اقپان، 2022

سارىسۋ بويلاعان ساعىم جۇرت...

1018 رەت كورسەتىلدى

ولەڭ تولقي ما، وزەن تولقي ما، بەلگىسىز. سەبەبى وزەن بويىنىڭ ءشوبى ولەڭ دەپ وتىراتىن ۇلكەندەر. قازاقتىڭ كونەدەن كەلە جاتقان ء«شوپ تە ولەڭ، شوڭگە دە ولەڭ» دەگەن ءسوزىن ەسكە سالادى. قىستىگۇنى ولەڭ ءشوپتىڭ مالعا جۇعىمى بولماعان سوڭ قازاق جاراتا بەرمەيدى. ولەڭشى ءسوزىنىڭ سىرى وسى جەردەن اشىلادى. كوڭىل تەربەپ، جان تەبىرەنىپ، كوكىرەككە سودان بىتكەن شەر تولقىتىپ تۋعان ءسوز ءومىردىڭ ءوزىن باسقا ارناعا بۇرىپ جىبەرۋى مۇمكىن. ناعىز ادەبيەتتىڭ ءسوزى دە سول بولماقشى.

تاريحتا تىرشىلىك قوس وزەن بويىنان باستالعانى ايتىلادى. ءبىزدىڭ قازاق دالاسىندا دا سولاي. «وزەن جاعالاعاننىڭ وزەگى تالمايدى» دەيدى. ەسىل مەن نۇرا، ەدىل مەن جايىق، سىر مەن ءامۋ، شۋ مەن تالاس بولىپ كەتە بەرەدى. وسىلاردىڭ اراسىندا سارىسۋ عانا جالقى. مۇنىڭ ءوزى ەكىگە بولىنەدى. جاقسى سارىسۋ جانە جامان سارىسۋ. تاعىلى، بۇعىلى تاۋلارىنان ءتۇسىپ، جاڭاارقا دالاسىنا تامان ەكى سارىسۋ قوسىلادى دەيتىن. «ۇزىن اققان سارىسۋدى، ءوزىڭ جايلاپ، جاعالا. جۇيرىك پەنەن جورعاڭدى، ءوزىڭ ءمىنىپ باعالا» دەگەن شورتانباي جىراۋدىڭ شۋماقتارى كوكەيدى تۇرتەدى.

ءبىزدىڭ ۇلتتىڭ اسىل قاسيەتى دەۋ كەرەك شىعار، وزەن جاعالاعان جۇرت قايدا بارسا دا، تۋعان جەرىن كوكىرەگىنە سىيدىرىپ وزىمەن بىرگە الا جۇرەدى. جىراۋلار پوەزياسىنداعى قازتۋعان ءسۇيىنىش ۇلىنىڭ «الاڭ دا الاڭ، الاڭ جۇرت» دەگەن تولعاۋى­نان باستاپ جۇزدەگەن مىسال كەلتىرۋگە بولادى ول جايىندا. تۋعان جەرگە، وسكەن ورتاسىنا دەگەن ماحابباتى بارىنەن بيىك تۇرادى. سارىسۋ بويىن جاعالاعان جۇرتقا كەلگەندە بۇل تاقىرىپ تەرەڭدەي تۇسەدى. سوناۋ تاركىلەۋ جىلدارى باستالعاندا جاڭاارقا جەرىندەگى سارىسۋدان قونىس اۋدارعان قازاقتار جامبىل وبلىسىنا بارىپ، بۇرىننان وزدەرى قىستاپ جۇرگەن شۋدىڭ ءبىر سالاسىنا ورنىققاندا، ول جەر­لەر كۇنى بۇگىنگە سارىسۋ اۋدانى اتالىپ كەتكەن. جاقسى، جاماندى قاتار العاندا، بۇل – جەر بەتىندەگى ءۇشىنشى سارىسۋ. وسىعان بايلانىستى جازۋشى پەرنەباي دۇيسەنبيننىڭ «ۇركەردەي بولىپ كوشكەن جۇرت» اتتى ەڭبەگى بار. سارىسۋ بويىنىڭ تاريحى مەن ادەبيەتى، مادەنيەتى قامتىلعان دەرەكتى ەڭبەك. وزەن بويىنداعى ەل اراسىنداعى اڭىز اڭگى­مەلەر، ولەڭ-جىرلار مەن حيكاياتتار ۇزدىك-سوزدىق كوشكەن ەلدىڭ سۋرەتىن ەلەستەتپەي قويمايدى. وسى سارىسۋدى جايلاپ، قىستا قاراتاۋ، شۋ بويىنا قونىس اۋداراتىن قالىڭ ەل تۋرالى تاعى ءبىر كوركەم شىعارما – ءىليا جاقانوۆتىڭ «ىقىلاس» رومانى. ارداكۇرەڭ اقىن عالىم جايلىبايدىڭ «تاماكوشكەن» پوەماسى جانە بار. جاڭا­ارقا، تۇگىس­كەن توپىراعىنان قازىرگى جام­بىل وبلى­سىنداعى سارىسۋ اۋدانىن بەتكە الىپ، ەكى ورتادا اشتان قىرىلعان قازاقتىڭ ازاسى تۋرالى سوقتالى ەڭبەك.

