الەمدىك بانك ەكى جىلدا ءبىر رەت تاراتاتىن, وتكەن اپتادا جاريالاعان جاھاندىق ەكونوميكالىق پەرسپەكتيۆالار ەسەبى بىرقاتار ىقتيمال نۇسقالاردى ۇسىنادى. تالانتتى ەكونوميستەر توبى ازىرلەگەن باياندامادا الەمدىك ەكونوميكانىڭ قازىرگى كەزدەگى ەڭ ۇزدىك قورىتىندىسى جازىلعان. ەسەپتە كوپجاقتى ۇيىمداردىڭ ديپلوماتيالىق ءتىلى پايدالانىلعانىمەن, وندا قاتاڭ ەسكەرتۋ جاسالعان.
بىرىنشىدەن, دۇنيەجۇزىلىك بانكتىڭ بولجامىنا سۇيەنسەك, الەمدىك ەكونوميكانىڭ ءوسىمى وتكەن جىلعى 5,5 پايىزدان 2022 جىلى 4,1 پايىزعا دەيىن باياۋلايدى. قارىز جۇكتەمەسىنىڭ ارتۋى تاۋارلار تاسىمالى مەن قىزمەت كورسەتۋگە, جەتكىزۋ تىزبەگىنە كەدەرگى كەلتىردى. ۇكىمەت ينفلياتسيانىڭ كوتەرىلۋىنە بايلانىستى قولداۋ كورسەتۋ مۇمكىندىگىن جوعالتىپ الدى. بايانداما اۆتورلارىنىڭ ەسكەرتۋىنشە, «پاندەميادان تۋىنداعان جاھاندىق رەتسەسسيانى» جەڭىلدەتۋگە تالپىنعان ەلدەر قارىزىنىڭ ءوسۋى بىرقاتار مەملەكەتتىڭ «قارىز داعدارىسى قاۋپى جوعارى» ەكەنىن بىلدىرەدى. سوندىقتان كەيبىر ەلگە جەڭىلدىك جاسالۋى قاجەت.
سونداي-اق باياندامادا 2021 جىلدىڭ ەكىنشى جارتىسىندا كوتەرىلگەن ەنەرگيا باعاسىنىڭ ودان ءارى وسەتىنى ايتىلعان. دۇنيەجۇزىلىك بانك التى اي بۇرىن جاساعان بولجامىنان دا اسىپ تۇسپەك.
تاعى ءبىر ماسەلە, ەسەپتىڭ قورىتىندى كەستەسىندە كوپتەگەن قىزىقتى ستاتيستيكالىق دەرەك بار. اتاپ ايتقاندا, باقۋاتتى ەلدەردىڭ ىشكى جالپى ءونىمىنىڭ ءوسىمى جانە ونىڭ الداعى ەكى جىلعا بولجام جاريالانعان. ماسەلەن, 2021 جىلى الەمدەگى ەكونوميكاسى ەڭ جىلدام وسكەن ەلدەر – ارگەنتينا, تۇركيا جانە ءۇندىستان. تيىسىنشە, 10 پايىزعا, 9,5 پايىزعا جانە 8,3 پايىزعا تابىسى ارتقان. بىراق داعدارىستان كەيىنگى ءوسىمدى مۇقيات ءتۇسىندىرۋ قاجەت. وتكەن جىلعى ەكونوميكالىق ءوسىمنىڭ باسىم بولىگى 2020 جىلى پاندەميادان كەيىن قانشالىقتى قۇلدىراعانىن كورسەتەدى. وسىلايشا, باقۋاتتى ەلدەردىڭ ەكونوميكاسى قايتا قالپىنا كەلىپ, ىشكى جالپى ءونىمى بۇرىنعى دەڭگەيگە كوتەرىلدى. ارگەنتينا ەكونوميكاسى 2020 جىلى 9,9 پايىزعا قىسقاردى. ءۇندىستاندا بۇل كورسەتكىش 7,3 پايىزعا تەڭ. وسىلايشا, مەكسيكا ۇشەۋى الەمدەگى ەڭ ناشار ناتيجە كورسەتكەن ەلدەر اتاندى.
ادەتتە, دامىپ كەلە جاتقان نارىقتار جانە دامۋشى مەملەكەتتەر (EMDE) ەكونوميكاسى دەڭگەيىنىڭ تومەندىگىنە بايلانىستى دامىعان ەلدەرگە قاراعاندا جىلدام وسەدى. بىراق جاھاندىق ەكونوميكالىق پەرسپەكتيۆالارعا سۇيەنسەك, مۇنداي ساناتقا جاتاتىندار 2023 جىلدىڭ سوڭىنا دەيىنگى احۋالى دامىعان ەلدەرگە قاراعاندا ناشار بولماق. ويتكەنى قوسىمشا قولداۋ كورسەتۋگە بايلانىستى ساياسات جۇرگىزۋدە قيىندىققا دۋشار بولۋى مۇمكىن. ونىڭ ۇستىنە قالپىنا كەلتىرۋ قارقىنى دا ەلدەر اراسىندا ايتارلىقتاي وزگەرۋى مۇمكىن. قازىرگى الاساپىران باسىلعاننان كەيىن جاڭا جەڭىمپازدار مەن جەڭىلگەندەر شىعادى.
مەملەكەتتەر ەكونوميكاسىنىڭ قالپىنا كەلۋىندەگى ءارتۇرلى جاعدايدىڭ باستى سەبەپتەرىنىڭ ءبىرى ەكونوميكادان گورى ساياساتقا بايلانىستى. سوڭعى جىلدارى امەريكا قۇراما شتاتتارى سەكىلدى دامىعان ەلدەردەن باستاپ برازيليا سەكىلدى EMDE ەلدەرىنە دەيىن اگرەسسيۆتى ۇلتشىلدىقتى كۇرت قولدادى. مۇنداي قادام ەكونوميكالاردىڭ قالاي جۇمىس ىستەيتىنىن انىقتاۋدا ماڭىزدى ءرول اتقاراتىنى ءسوزسىز.
