كەيىنگى جىلدارى امەريكالىق قوعامدا تۇسىنبەۋشىلىك پەن سەنىمسىزدىك جايلادى. الگوريتمگە نەگىزدەلگەن «ەحو-كامەرالار» سالدارىنان الەۋمەتتىك مەديا پلاتفورمالارى وسىنداي پروبلەمالاردى قيىنداتتى. ادامداردىڭ كوزقاراستارىن نىعايتىپ, قارسىلاستاردىڭ بەدەلىن ءتۇسىردى. ء«بارىن جوققا شىعارۋ مادەنيەتىنىڭ» كۇشەيۋىنە ىقپال ەتتى. وسىلايشا, رەفورمالار مەن كەلىسىمگە قول جەتكىزۋ ءۇشىن قاجەت شىنايى وي-پىكىر مەن اشىق ديالوگ مۇمكىن بولماي قالدى.
ساياسي كوشباسشىلار پوليارلانۋدان پايدا كورۋدى ۇيرەنە باستاعاندىقتان, احۋال ودان سايىن شيەلەنىسە ءتۇستى. بۇرىنعى پرەزيدەنت دونالد ترامپتىڭ پوپۋليستىك, وقشاۋ, قىڭىر ۇستانىمى مەن ساياساتى پوليارلانۋ مەن تۇراقسىزدىقتى ودان ءارى كۇشەيتتى. ساياساتتانۋ عالىمى باربارا ف.ۋولتەر ەسكەرتكەندەي, قازىرگى تاڭدا اقش ازاماتتىق سوعىستىڭ الدىندا تۇر.
ارينە, امەريكالىقتارعا وزدەرىنىڭ ساياسي مۇددەسىنە قاتىستى ءتالىم ايتىپ وتىرعىم كەلمەيدى. بۇل ەۋروپالىقتاردىڭ بۇرىننان كەلە جاتقان ادەتى. بىراق قولايلى ۋاقىتتا عانا ءتيىمدى پايدا بەرەدى. سوندىقتان قازىرگىدەي ەۋروپالىقتار ەكسترەميزم مەن ءتۇرلى تۇيتكىلگە كەزىككەن كەزەڭدە مۇنداي ارەكەت جاساۋ ورىنسىز.
بىراق شىندىعى سول, اقش قوعامىنا سىنا قاعىلۋى بارشامىزعا اسەر ەتەدى. امەريكانىڭ پوليارلانۋ ساياساتى ەلدىڭ ەكونوميكاسىن, كليماتىن, قورعانىس سالاسىن, اۋىل شارۋاشىلىعىن جانە سىرتقى ساياساتىن قالىپتاستىرىپ جاتقانى انىق. رەسەي مەن گەرمانيا جۇزەگە اسىرىپ جاتقان «سولتۇستىك اعىن – 2» گاز قۇبىرىنا سانكتسيا سالۋ تۋرالى جۋىردا رەسپۋبليكاشىل باستاما كوتەرۋى وسىنىڭ جارقىن مىسالى. بۇل قادام اقش پرەزيدەنتى دجو بايدەننىڭ رەسەي ستراتەگياسىنا دا, امەريكانىڭ گەرمانيامەن قارىم-قاتىناسىنا دا قاۋىپ توندىرەدى.
بىراق ماسەلە جەكەشە جاسالاتىن كەز كەلگەن ساياساتقا قاراعاندا تەرەڭىرەك. ونداعان جىل بويى ەكونوميكالىق ماسەلەگە باسا نازار اۋدارعاننان كەيىن, گەوساياسات قايتادان جاھاندىق دەڭگەيدە ساحناعا شىقتى. يدەولوگياعا نەگىزدەلگەن ۇلى دەرجاۆالاردىڭ باسەكەلەستىگى ءدال ليبەرالدى دەموكراتيا تارتىمدىلىعىن جوعالتىپ, اۆتوريتاريزم بەلەڭ العان ساتتە كۇشەيە ءتۇستى. مۇنداي باسەكەلەستىك ءارتۇرلى گەوگرافيالىق ارەنالاردا (ۋكراينا, ۆەنەسۋەلا, قازاقستان, تايۆان) جانە ءتىپتى ەكونوميكالىق سالاعا («سولتۇستىك اعىن – 2» نەمەسە قىتايلىق تەحنولوگيالىق الپاۋىت Huawei سياقتى) ەنىپ جاتىر.