ءى.جاقانوۆتىڭ «ىقىلاس» رومانى ءحىح عاسىردىڭ ورتاسىنان حح عاسىردىڭ باسىنا دەيىنگى ارالىقتى قامتيدى دەگەنىمىزبەن، ارعى-بەرگى قازاق كۇي ونەرىنەن تەرەڭ سىر شەرتەدى. دومبىرا مەن قوبىزدى سەرىك ەتكەن كۇيشىلەردىڭ تۇتاس ءبىر ءداۋىرى سۋرەتتەلەدى. ونىڭ ىشىندە كيەلى قوبىز ونەرىن تۇتقان التىنبەك، دۇكەن، ىقىلاس اۋلەتى، تاتتىمبەت، توقا، ءبىرجان ءومىرىنىڭ كورىنىستەرى، قوياندى جارمەڭكەسىنىڭ ىزى-قيقى تاريحى شىعارماعا نەگىز بولادى. قورقىت كۇيلەرىنەن كەيىن باقسىلىق سارىندار ارقىلى عانا جالعاسىپ كەلگەن قوبىز كۇيلەرىنىڭ تىكەلەي مۇراگەرى سارىسۋ مەن شۋ وزەنىنىڭ بويىنان، قازانعاپ تاۋىنىڭ ەتەگىنەن قايتا كوكتەپ شىققانداي اسەرگە قالدىرادى. ىقىلاس دۇكەن ۇلىنىڭ تۋىن­دىلارى، ۇستازدارى – جاناق، شوجە اقىن­دار، قىرعىز قومىزشىلارىنىڭ اسەرى­نەن بولەك، سول كەزدەگى ەل ءىشىنىڭ قات-قابات وقيعالارى، حالىقتىڭ تۇرمىسى تۋراسىندا كەڭىنەن تولعايدى اۆتور. اسىرەسە شىعارما ەتنوگرافياعا باي. ىقىلاس كۇيشىنىڭ اتاسى التىنبەك شەبەردىڭ، التىنبەك زەرگەردىڭ قوبىز جاساۋداعى مانەرى كىمدى دە بولسىن قىزىقتىرماي قويماسى انىق.

«وسىدان ءۇش جىل بۇرىن اكەسى كەش كۇزدە توقموق بازارىنان ورالعاندا، ەكى تۇيەگە تەڭدەپ بۇج-بۇج بەزى بار دىڭگەكتەر اكەلدى. ەل شۋ بويىندا قۋارالدا قىستاۋدا وتىرعان-دى.

 – ويباي-اۋ، بار ولجاڭ وسى قۋ اعاش پا؟ – دەدى بىرەۋلەر.

بۇل جاپىراعى ارشىلماعان ارشانىڭ ەكى جاعىنا باتتاستىرا لاي جاعىپ، توبەسى جابىق شىم قورانىڭ ورتاسىنا سەك­سەۋىلدىڭ ۇستىنە ايقاستىرا قالاپ، قورانىڭ تۇكپىرىنەن جەل گۋلەيتىن تەسىك جاساپ، ءبىر جىل قوزعامادى. كەلەسى جىلى دىڭگەكتەردىڭ قابىعىن سىپىرىپ، تاعى ءبىر جىل ساقتادى. ءۇشىنشى جىلى اتاسى مەن اكەسى جۋان توقپاقپەن قۇلاشتاي سىلتەپ، دىڭگەكتەردى جەكە-جەكە ۇرىپ كوردى.

– جوق. ءۇنى ءالى ماڭقا. كەپكەن جوق.

سول جىلى كۇزدە ولار دىڭگەكتى ەكى رەت ۇرىپ تەكسەردى دە: «قۇداي قالاسا ەل ارقاعا شىققان سوڭ شابامىز»، دەدى».

