ادامعا اس-سۋ عانا ەمەس, قورقىنىش پەن قۋانىش تا قۋات بەرەتىنىن ءوز كوزىمەن كورىپتى. شارشاعان بالاسى جۇرە الماي قالسا وسى جەرگە تاستاپ كەتەمىن دەپ قورقىتادى ەكەن. سوندا قورىققان بالاسى تومپاڭداپ الدىنا تۇسەتىن بولىپتى.
ورازباي اتامىزدىڭ ءوزى ەلگە پايداسىن تيگىزگەن, حالىق اراسىندا بەدەلدى ادام بولعان. اكەسىنىڭ ەسىمى – مۇقىش. ول – جازۋشى ءسابيت مۇقانوۆتىڭ ء«ومىر مەكتەبى» كىتابىندا ايتىلعان اتاقتى «شەشەن مۇقىش». ەلگە قادىرلى, مالدى-جاندى, بي بولعان ادام. مۇقىش اتامىز ۇلكەن بالاسى قابدوللاعا جانبۋرا كەرەيدەگى كالەكەن بايدىڭ قىزى دامەتكەندى ايتتىرادى. بىراق قابدوللا قىزىلجاردا قىزمەت ىستەپ جۇرگەندە ايىقپاس دەرتكە شالدىعىپ, قايتىس بولادى. مۇقىش اتامىز ايتتىرىلعان كەلىنى بولعان سوڭ دامەتكەندى امەڭگەرلىك جولىمەن ونىڭ ءىنىسى ورازبايعا قوسادى. ودان سەيىت تۋادى. قۋعىن-سۇرگىن جىلدارىندا ەنەم دامەتكەن وسى سەيىتتى ىشكە امان جەتكىزگەن.
سەيىت قانشا قيىنشىلىق كورىپ جۇرسە دە وقىپ, مال دارىگەرى بولدى. ەكەۋمىز قوسىلىپ, رەسەيدىڭ تۇمەن وبلىسىندا تۇردىق. اشتىقتان امان قالعان قۇت مەكەندى سەيىت قيماي, قازاقستانعا كوشپەي, سونداعى ءبىر كەڭشاردا تۇرا بەردىك. دامەتكەن شەشەمىز 1968 جىلى قايتىس بولدى. سەيىت قاتتى قايعىردى, ءوزى دە 68 جاسىندا قايتتى. ارتىندا 4 ۇل, 4 قىزى قالدى. كەيىن ءبىز قازاقستانعا قونىس اۋداردىق.
ءبىزدىڭ اتامىز ورازبايدىڭ اعاسى قاسىمنان احمەتجان, احمەديا, اعىباي ەسىمدى ءۇش ۇل جانە تۇكىرىك اتتى ءبىر قىز تۋعان. احمەتجاننىڭ ۇلكەن بالاسى اقجان اعايىننىڭ ۇيىتقىسى بولىپ, باسىمىزدى قوسىپ جۇرەتىن. اقجاننىڭ ارقاسىندا تۋىس-تۋعاندى ىزدەپ رەسەيگە تالاي بارۋشى ەدىك. قىستى قىس دەمەي, جازدى جاز دەمەي بارىپ جۇردىك. ءتىپتى ۇشاقپەن دە بارعان كۇنىمىز بولدى. بەرتىن كەلە رەسەيدەگى تۋىستار وتكەن ارۋاقتارعا باتا قىلىپ, كەلىپ-كەتىپ ءجۇردى. اقجان اعايىن-تۋىستىڭ ۇلكەنى بولعاسىن رەسەي مەن قازاقستاننىڭ باسىن قوسقانداي ەل-جۇرتتى جيناپ, ءبارىن ءبىر-بىرىنە تانىستىراتىن. سونىڭ ارقاسىندا اعايىن اراسى سۋىمادى.
