سۇحبات • 26 قاڭتار، 2022

قايىربەك سۇلەيمەنوۆ: جوعارى جالاقى ماسەلەنى تۇپكىلىكتى شەشپەيدى

368 رەت كورسەتىلدى

«قاسىرەتتى قاڭتار» وقيعاسى ەلىمىزدەگى كوپ جاعدايدىڭ بەتىن اشىپ بەردى. بۇل تەك ساياساتتاعى سۇرلەنىپ قالعان سۇراقتار، ەكونوميكامىزداعى قوردالانعان تۇيتكىلدەر عانا ەمەس. بەيبىت باستالىپ، سوڭى قانتوگىسپەن اياقتالعان نارازىلىق شەرۋ كۇشتىك قۇرىلىمداردىڭ دا كەم-كەتىگى مەن قاتەلىگىن كورسەتىپ بەردى. راس، ءدال قازىر ەلىمىز بۇرىن-سوڭدى بەتپە-بەت كەلمەگەن سىن ساعاتتاردى باسىنان كەشۋدە. وسىنداي اۋىر كەزەڭدە اعا بۋىننىڭ اقىلىنا ارقا سۇيەپ، كەڭەسىنە قۇلاق تۇرگەن دە ارتىقتىق ەتپەيدى. وسىعان وراي ءبىز قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ بۇرىنعى كومەكشىسى – قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ حاتشىسى، بۇرىنعى ىشكى ىستەر ءمينيسترى، گەنەرال-پولكوۆنيك قايىربەك سۇلەيمەنوۆپەن ارنايى حابارلاسىپ، ەلىمىزدەگى قازىرگى جاعداي جونىندە ويىن بىلگەن ەدىك.

– قايىربەك شوشان ۇلى، قاڭتار وقيعالارىنان كەيىن ەلىمىزدە قا­لىپ­تاسقان احۋال جانە ەل ءىشىن تۇراق­تان­دىرۋ ءۇشىن قابىلدانىپ جاتقان شارالار تۋرالى نە ايتار ەدىڭىز؟

– ەلىمىزدە بولعان كەشەگىدەي وقيعالاردىڭ ارقاشان ءوز سەبەپتەرى بولادى. سوندىقتان داعدارىستى ەڭسەرۋ كەزىندە جاعدايدى وبەكتيۆتى تالداۋعا ارقا سۇيەۋ كەرەك. قازاقستان پرەزيدەنتى قاسىم-جومارت كەمەل ۇلى توقاەۆتىڭ وسىعان وراي شەشىم قابىلداپ جاتقانىنا سەنىمىم مول.

سوڭعى جىلدارى ءبىز وتكىر الەۋمەتتىك جانجالداردىڭ سوڭى نەگە اكەلىپ سوعا­تىنىن جەتە باعالاماعانىمىز راس. الەۋمەتتىك سالاداعى ايقىن الشاقتىقتى جويۋ ءۇشىن قاجەتتى شارالاردى قابىل­دا­ما­عانىمىزدى دا مويىنداۋىمىز كەرەك. ال تەرروريزمنىڭ الدىن الۋ ماسەلەلەرى ءتىپتى قالتارىستا قالىپ قويدى.

قاڭتارداعى قايعىلى وقيعالاردىڭ نەگىزى جاپپاي نارازىلىق ەدى، الايدا ءدال وسى تۇستى ەكسترەميستەر ءساتتى پايدالانىپ كەتتى. ولار ءۇشىن بۇل نارازىلىقتىڭ قولايلى بولعانى ءسوزسىز.