سوناۋ قىرعىز دالاسىنان قوبىز شابۋعا ارنايى اكەلگەن ارشا شۋ بويىندا ءۇش جىل باپتالعان. ونى ارقاعا اپارىپ ءبىر-اق شابا باستايدى. ابدەن كەپكەن ارشانى قىرناپ جونىپ، مايىن العانى ءبىر حيكايا. سەكسەۋىلدىڭ شوعىن باسىپ، شاناققا ىستىق كۇل سالىپ وتىرىپ ىسقىلاعانى، ارشانىڭ مايىن، ءسولىن، جەلىمىن العانى ەگجەي-تەگجەيلى سۋرەتتەلەدى. شاناقتىڭ بەتىنە كەرىپ قوندىراتىن كوندى باپتاعانى ءبىر اڭگىمە. قوبىزدىڭ قىلىن قانداي جىل­قىدان الۋ كەرەكتىگى، ءتۇپ تيەك پەن باس­تىرما تيەككە قانداي اعاش جاراتىلاتىنىن – ءبارى-ءبارىن ءۇتىر، نۇكتەسىنە شەيىن كو­زى­نەن ءتىزىپ بەرگەن. ءبىر قوبىز شاۋىپ، ادىپ­تەپ جاساپ شىعۋعا 4 جىلداي ۋاقىت جۇم­ساعانىن كورەمىز. قوبىز جاساۋدىڭ مۇن­داي ءتاسىلى قازىر قولدانىلماۋى دا مۇم­كىن شىعار. الايدا كيەلى ونەردىڭ و باس­تاعى ۇستىنى وسىلاي ادەبيەتتە تۇ­رۋعا ءتيىس دەپ ويلايمىز. رومانداعى قو­بىز كۇيلەرىنىڭ شىعۋ تاريحى، ەل اراسىنا تارالعان اڭىزدارىنىڭ ارقايسىسى ماڭىز­دى، اسىرەسە ونەر ادامدارى كوز مايىن تاۋىسىپ وقيتىن ەڭبەك. ال قازاق ونەرىندە قورقىتتان كەيىن اتالاتىن ىقى­لاس دۇكەن­ ۇلىنىڭ ءومىرى كىمگە قىزىق ەمەس؟

قازاق ەركىنەن ايىرىلا باستادى دەمە­سەڭىز، «ىقىلاس» رومانىنىڭ ۋاقىتى ەل ءىشىنىڭ تىنىش كەزى. ۇزىن ءورىس تارىلا باستاعان، بىراق. حح عاسىر باسىنداعى دۇربەلەڭنىڭ الدى. سول دۇربەلەڭگە تاپ بولعان سارىسۋ مەن شۋدى جاعالاعان قالىڭ ەلدىڭ باسىنا تۇسكەن ۇلى ناۋبەتتى عالىم جايلىبايدىڭ «تاماكوشكەن» پوەماسىنان وقىعاندا، شىبىن جانىڭ شىرقىرايدى. سارىسۋدان اۋليەاتانى بەتكە العان ەل بەتپاق دالاسىندا قىرىلىپ قالعانى تۋرالى تاريحي دەرەكتەر دە بار. «ارىپ-اشقان ەل 1932 جىلى قاراشانىڭ 24 جۇلدىزىندا اۋليەاتانى بەتكە الىپ بوستى. اشتىقتان، جۇتتان قىرىلعان ەلدىڭ شاباقتى وزەنىنىڭ بويىنا، بايقادامعا جەتكەنى 500-دەي ءتۇتىن عانا. ال سارىسۋ وزەنى بويىنان كەتكەن ەل ەكى جارىم مىڭنان اسا شاڭىراق بولاتىن» دەلىنەدى. پوەمانى پاراقتاعاندا وسى قاسىرەت پەن ازانىڭ سارىنى جىردىڭ كۇيى بولىپ قۇلاققا كەلەدى. «جىردان اشتىقتا قىرىلعان قازاقتىڭ قاسىرەتتى كوز جاسى كولدەي بوپ توگىلىپ، ساكەندەردىڭ وزەگىندە كەتكەن وكىنىش پەن وكسىك كوكىرەكتى سىزداتادى. ىرشىعان شۋماقتارىنىڭ ءار جولىنان سايدالى سارى توقانىڭ مۇڭدى سارىنى ەسەدى» دەيتىنى سوندىقتان بولسا كەرەك سەرىك اقسۇڭقار ۇلىنىڭ.

1928 جىلدارى مال-مۇلكى تاركىلەنگەن بايلاردىڭ اراسىندا قوبىزشى ىقىلاس دۇكەن ۇلىنىڭ بالاسى شاقا تۇسىپبەك تە بار بولاتىن. ءى.جاقانوۆتىڭ «ىقىلاس» رومانىندا ىقىلاستىڭ اتاسى التىنبەكتىڭ «سارىسۋ بويى بىزگە جەرۇيىق بولدى، بالام. باسقا ەشقايدا بارعىمىز كەلمەيدى» دەيتىن مەكەنىنەن ءتۇپ كوتەرىلىپ كوشۋى دە سول تاركىلەۋگە بايلانىستى ەدى. دەمەك بەتپاقتا شۇبىرىپ قىرىلعان ەلدىڭ ىشىندە بۇل كىسىلەردىڭ دە ۇرپاقتارى بولۋى كادىك.