كەي جاعدايلاردى ەسكەرمەگەندە, ۇزاق مەرزىمدى پەرسپەكتيۆادا ەكونوميكا ءۇشىن ادەتتە گيپەر-ۇلتشىلدىقتىڭ سالدارى اۋىر بولماق. بۇل تۇسىنىكتى دە. ويتكەنى قاتال ۇلتشىلدىق ەگويزم مەن ادىلەتسىز ۇستانىمعا اكەلەدى. مۇنداي باعىتقا باسىمدىق بەرگەن ەلدەر ساۋداعا, كاپيتالعا جانە باسقا دا يدەيالارعا كەدەرگى كەلتىرۋ ارقىلى ءوزىن-ءوزى قامتاماسىز ەتۋگە تىرىسادى.
مۇنىڭ جارقىن ءارى تاريحي مىسالى – ارگەنتينا. حح عاسىردىڭ باسىندا الەمدەگى ەڭ جىلدام دامىعان ەكونوميكالاردىڭ ءبىرى سانالىپ, اقش-تى باسىپ وزادى دەپ كۇتىلگەن ەدى. مۇنداي احۋال 1930 جىلى وزگەردى. اسكەري توڭكەرىس ناتيجەسىندە گيپەر-ۇلتشىل گەنەرال-لەيتەنانت حوسە فەليكس ۋريبۋرۋ پرەزيدەنت بولىپ تاعايىندالدى. سالىق كوتەرىلىپ, يمميگراتسياعا كەدەرگىلەر ارتتى. ارگەنتينانىڭ اشىق ەكونوميكاسى الەم ءۇشىن جابىلىپ, كوپ ۇزاماي توقىراۋعا ۇشىرادى دا, اقش العا شىعىپ كەتتى.
بۇدان ساباق الۋ قاجەت. وقيعانىڭ وزەكتىلىگى ارتا تۇسكەندەي. جاھاندانعان الەمدە, بارلىق جەردە جاڭا يدەيالار مەن زەرتتەۋلەر پايدا بولىپ جاتقاندا جالعىز ۇلتشىلدىققا ارقا سۇيەۋ ەكونوميكالار مەن قوعامدى ارتقا تارتادى.
تاۋەلسىزدىكتەن كەيىنگى ءۇندىستاننىڭ تاماشا جەتىستىگى ونىڭ نەگىزىن قالاۋشىلارى – العاشقى پرەمەر-مينيستر دجاۆاحارلال نەرۋ مەن ويشىل رابيندرانات تاگورعا بايلانىستى. ولار الەمدەگى يدەيالار اشىقتىقتىعىن بار ىنتاسىمەن جاقتادى. ولار ءۇندىستاندا عانا ەمەس, سونىمەن قاتار بۇكىل الەمدەگى ەڭ جاقسىلاردى, ونىڭ قاي جەردەن نەمەسە قايدان كەلگەنىنە قاراماستان ەنگىزۋگە, جالپى ادامدىق بىرەگەيلىكتى قولداۋعا ۇمتىلۋىمەن ەرەكشەلەندى.
ءالى ەسىمنەن كەتپەيدى, اكەمنىڭ دوستارىنىڭ ءبىرى بىزگە ۇنەمى كەلىپ, ۇلتشىلدىقتى كۇشەيتۋ كەرەكتىگىن ايتاتىن. ول باتىس وتارشىلدىعىنا قارسى شىعىپ, ءۇندى ويشىلدارىنا قارسى بولاتىن. ءۇندىستان باتىستىڭ عىلىم, ادەبيەت جانە فيلوسوفياداعى ەڭ جاقسى جاقتارىن الۋ كەرەك دەگەندى سىنعا الاتىن. ءبىر كۇنى ول ءبىزدى كوندىرە الماعانىنا اشۋلانىپ: «مەنىڭ ۇرانىم – باتىس بىزگە ەرمەيدى, سوندىقتان ءبىز باتىسقا ەرمەۋىمىز كەرەك», دەدى.
مەن باستاۋىش مەكتەپتە وقىپ جۇرگەن ەدىم. بىراق سول كەزدىڭ وزىندە ونىڭ اگرەسسيۆتى ۇلتشىلدىعى ميىن جايلاپ العانىن, ۇرانى وزىنە-ءوزى قايشى ەكەنىن تۇسىنەتىنمىن. ساياساتكەرلەر قوعامدىق دەنساۋلىق ساقتاۋ داعدارىسىمەن جانە كەيبىر جاعدايلاردا زورلىق-زومبىلىق كۇيزەلىس قاۋپىمەن بەتپە-بەت كەلىپ تۇرعان كەزدە, گيپەر-ۇلتشىلدىققا بوي الدىرعان ەلدەر ساتسىزدىككە ۇشىرايدى.
كاۋشيك باسۋ,
دۇنيەجۇزىلىك بانكتىڭ بۇرىنعى باس ەكونوميسى جانە ءۇندىستان ۇكىمەتىنىڭ باس ەكونوميكالىق كەڭەسشىسى, كورنەلل ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ەكونوميكا پروفەسسورى جانە برۋكينگس ينستيتۋتىنىڭ رەزيدەنت ەمەس اعا عىلىمي قىزمەتكەرى
Copyright: Project Syndicate, 2022.
www.project-syndicate.org