سەيىت كوزى تىرىسىندە رەسەيدىڭ لوپاتكينو دەگەن جەرىندە قايتىس بولعان اتاسى مۇقىشتىڭ باسىنا 1960 جىلدارى تاس ورناتىپ ەدى. وزىمەن بىرگە مۇقىشتىڭ بالاسى ءالىم, بەيسەن, الپان, بايتاس دەگەن اكەلەرىن, ولاردىڭ كەمپىرلەرى كامەل, سالكەندەردى دە الا باردى. شەشەسى دامەتكەندى دە اپارعان.
2002 جىلدارى اقجاننىڭ ىنىلەرى, ەلگە تانىمال قاسىموۆتار اۋلەتى قازىرگى تيميريازەۆ, شال اقىن اۋداندارىنىڭ اۋماعىندا ءومىر ءسۇرىپ, بي بولعان قۇرتاي دەگەن ۇلى اتامىزعا تام سالىپ, 2-3 اۋىلدىڭ جۇرتىنا اس بەردى. 2012 جىلى اۋىلدىق وكرۋگتى جەر اتىمەن «قۇرتاي اۋىلدىق وكرۋگى» دەپ اتاۋعا قول جەتكىزدى. ودان كەيىن دە بىرنەشە رەت ەسكە الىپ, اس بەرىپ ءجۇردى. 2015 جىلى سەيىتتىڭ قايتقانىنا 20 جىلدىق ەسكە الۋ اسىن بالالارى مەن تۋىستارى بىرىگىپ بەردى. ارۋاقتارعا بەرگەن دۇعاسى قابىل بولعاي, جاندارى ءجانناتتا, يماندى بولسىن دەپ تىلەك تىلەيمىن. ارتىندا قالعان تۋعان-تۋىس, بالا-شاعا, ءۇرىم-بۇتاقتارىنا اللا جار بولسىن.
ءوزىمنىڭ اكەم قوجاحمەت ەركالى ۇلى كەڭەس وداعى ورناعانشا مەدرەسە بىتىرگەن ادام ەكەن. كەڭەس جۇمىسىندا بولىپ, امالسىز كومپارتياعا وتكەن سوڭ نامازدى جۇرتقا بىلدىرمەي وقيتىن بولدى. جامبىل اۋدانىنداعى «بايان» ۇجىمشارىن سول كىسىلەر قۇرعان. ءار اعاشتىڭ باۋىرىندا وتىرعان 40 ءۇيلى قانتاي كەرەيدىڭ ۇرپاقتارىن ءبىر جەرگە كوشىرىپ, «بايان» ۇجىمشارىن ۇيىمداستىرىپ, ونىڭ العاشقى توراعاسى دا مەنىڭ اكەم بولادى. اۋىلدى «بايان» دەپ اتاعان سەبەپتەرى دە بار. ول قانتاي اتامىزدىڭ بايبىشەسى ەكەن. ۇجىمشاردىڭ العاشقى قاداسىن قاققان يساباي كالين, قاجىمۇرات ۇمىتباەۆ دەگەن اعالارىمىز: «بايان دەگەندە الدىمەن قانتاي اتامىزدىڭ بايبىشەسىن ەسكە الامىز. ەكىنشىدەن, باياندى بىرلىكتە بولامىز», دەپتى. سول ءسوزدى ءبارى قۇپتاپ, اۋىل «بايان» اتانادى. ول سول ماڭداعى اۋىلداردىڭ اراسىندا الدىڭعى قاتارداعى ەلدى مەكەن بولدى, ورتا مەكتەپ تە العاش رەت وسىندا اشىلدى. كوپتەگەن كورشىلەس اۋىلدىڭ جاستارى مەكتەپتى باياندا ءبىتىردى. مەنىڭ اكەم وسى ۇجىمشاردىڭ باسقارمالىعىنان كەيىن فەرمانىڭ مەڭگەرۋشىلىگىنە اۋىستى. مەن جانە باسقا بالالارى وسى اۋىلدا ومىرگە كەلدىك. سوندىقتان بۇل اۋىل ءبىز ءۇشىن كيەلى جەر.