ساكەن سەيفۋللين «بەتپاقتىڭ كولدە­نەڭى سەگىز كوشتىك، سايلانىپ قىس ىشىندە تالاي كوشتىك. ازامات، ات پەن ايعىر، اتان عانا، شىدار دەپ قوستا وتىرىپ، تالاي دەستىك» دەمەي مە؟ سايلانىپ كوشكەن ادام اتان بەلىن تالدىرىپ زورعا ەڭسەرەتىن ساحارا اش-ارىققا اجال اپانى ەمەي نە بولسىن؟ «ارقادان بوسقان تاما، تاراقتىنىڭ شۋ بويىنا امان جەتكەنى 1934 جىلعى ساناق بويىنشا 4 مىڭعا جەتەر-جەتپەس. شۇبىرعان 15 مىڭعا جۋىق حالىقتىڭ قالعانى بەتپاقتىڭ بەدەرسىز بەلىندە اشتان قىرىلعان» دەيدى ەكەن ولكەتانۋشى جاقسىباي سۇلەيمەنوۆ.

ادام اشىققاندا بويىنان كۇش كەتكەنى بىلاي تۇرسىن، كىسى تانۋدان قالادى. ەسى اۋىسقاننىڭ ارەكەتىن جاساي باستايتى­­نىن بۇرىن دا ەستىگەنبىز. سونداي كورىنىستەر جىردا دا كورىنىس تاۋىپ وتىرادى. «تاما­كوشكەن» پوەماسىندا ايمان اتتى جەسىر ايەل­دىڭ جالعىز ۇلى ءناسىر جولدا اۋىرا باس­تايدى. ونى بايقاعان ادامجەگىشكە اي­نال­عان اش-ارىقتار تۇس-تۇسىنان تورۋىل­دايدى.

«تاتىعانى-اي سول كۇنى عالام كەرمەك،

ەندى قانداي بۇل ايمان امال كورمەك.

...ءبىر قۇبىجىق تاياندى تۇسكە قاراي –

مىنا بالا اۋىرعان، ماعان بەر، – دەپ.

بولسا-داعى رۋحىڭ اسا مىقتى،

اسپان! سوندا كوزىڭنەن جاس اعىپتى.

مىناۋ قۇزعىن ۇلىنىڭ ەتىن جەمەك

العاش رەت كورگەنى اش-ارىقتى...

سول ءبىر كۇندى اتقان جوق قارعىس ءالى،

ايمان سورلى قاپادان قان قۇسادى.

...ەكەۋىنىڭ سوڭىنا ىلەسىپ اپ –

ادامجەگىش اش-ارىق اڭدىسادى.

تۇلا بويىن ادامنىڭ تۇرشىكتىرىپ،

ءسال ايالداپ، سودان سوڭ ىرشىپ تۇرىپ.

جالعىز ۇلى ءناسىرىن ايمان سوندا

قاراسۋعا باتىردى تۇنشىقتىرىپ..

جاپالاققا ايتادى جار، قۇز ءانىن،

جەل ەستىدى انانىڭ تاڭعى زارىن.

سودان بەرى ايماننىڭ دەرەگى جوق –

مەن دە جىرعا قوسپايمىن

ارعى جاعىن...»

سارىسۋدى جاعالاعان جۇرت تاريحى­نىڭ ادەبيەتتەگى ءبىر كورىنىسى وسىنداي.

سوڭعى جاڭالىقتار

دوستىق بەسىگى

ايماقتار • بۇگىن، 08:43

ەل كۋبوگى ءۇشىن تالاسادى

فۋتبول • بۇگىن، 08:40

شيرەك فينالدا ۇتىلدى

تەننيس • بۇگىن، 08:39

دايارلىقتارىن پىسىقتادى

حوككەي • بۇگىن، 08:37

ازىرگە بەسىنشى ورىندامىز

سپورت • بۇگىن، 08:30

ون جىلعا سوتتالدى

قوعام • بۇگىن، 08:25

41 جوباعا – 11،2 ملرد تەڭگە

ايماقتار • بۇگىن، 08:20

732،5 ملرد تەڭگە تارتىلادى

ايماقتار • بۇگىن، 08:15

اسكەريلەر شەبەرلىك سىناسادى

قازاقستان • بۇگىن، 08:10

ۇقساس جاڭالىقتار