ەل پرەزيدەنتى بولعان وقيعاعا قاتىستى ناقتى سيپاتتاما بەرە وتىرىپ، جاپپاي تارتىپسىزدىك پەن لاڭكەستىكتىڭ ەكى كەزەڭىن ءبولىپ كورسەتتى. ءبىرىنشىسى، سۇيىتىلعان گاز باعاسىنىڭ وسۋىنە قاتىستى بەيبىت شەرۋ ەدى. الايدا بەلگىلى ءبىر ۋاقىت ارالىعىندا بۇل نارازىلىق شەرۋ جالپىحالىقتىق سيپات الىپ، سوڭى بەيبەرەكەتسىزدىككە، ورتەۋ مەن جاپپاي قيراتۋعا ۇلاسا باستادى. الاڭعا شىققان حالىقتىڭ قالىڭ نوپىرىنە الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق سيپاتتاعى باسقا دا تالاپتار قوسىلىپ، مىنبەرلەردەن ايتىلا باستادى.

ءدال وسى تۇستى – نارازى ازاماتتاردىڭ ەل قالالارىنىڭ كوشەلەرىنە شىعۋىن ەكسترەميستىك كۇشتەر پايدالانىپ كەتتى. ولار جاپپاي تارتىپسىزدىكتەر ۇيىم­داستىرىپ، حالىقتىڭ تولقۋىن تەررو­ريستىك اكتىلەرگە اينالدىرۋدى جوسپارلادى. ارانداتۋشىلاردىڭ كەسىرىنەن قاق­تىعىس سوڭى ادام ولىمىنە، ۇلكەن تراگەدياعا الىپ كەلدى.

قازىرگى ۋاقىتتا ەلدەگى جاعدايدى تۇ­راقتاندىرۋ بويىنشا مەملەكەت قابىلداپ جاتقان شارالاردى مەن ءۇش توپقا بولەر ەدىم. ونىڭ العاشقىسى – ءۆانداليزمنىڭ ايقىن سالدارلارىن جويۋ جانە زالالدى وتەۋ. سونداي-اق ۇزاق مەرزىمدى پەرسپەكتيۆامەن الەۋمەتتىك سيپاتتاعى جۇيەلى شارالارعا كوشۋ، ونىڭ ىشىندە نەگىزگى دونورلارى ءىرى بيزنەس بولۋعا ءتيىس «قازاقستان حالقىنا» قورىن قۇرۋ دا بار.

ەكىنشى، بۇل پرەزيدەنتتىڭ ەكو­نو­مي­كالىق قايتا قۇرۋ جونىندەگى تۇبە­گەيلى شەشىمدەرى، ونىڭ ىشىندە 2019 جىلى ق.توقاەۆتىڭ سايلاۋالدى باع­دار­لاماسىندا جاريالانعان «ادىلەتتىلىك» قاعيداتى اياسىندا ءىرى بيزنەستىڭ ءرولىن قايتا قاراۋ.

ال ءۇشىنشى باعىت – كۇشتىك قۇ­رى­لىمداردى رەفورمالاۋ بويىنشا قابىلدانىپ جاتقان ءىس-شارالار. اتاپ ايتقاندا، رەفورمالاۋ كەزىندە ەلىمىزدەگى كۇشتىك قۇرىلىمداردىڭ بولاشاقتا وسىنداي كاتاكليزمدەرگە قاۋقارلى قارسىلىق كورسەتە الاتىن قابىلەتىن ارتتىرۋ ماسەلەسىنە ەرەكشە دەن قويىلىپ وتىر.

مەملەكەت باسشىسى مىقتاپ قولعا العان بۇل باعىتتاردىڭ بارلىعىن تولىق قولدايمىن. اسىرەسە كۇشتىك قۇرىلىمدار سالاسىن رەفورمالاۋ ماسەلەلەرىندە وتكەن جىلدارداعى كەيبىر ءساتسىز شەشىمدەردىڭ تاجىريبەسىن جانە وسى قىزمەتتەگى كاسىبي مامانداردىڭ پىكىرىن ەسكەرۋ قاجەتىن ەرەكشە اتاپ وتكىم كەلەدى.