اكەمىز ءبىلىمدى ادام بولدى. قارتايعان شاعىندا بىزگە بىلگەنىن ايتىپ وتىرۋشى ەدى. ءوز بىلگەنىن قاعازعا اراب ارىپتەرىمەن جازىپ وتىراتىن. ءبىز «اكە تەرىس جازبا» دەپ كۇلەتىنبىز. سويتسەك ول كىسى دۇرىس جازادى ەكەن-اۋ. وقىعان دۇعالارىن, جازعان جازۋلارىن بالالار تيىسپەسىن دەپ ورامالعا وراپ جوعارىعا ءىلىپ قوياتىن. اكەمىزدىڭ بەس قىزى, ءبىر ۇلى بولدى. قازىر, اللاعا شۇكىر, ءبىر ۇلى مەن ەكى قىزى بارمىز – مەن, ءسىڭلىم جانە ءىنىم. مەن 85-تەمىن, ءسىڭلىم ۇلبولسىن 83 جاستا, ءىنىمىز جانۇزاق 74 جاستا. ءبارى دە بالالى-شاعالى.
ءبىزدىڭ بالالىق شاعىمىز سوعىس جىلدارىنا تاپ كەلدى. تۇرمىس وتە اۋىر بولدى. كيەرگە كيىم, ىشەرگە تاماق جوق. قىستا جاعىپ جىلىنار وتىن دا جوق. كومىر دەگەندى بىلمەيمىز. ورماننان اعاش كەسىپ اكەلسەڭ, ايىپپۇل تولەيسىڭ. ءتىپتى سوتتاپ جىبەرۋى دە مۇمكىن. سوندىقتان وتىندى ورماننان تۇندە ۇرلاپ اكەلىپ, كەسىپ, جارىپ, جەرتولەگە تىعىپ قويامىز. دىمدانىپ تۇراتىن اعاشتى جاعۋدىڭ ءوزى وڭاي ەمەس, ال دالادا قىرىق گرادۋس اياز بولادى. ءۇي تولى بالا-شاعا بولدىق, ءوزىمىزدىڭ ءۇيدىڭ بەس بالاسى, اكەمنىڭ قارىنداسى, شەشەمنىڭ ەكى ءىنىسى – ءبارىمىز بىرگە تۇرامىز. اكەمىز باستىق بولسا دا ۇيگە بىردەڭە الۋعا قورقادى, قيت ەتكەندى كورسەتەتىندەر كوپ. كەزىندە مەدرەسەدە وقىعانىن ءتۇرتىپ جىبەرسە سوتتالىپ كەتەتىنىن بىلەدى, سوندىقتان اش بولسا دا كەڭشاردان بىردەڭە اكەلۋدەن قاتتى قورقادى. ءتىپتى اۋداننان كەلگەن قوناقتاردى دا ۇيدە كۇتە الماي, ساتۋشىنىڭ ۇيىنە تۇسىرەتىن. اكەمە قاراعاندا شەشەمنىڭ ەبى بار ەدى. ول قىرماندا ىستەيتىن, كىشى بالاسىن ەمىزۋگە اپارعانىمىزدا جايالىققا وراپ ەكى ۋىس بيداي بەرىپ جىبەرەدى. سونى قول ديىرمەنمەن ۇگىپ, جالعىز سيىردىڭ سۇتىنە شىلاپ, تالعاجاۋ قىلامىز. نەگىزگى قورەگىمىز سول. جالعىز سيىردىڭ ءسۇتىن دە وزىمىزگە تولىق بۇيىرتپايدى. ودان 10 كيلو ماي الىپ, اۋىلنايعا سالىق رەتىندە وتكىزەمىز. ونى ورىنداماساڭ سيىردى تارتىپ الادى نەمەسە ءتىپتى سوتتاپ جىبەرۋى دە مۇمكىن. مايدى شىرتىلداق قىلىپ, قايناتىپ وتكىزەمىز. كەڭشار ادامدارعا كوك تيىن تولەمەيدى, تەك وكىمەتكە استىق وتكىزۋ ورىندالعان سوڭ عانا ەڭبەككۇن دەپ حالىققا جارتى نەمەسە ءبىر قاپشىق بيداي بەرەدى. كۇزدىڭ قارا سۋىعىندا بالا اتاۋلى جالاڭاش-جالپى ماساق تەرۋگە شىعامىز. تىشقاننىڭ ءىنىن تاۋىپ الساق قۋانامىز, ويتكەنى ول جەردەن ءبىر ۋىس ءدان شىعاتىن...