الەمدىك ماسەلەدە گەوساياسات ۇستەمدىك قۇرعان سوڭعى ساتتە اقش جاھاندىق كوشباسشى جانە باتىس مۇددەلەرى مەن دەموكراتيالىق قۇندىلىقتاردى جاقتاۋشى رەتىندە تۇعىردا ەدى. قازىرگى تاڭدا ۋكراينا شەكاراسىنداعى داعدارىس كورسەتكەندەي, الەم امەريكانىڭ بۇل ءرولدى قايتالاۋىن قاجەت ەتەدى. بىراق اقش-تا ءبىر كەزدەگى كوشباسشىنىڭ شەكپەنى عانا قالعان.
مۇنىڭ ەمى جوق. بىراق بىرنەشە يدەيا ايتىلدى. ەكسترەميستىك پىكىردى ايتاتىندارعا الاڭ بەرۋگە تىيىم سالۋدان باستاپ, مىندەتتى ۇلتتىق قىزمەت ارقىلى ازاماتتىق قوعامدى قالىپتاستىرۋ ۇسىنىلدى. ءبىر جاعىنان العاندا, كەيىنگى ۇسىنىس ماسەلەنىڭ ءمانىسىن شەشۋگە جارايدى.
امەريكالىقتار ءوز ەلىنىڭ جانە ونىڭ باعىتى بارىنە ورتاق ەكەنىن شىنايى سەزىنۋى كەرەك. ولار بولاشاق ءۇشىن جاۋاپكەرشىلىكتى ءوز موينىنا العانى ءجون. سونىڭ ىشىندە كەلەشەككە باعىتتى بەلگىلەۋ پروتسەسىنە تىكەلەي ۇلەس قوسۋ قاجەت. ايتپەسە, بارشاعا ورتاق كەلىسىم قيىنعا اينالادى.
ەۋروپالىق وداق بۇل ماسەلەمەن جاقسى تانىس. اقش سەكىلدى ەو بارعان سايىن بولشەكتەنىپ بارادى. ويتكەنى ۇيىم قازىرگىدەي زاماندا نەلىكتەن قاجەت ەكەنىن تۇسىندىرۋدە قيىندىققا كەزىگەدى. بۇل تۇيتكىلدىڭ ءتۇيىنىن تارقاتۋ ءۇشىن ەۋروپالىق وداق ەۋروپانىڭ بولاشاعى جونىندە كونفەرەنتسيا ۇيىمداستىردى. فرانتسيا پرەزيدەنتى ەممانۋەل ماكروننىڭ باستاماسىمەن وتكىزىلگەن كونفەرەنتسيا ەۋروپانىڭ قيىندىقتارى مەن باسىمدىقتارىن تۇسىندىرۋگە جانە «ورتاق بولاشاعىمىزدى قالىپتاستىرۋعا» كومەكتەسپەك. ءىس-شارا بارىسىندا ازاماتتارمەن بىرنەشە پىكىرتالاس وتكىزىلدى.
تۇجىرىمداماسى قانشالىقتى تارتىمدى كورىنسە دە, كونفەرەنتسيا بيۋروكراتيالىق تيىمسىزدىكپەن كومكەرىلگەن يدەاليستىك ءىنجىر جاپىراعىنا ۇقسايدى. قالاي دەگەنمەن, اقش-تىڭ مۇنداي باستاما جاساۋى ءۇشىن الدىمەن امەريكالىق اتانۋدىڭ نەنى بىلدىرەتىنى تۋرالى ورتاق مامىلەگە قول جەتكىزۋ كەرەك ەدى.