– ەلىمىزدە بولعان كەشەگى قان­توگىس جاپپاي بەيبەرەكەتسىزدىك پەن تار­تىپ­سىزدىكتى تويتارۋعا كۇشتىك قۇرى­لىم­داردىڭ اسكەري قابىلەتىنىڭ جەتپەيتىنىن كورسەتىپ بەردى. اسىرەسە الماتى تراگەدياسى ىشكى ىستەر ورگان­دارىنىڭ وسى ۋاقىتقا دەيىن قوردا­لانىپ قالعان ءبىراز ماسەلەسىن جايىپ سالدى. نەلىكتەن بۇلاي بولدى؟ بۇعان كىمدەر كىنالى؟ مۇنداي قاتەلىكتەردى الداعى ۋاقىتتا بولدىرماۋ ءۇشىن نە ىستەۋىمىز قاجەت؟

– قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى، ونىڭ ىشىندە ءبىرىنشى كەزەكتە ءىىم العاشقى كۇن­دەرى ميتينگكە شىققانداردىڭ اگرەس­سيالىق بولىگىن تەجەۋ تاكتيكاسىنان تەر­روريستەردىڭ تەگەۋرىندى ءارى قارۋلى ءىس-قي­مىلدارىنا قارسىلىق كورسەتۋگە ۋاقتىلى اۋىسا المادى.

زاڭ بويىنشا تەرروريزمگە قارسى كۇرەسكە ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك كوميتەتى ۋاكى­لەتتى جانە جاۋاپتى ورگان. كوميتەت بارلىق قاۋىپسىزدىك قىزمەت­كەرلەرىنىڭ ءىس-قيمىلىن ۇيلەستىرۋدى ءوز موينىنا الۋعا مىندەتتى ەدى. وكىنىشكە قاراي، «قاسىرەتتى قاڭتاردا» مۇنىڭ بىردە-ءبىرى بولعان جوق!

سىن ساتتە سونداي-اق كۇشتىك قۇرى­لىم­داردىڭ اراسىندا ءوزارا ارەكەتتە­سۋدىڭ، بىرىزدىلىكتىڭ جوقتىعى دا ايقىن بايقالدى. ۆەدومستۆولار ىشىندەگى كۇشتەر مەن قۇرالداردى باسقارۋدا دا وزەكتى پروبلەمالاردىڭ بار ەكەنىن ەرەكشە اتاپ وتكىم كەلەدى.

پوليتسيا قىزمەتكەرلەرى مەن اسكەري­لەردىڭ قارۋلى توپ پەن بانديتتەرگە قارسى قارۋ قولدانۋ كەزىندە ءوز-وزدەرىنە دەگەن سەنىمسىزدىكتەرى مەن نە ىستەرلەرىن بىلمەي ابدىراپ قالعانىن بىردەن بايقاۋعا بولادى. سىن ساعاتتا كۇشتىك قۇرىلىمداردىڭ باتىل ءارى جيناقى قيمىل كورسەتە الماۋىنىڭ بىرنەشە سەبەبى بار. ولار: جەكە قۇرامدى وقىتۋ ماسەلەلەرى، ارنايى ماقساتتاعى ءىرى بولىمشەلەردىڭ بولماۋى، ولاردىڭ قارۋ-جاراعى مەن تەحنيكالىق جاراقتاندىرىلۋ دەڭگەيىنىڭ تومەندىگى، جاۋىنگەرلىك جوس­پارلاۋ قۇجاتتارىن جەتە باعالاماۋ.

قاڭتارداعى قانتوگىسكە كىمدەر كىنالى؟ حالىقتىڭ ءراسۋا بولعان اق، ادال ەڭبەگىنىڭ وتەۋىن كىمنەن تالاپ ەتەمىز؟ وسىنىڭ بارلىعىنا كىمدەر جاۋاپتى؟ ارينە، بۇل سۇراقتارعا ءتيىستى ورگاندار جاۋاپ بەرەر. تەرگەۋ دە كىنالىلەردىڭ اتىن اتاپ، ءتۇسىن تۇستەر. الايدا بۇل جەردە مەن ايتىپ وتىرعان ماسەلە قىلمىستىق تەرگەۋ شەڭبەرىنەن تىس وقيعالاردى مۇقيات تالداۋ، ساراپتاۋعا قاتىستى. سەبەبى مۇنىڭ دا ماڭىزدىلىعى وتە وزەكتى. بۇل تۇستا مەن ساياسي، الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق، يدەولوگيالىق جانە كريمينولوگيالىق تۇجىرىمدار تۋرالى ايتىپ وتىرمىن.