ونى ۇگىپ نان قىلۋ ءبىر ازاپ, قول ديىرمەننىڭ اۋىر تاسىن شىناشاقتاي قولدارىمىزبەن كۇنى بويى اينالدىرىپ وتىرامىز. نەتكەن ءومىر دەسەڭشى... بالا بولىپ باقىت دەگەندى سەزىنبەدىك, اش-جالاڭاش بولعاننىڭ ۇستىنە ۇنەمى قورقىپ-ۇركۋمەن تىرشىلىك كەشتىك. كۇن ىستىقتا ەگىننىڭ ارام ءشوبىن جۇلۋعا اپارادى. اۋرۋ بولساڭ دا, ساۋ بولساڭ دا بارمايمىن دەگەن ءسوز جوق, ءبارىن بىردەي بريگادير قۋىپ بارادى. تۇسكى تاماققا ايران, ءسۇت اپارامىز. ولار اشىپ كەتەدى... بارلىق اۋىل تۇرعىندارىنىڭ كورگەن كۇنى وسى بولدى. سوعىس ءبىتىپ, ەلدە تىنىشتىق ورناعان ءبىر جىلى اكەمىزدى جۇمىستى جاقسى ىستەدى دەپ, موسكۆاعا ۆدنح كورمەسىنە جىبەردى. ماسكەۋدى ارالاتىپ, ءبارىن كورسەتىپتى. سول جولى ماسكەۋدەن بىزگە بىرسىدىرعى جاڭا كيىمدەر ساتىپ اكەلىپ, قاتتى قۋانتتى.
1956 جىلى اكە-شەشەمنىڭ قالاۋىمەن وزىمنەن 10 جاس ۇلكەن سەيىتكە تۇرمىسقا شىقتىم. ەكەۋىمىز 38 جىل ءومىر سۇردىك. 10 قۇرساق كوتەردىم, ەكەۋى شەتىنەپ كەتتى. قالعان بالالار امان-ەسەن ءجۇرىپ جاتىر. نەشە بالا بولسا دا, سولاردان قىزىق-قۋانىش كورگەنىمە ەرەكشە قۋانامىن. اتتەڭ, سەيىت ومىردەن 68 جاسىندا ەرتەرەك كەتىپ قالدى. قازىر بالالاردىڭ باقىتىن تىلەپ, ولاردىڭ جاقسى حابارىنا مارقايىپ وتىرامىن. كەڭەس وكىمەتىنىڭ قيىندىقتارى, ادامداردى يت قۇرلى كورمەي قيناعانى, اشتىق, جالاڭاشتىق جاساپ, قۋ قابىرعاعا تەلمىرتكەنى ەسكە تۇسسە, ءتىپتى وسى كۇنى ارقام مۇزداپ كەتەدى. قانداي اسىل ازاماتتاردى تۋعان جەرگە سىيعىزباي, كوزىن قۇرتتى عوي. ونداي كۇندەر دە, ونداي وكىمەت تە ەندى ەشقاشان كەلمەسىن.
ءمارياش ورازباەۆا,
زەينەتكەر
سولتۇستىك قازاقستان وبلىسى