قازىرگى تاڭدا رەسپۋبليكاشىلدار مەن دەموكراتتار اراسىنداعى قاراما-قايشى كوزقاراس ءورشىپ تۇر. مۇنى كوروناۆيرۋس پاندەمياسى انىق كورسەتتى. ەگەر امەريكالىقتار وزدەرىنىڭ قازىرگى جاعدايىن تۇسىنۋدە, اسىرەسە ەلىنىڭ الەمدەگى ۇستانىمى تۋرالى ورتاق مامىلەگە كەلە الماسا, ولار ورتاق بولاشاق جونىندەگى كوزقاراستى تالقىلاۋدى قالاي باستاي الادى؟
اقش بۇرىن دا وسىنداي جاعدايعا تاپ بولعان. ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىسقا دەيىنگى جىلداردا اقش ەكىگە ايىرىلعان ەدى. احۋالدى تۇبەگەيلى وزگەرتكەن (جاڭا مامىلە سەكىلدى) ۇلتتىق ساياسات, اقش-تىڭ سوعىسقا قاتىسۋى جونىندەگى قاراما-قايشى پىكىرلەر اراعا جىك سالدى. دەگەنمەن ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس قازىرگى «امەريكالىقتاردىڭ مامىلەگە كەلۋ ءساتى» رەتىندە ەستە قالدى. بۇل وزگەرىستى فرانكلين رۋزۆەلتتىڭ ساياسي باسشىلىعىنا دا جاتقىزا الامىز. بىراق اقش-تىڭ سوعىسقا قاتىسۋىنا جاپپاي قوعامنىڭ قولداۋ ءبىلدىرۋى, جاپوندىقتاردىڭ پەرل-حاربورعا شابۋىلى اسەر ەتتى.
بiراق ورتاق دۇشپاننىڭ كىم ەكەنىنە ءبارi كەلiسسە عانا ەل جاۋعا قارسى بiرiگە الادى. بۇكىل الەمگە ورتاق جاۋ سانالاتىن كوروناۆيرۋس ىندەتى امەريكاداعى ءبولىنۋدى ودان ءارى كۇشەيتكەنىن ەسكەرسەك, ايتۋعا وڭاي ەكەنى انىق.
امەريكانىڭ الەمدەگى ءرولىن تۇسىندىرۋدە شەتەلدىك ادامنىڭ كوزقاراسى پايدالى بولۋى مۇمكىن. امەريكالىق ەمەستەر اقش-تىڭ تاريحي تۇرعىدان تاپقىرلىق, جومارتتىق جانە دەموكراتيانى بەينەلەيتىنىن جاقسى تۇسىنەدى.
امەريكانى بىرىكتىرۋگە اپاراتىن جول تەگىس تە, ءتۇزۋ دە ەمەس, وڭايعا سوقپايدى. سەنىمدى جاھاندىق كوشباسشى رەتىندە ارەكەت ەتۋ قاجەت. بىراق امەريكانىڭ قۇلدىراۋىن پايدالانعىسى كەلەتىن كوپتەگەن ويىنشىنىڭ بار ەكەنىن ەسكەرسەك, ەۋروپا اقش-تىڭ ىلگەرىلەۋىنە كومەكتەسۋ ءۇشىن قولدان كەلگەننىڭ ءبارىن جاساۋى كەرەك. قىرعي قاباق سوعىس اياقتالعاننان كەيىن اقش «تۇتاس جانە ەركىن ەۋروپانىڭ» قالىپتاسۋىنا كومەكتەسكەنى سەكىلدى, ەۋروپا بۇگىندە امەريكانىڭ ورتاق مامىلەگە كەلۋىنە قولداۋ كورسەتۋى ءتيىس.
انا پالاسيو,
يسپانيانىڭ بۇرىنعى سىرتقى
ىستەر ءمينيسترى جانە
دۇنيەجۇزىلىك بانك توبىنىڭ بۇرىنعى اعا ۆيتسە-پرەزيدەنتى
جانە باس كەڭەسشىسى
Copyright: Project Syndicate, 2022.
www.project-syndicate.org