– پرەزيدەنت 7 قاڭتاردا جاساعان ۇندەۋىندە دە قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنا قاتىستى بىرقاتار ناقتى ماسەلەنى اتاپ كورسەتتى. ارنايى جاساق پەن ارناۋلى قۇرال-جابدىقتاردىڭ جەتىسپەيتىنىن ايتتى. قازاقستاندىق پوليتسيانىڭ بۇگىنگى باستى ماسەلەسى نە؟

– ىشكى ىستەر مينيسترلىگىنە قاتىستى ايتار بولسام، بۇل جەردە مەن پوليتسيا قىزمەتكەرلەرى مەن ۇلتتىق ۇلان اسكەري قىزمەتكەرلەرى مەن قاتارداعى جاۋىنگەرلەرىنىڭ ەرلىگى مەن توزىمدىلىگىن ەرەكشە اتاپ وتكىم كەلەدى. سونىمەن قاتار پرەزيدەنتتىڭ ارنايى قىزمەت پەن قورعانىس مينيسترلىگىنىڭ جوعارى شەندىلەرىنىڭ ءىس-قيمىلىنا بەرگەن تومەن باعاسىنا قاراماستان، ۇقك مەن قارۋلى كۇشتەردىڭ كوپتەگەن قاتارداعى ساربازدارى مەن وفيتسەرلەرىنىڭ جانكەشتىلىگىن جوققا شىعارۋعا بولمايدى دەپ سانايمىن.

ىشكى ىستەر ورگاندارى جۇيەسىنە بىرقاتار وزگەرىس قاجەت ەكەنى دە تۇسىنىكتى جانە ءوز باسىم بۇل باستامالاردى قولدايمىن. اتاپ ايتقاندا، ۇيىمداسقان قىلمىسقا قارسى كۇرەس قۇرىلىمدارىنىڭ جانە كوشى-قون پوليتسياسىنىڭ، سونداي-اق ارنايى ماقساتتاعى بولىمشەلەردىڭ، ونىڭ ىشىندە ۇلتتىق ۇلاننىڭ الەۋەتىن ارتتىرۋعا قاتىستى وزگەرىستەر بۇگىنگى ۋاقىتتىڭ تالابى ەكەنى ءسوزسىز.

ءتيىستى قۇرىلىمدى جانداندىرىپ، بارلىق كۇشتىك قۇرىلىمدارداعى تاربيە جۇمىسىن دۇرىس جولعا قويۋ وتە ماڭىزدى. تالىمگەرلەر ەڭ الدىمەن، جەكە قۇرامنىڭ مورالدىق جانە پسيحولوگيالىق جاعدايىن ساياسي جانە كونستيتۋتسيالىق ساۋاتتىلىق تۇرعىسىنان كوتەرۋمەن اينالىسۋى كەرەك. ولار سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى تاربيەمەن جانە جەكە قۇرام اراسىنداعى ءتارتىپتى نىعايتۋمەن اينالىسۋعا ءتيىس.

– مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ پارلامەنت ءماجىلىسىنىڭ وتى­رىسىندا سويلەگەن سوزىندە بار­لىق كۇشتىك ورگانداردىڭ ارنايى بو­لىم­شەلەرى قىزمەتكەرلەرىنىڭ ەڭبەك­اقىسىن ۇلعايتۋ تۋرالى ايتتى. جال­پى، جالاقىنى ءوسىرۋ بۇل سالاداعى ماسەلەنىڭ ءتۇيىنىن شەشىپ بەرە الا ما؟

– قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ پوليتسەيلەر مەن بارلىق قاۋىپسىزدىك قىزمەتكەرلەرىنىڭ اقشالاي قامتىلۋىن ارتتىرۋ تۋرالى شەشىمىن تولىق قولدايمىن. ال ۆەدومس­تۆولار اراسىندا كادرلاردىڭ اۋى­سۋىن بولدىرماۋ ءۇشىن جالاقىنى كوتەرۋ، جەڭىل­دىكتەر بەرۋ جانە تاعى دا باسقا قاجەتتى بىرىڭعاي نورمالاردى ەنگىزۋ قاجەت.

دەگەنمەن پوليتسيا قىزمەتكەرلەرى مەن اسكەريلەردىڭ جالاقىلارىن كوتەرۋ بۇل سالاداعى كۇن تارتىبىندە تۇرعان پروبلەمالاردى تۇپكىلىكتى شەشپەيدى. بۇل بارشاعا تۇسىنىكتى جايت. بىراق ەڭبەكاقىنى كوتەرۋ جەكە قۇرامنىڭ ساپاسىن ەداۋىر ارتتىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.

سوڭعى 2-3 جىلدا قۇقىق قورعاۋ جۇيە­سىن رەفورمالاۋ تەرگەۋ، انىقتاۋ قىزمە­تىنىڭ جانە سوت راسىمدەرىنىڭ قىلمىستىق ءىس جۇرگىزۋ نەگىزدەرىن جەتىلدىرۋگە با­عىت­تالدى.

بۇل رەفورمالاردىڭ ماڭىزدى بولى­گى بولىپ سانالادى. قالاي دەسەك تە، قا­زاقستاندا قۇقىقتىق رەفورمانى ىسكە اسىرۋ پروتسەسىندە ۆەدومستۆولىق باسىم­دىق­تاردىڭ قاتاڭ تاجىريبەسى قالىپ­تاسقانى انىق. مۇنى مويىنداۋىمىز كەرەك.

ماسەلەن، وسىدان جەتى جىل بۇرىن تەرگەۋ ءۇشىن سوت باقىلاۋىن ارتتىرۋعا باسا نازار اۋدارىلدى، سودان كەيىن ولار وسى ورگاننىڭ جوعالعان مارتەبەسىن كوتەرۋ ارقىلى پروكۋرورلىق وكىلەتتىكتەردى قالپىنا كەلتىرە باستادى. قازىر الەۋمەتتىك جەلىلەردە كەيبىر اۋەسقويلار بۇكىل قۇقىق قورعاۋ جۇيەسىن، ارنايى قىزمەتتەر مەن قارۋلى كۇشتەردى تۇبەگەيلى قايتا قۇرۋدىڭ ءتۇرلى نۇسقالارىن ۇسىنىپ جاتىر.

وسىعان وراي مەن جان-جاقتى ويلاس­تى­رىلماعان شەشىمدەردەن ساقتاندىرعىم كەلەدى. مۇنداي وزگەرىستەر كەزىندە بۇرىن­عى تاجىريبەنى جانە ونىڭ ناتيجەلەرىن ەسكەرۋ قاجەت. ارينە، ۋاقىت پەن زامانا تالابىنا ساي وزگەرىس قاجەت. بىراق بۇل بولەك ءبىر اڭگىمەگە ارقاۋ بولاتىن ارنايى تاقىرىپ.

– «قاسىرەتتى قاڭتاردان» ءبىز قانداي ساباق الۋىمىز كەرەك؟

– ەلىمىزدە بولعان كەشەگى قايعىلى جاعدايدان ءبارىمىز دە وزىمىزگە پايدالى ساباق الا ءبىلۋىمىز كەرەك. قازىرگى ۋاقىتتا ءبىز ءۇشىن مەملەكەتتىڭ ىشكى ساياساتىنىڭ يدەولوگيالىق قۇرامداس بولىگىن قايتا قۇرۋدىڭ ماڭىزدىلىعى وتە جوعارى تۇر. بۇل تۇستا ساياسي تۇراقتىلىقتى، ۇلتارالىق جانە كونفەسسياارالىق كەلىسىمدى قامتاماسىز ەتۋدەگى ازاماتتىق قوعامنىڭ ءرولىن ناقتى باعالاپ، ونىڭ قاجەتتىلىگىن ەسكەرگەن ءجون.

قاڭتار وقيعالارى كەزىندە حالقى­مىزدىڭ باسىم كوپشىلىگى ارانداتۋعا بوي الدىرماي، زاڭعا باعىنۋ مەن قۇقىقتىق سانانىڭ جوعارى دەڭگەيىن كورسەتكەنىن ەرەكشە اتاپ وتكىم كەلەدى. الايدا وتانداستارىمىزدى تولعاندىرعان كوپتەگەن ماسەلەنى اقىلمەن، ماقساتتى تۇردە شەشۋگە نازار اۋدارۋ قاجەت.

الەۋمەتتىك جەلىنىڭ كورىگىن قىزدىرىپ جۇرگەن كەيبىر پىسىقايلار پارلامەنت ماجىلىسىنە كەزەكتەن تىس سايلاۋ وتكىزۋ كەرەك دەگەن سەكىلدى ۇسىنىستارىن دا ايتىپ قالىپ جاتىر. ءماجىلىس دەپۋتاتتارىنان وزدەرىنە قانداي زيان كەلگەنىن تۇسىنبەيمىن؟ ءدال قازىرگى ۋاقىتتا بۇل ورىنسىز «اقىل-كەڭەس». ويتكەنى ماجىلىستە دەپۋتاتتاردىڭ كوپشىلىگى وكىلدىك ەتەتىن «نۇر وتان» پارتياسى ءبىزدىڭ قوعامىمىزدىڭ باسىم ساياسي كۇشى رەتىندە ۇلكەن الەۋەتكە يە.

سونداي-اق شىندىقتى تارازىعا سا­لىپ، اقيقاتقا قايتا ورالار كەزدە تۇڭ­عىش پرەزيدەنت – ەلباسى نۇرسۇلتان نازار­باەۆتىڭ تاۋەلسىز قازاقستاندى قۇرۋداعى ءرولىن دە ۇمىتپاۋىمىز قاجەت. بىزگە تۇڭ­عىش پرەزيدەنتكە دەگەن قۇرمەتىمىزدى ورتايتپاستان العا قاراي جىلجۋ كەرەك.

ەل پرەزيدەنتى قاسىم-جومارت توقاەۆ­تىڭ ىشكى ساياساتى بۇدان ءارى دە «ساباق­تاستىق. ادىلدىك. ورلەۋ» دەپ اتالاتىن سايلاۋ الدى باعدارلاماسىنىڭ وزەگى بولعان باستى ءۇش قاعيداتقا سۇيە­نە­تىنىنە سەنىمىم مول. سەبەبى بۇل ونىڭ كونس­تيتۋتسيالىق مارتەبەسىنە تولىق جاۋاپ بەرەدى، ال اتالعان قاعيداتتار – ازا­ماتتاردىڭ قۇقىقتارى مەن بوستان­دىق­تارىن قورعاۋدىڭ باستى كەپىلى.

ءسوزىمدى قورىتىندىلاي كەلە، قازاق­ستان حالقى تاريح بەتتەرىندەگى وسى كۇر­دەلى دە سىن كەزەڭدە شىدامدىلىق پەن شىنايى پاتريوتيزم تانىتۋعا قابىلەتتى ەل ەكەنىن ايتقىم كەلەدى.

– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.

 

اڭگىمەلەسكەن

بانۋ ءادىلجان،

«Egemen Qazaqstan»

سوڭعى جاڭالىقتار

يكبال الەمى

تانىم • كەشە

اسكەردەگى ادەبي كۇن

ايماقتار • كەشە

دامۋدىڭ كىلتى

قوعام • كەشە

ەل سەنىمىن ارقالاعان

قازاقستان • كەشە

تورعاي سۇڭقارى

ادەبيەت • كەشە

ۇلى شايقاس

ونەر • كەشە

ۇقساس جاڭالىقتار