كوللاجدى جاساعان قونىسباي شەجىمباي, «EQ»
امەريكا ادەبيەتىنىڭ تاريحىندا حەمينگۋەيدەي جولى بولعىش جازۋشىنى تابۋ استە قيىن. «كۇن كوتەرىلگەندە» اتتى ەكىنشى رومانى-اق ونى كەڭىنەن تانىمال ەتتى. كەيىنگى روماندارى مەن اڭگىمەلەر جيناقتارى ونىڭ ادەبيەتتەگى ابىرويىن ارتتىرا ءتۇستى. الەمدىك سوعىستارعا قاتىسقانىنا, ساياحاتقا, سپورتقا, اڭشىلىققا, ءتىپتى الكوگولگە قۇمارلىعىنا قاراماستان ول جازۋدا ءونىمدى ەڭبەك ەتتى.
1959 جىل. ماسكەۋ. حەمينگۋەيدىڭ «قارا ەكىتومدىعى» جارىق كورىپ, ءدۇن-دۇنيەدە ادەبي پەيزاجدى وزگەرتكەن «جەر سىلكىنىسى» بولدى. رەسەي جۇرتى ءۇشىن امەريكا مەن حەمينگۋەي ەگىز ۇعىمعا اينالىپ, كىتاپسۇيەر ەلدىڭ ءبارى جاپا-تارماعاي حەم اعايدىڭ سۋرەتىن قابىرعالارىنا ءىلىپ جاتتى. توقىلعان جەمپىر كيىپ, ساقال ءوسىردى. ادەبي ورتادا ەلىكتەۋ سەلى قاتتى ءجۇردى. جاس رومانتيكتەر « ۇلى حەم اعايشا» ءومىر ءسۇرۋدى قالادى. الايدا ادەبيەتتانۋشى حەمينگۋەيگە ەلىكتەگەندەردىڭ ءبارى حەمينگۋەيشە جازعىسى كەلدى. بىراق ەشقايسىسى حەمينگۋەي بولا المادى.
جازۋشىعا اقش-تىڭ ەڭ جوعارعى ادەبي ماراپاتى – پۋليتتسەر سىيلىعى بۇيىردى, ولەرىنەن بىرنەشە جىل بۇرىن ادەبيەت بويىنشا نوبەل سىيلىعىن يەلەندى.
ءبىر قاراعاندا, حەم اعاي ادام قىزىعارلىق ءومىر سۇرگەندەي كورىنۋى مۇمكىن. دەگەنمەن, ونىڭ ءبىرىنشى جانە ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستارعا قاتىسقانىن, يسپانيادا بومبانىڭ استىندا قالعانىن, گەرمانيانى بومبالاعان ۇشاقتاردا بولعانىن, ال امەريكالىق اسكەر نورماندياعا باسىپ كىرگەندە, فرانتسۋز پارتيزاندارىنىڭ توبىن باسقارىپ, ءپاريجدى ازات ەتۋگە قاتىسقانىن ۇمىتپايىق. ودان بولەك حەم اعاي مۇحيتتا الىپ بالىقتاردى, افريكادا ارىستاندار مەن بوكەندەردى اۋلادى. كۋبا مەن اقش-تا ءزاۋلىم ۇيلەرگە, ياحتالارعا يەلىك ەتتى.
ءيا, وعان ءومىر بويى ساتتىلىك سەرىك بولعانداي. ول تالاي رەت ءولىم اۋزىنان قالدى. حەمينگۋەي مۋسسولينيدەن سۇحبات الدى, ال كۋبالىق ديكتاتور باتيستا ونى وردەنمەن ماراپاتتادى. بىراق بۇل ونىڭ كۋبا توڭكەرىسىن قۋانا قارسى الۋى مەن فيدەل كاسترومەن دوستىعىنا كەدەرگى كەلتىرمەدى. تاعدىردىڭ ەركەسى دەرسىز...
ارينە, بۇل مەدالدىڭ ءبىر جاعى عانا. الپىسقا تاياعان شاعىندا حەمينگۋەيدىڭ ۇستىندە ساۋ-تامتىق جەر قالماعان ەدى. بۇل «ماچو» وزگەلەرگە (وزىنە دە) مىقتى كورىنگەنىمەن, ومىرىنە اسا قاۋىپتى وقيعالاردىڭ تالايىن باسىنان كەشىرىپ, بىرنەشە رەت ءولىمشى حالگە جەتكەن.
ءبىرىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىسقا ەرىكتى رەتىندە الىنباعان ول مايدانعا قىزىل كرەستىڭ قۇرامىندا اتتاندى. حەمينگۋەي جاڭبىرشا جاۋعان مينومەت وعىنىڭ استىندا قالىپ, وعان ەكى جۇزگە جۋىق جارىقشاق تيگەن. سونىڭ سالدارىنان تىزەسىنىڭ ۇرشىعى اليۋميني پروتەزىنە الماستىرىلىپ, كەيىن سونىڭ ارقاسىندا ساياحاتتارعا شىعىپ ءجۇردى. ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس كەزىندە ول لوندوندا اۆتوكولىك اپاتىنا ۇشىراپ, باسىن الدىڭعى اينەككە سوعىپ, جارىپ الدى. قانعا بويالعان ونى اۋرۋحاناعا اكەلگەندە, جۇرتتىڭ بارلىعى جازۋشىنى ولدىگە بالاعان ەدى. بۇعان قوسا اڭشىلىقتا جۇرگەندە ەكى رەت جارالانىپ, ەكى مارتە اۋە اپاتىنا دا ءتۇسىپ ۇلگەرگەن. سالدارىنان بۇيرەگى, باۋىرى, تالاعى جارىلعان, ومىرتقاسى زاقىمدالعان, باسسۇيەگى سىنعان. تۇينەمەمەن, بەزگەكپەن, وكپە قابىنۋىمەن, تەرىنىڭ زاقىمدالۋىمەن اۋىرعان, گەپاتيتكە جانە قانت ديابەتىنە شالدىققان. ءومىرىنىڭ سوڭىنا قاراي ول سۇمدىق دەپرەسسيادان جىندانا باستاعان, ال ونى ەلەكتروشوكپەن ەمدەۋ ارەكەتتەرى ناتيجەسىز بولدى.
ونىڭ سوڭعى دەرتى قورقىنىش مانياسى ەدى. ول كۋباعا اقش-تان ورالعان سوڭ فتب (فەدەرالدى تەكسەرۋ بيۋروسى) ءوزىن باقىلاۋعا العانىنا, ۇيىندە «تىڭداۋىشتار» ورناتىلعانىنا سەنىمدى ەدى (ايتپاقشى, ول راس بولىپ شىقتى). قۇپياسى اشىلعان قۇجاتتاردان بەلگىلى بولعانىنداي, فتب حەمينگۋەيدى شىنىمەن قاداعالاۋىندا ۇستاعان.
قالاي بولعاندا دا, بۇل «تاعدىردىڭ ەركەسى» ءوزىنىڭ «مىقتىلىعى» ءۇشىن كوز كورىپ, قۇلاق ەستىمەگەن باعامەن ەسەپتەستى.
جازۋشىنىڭ ومىردەن ءوز ەركىمەن كەتۋىنە گەنەتيكالىق بەيىمدىلىگى دە سەبەپ بولۋى مۇمكىن دەيدى. ونىڭ اكەسى دە ءوز-وزىنە قول جۇمساعان ەدى. حەمينگۋەيدەن سوڭ ونىڭ ءىنىسى لەستەر حەمينگۋەي ومىرمەن قوش ايتىسقان. ونىڭ نەمەرەسى, مودەل, اكتريسا مارگو حەمينگۋەي 1996 جىلى شامادان تىس ءدارى قابىلداۋ سالدارىنان كوز جۇمعان.
بۇدان بولەك پسيحيكالىق اۋىتقۋدان ەمدەلۋگە قوسا جامالعان ماسكۇنەمدىك تە تىرشىلىكتى تارىلتقان بولار.
«قوش بول, مايدان!» «قوڭىراۋ كىم ءۇشىن سوعىلدى؟», «يەمدەنۋ جانە يەمدەنبەۋ», «تۇستەن كەيىنگى ءولىم», «ايەلسىز ەركەكتەر», «شال مەن تەڭىز», «جاڭبىردا قالعان مىسىق», «مۇحيتتاعى ارالدار». حەمينگۋەي شىعارمالارىنىڭ اتاۋلارى دا جالعىزدىقتان, قۇلازۋدان حابار بەرەدى. بار عۇمىرىندا ءتورت ايەلمەن باس قوستى. ءيا, ءوز زامانىنىڭ ايگىلى جازۋشىلارىمەن ءھام ساياساتكەرلەرىمەن ارالاستى, ءتىپتى دوس بولدى. ءيا, ول بۇكىل الەمدى ارالاپ شىقتى. ءيا, ءبارىن كوردى, باسىنان وتكەرمەگەنى جوق. سوندا دا جالعىز...
حەمينگۋەيدىڭ روماندارى مەن اڭگىمەلەرىنەن وسى سارىن اڭعارىلادى: مىناۋ ۇلكەن ءارى قاۋىپتى الەمدە ادام دا, كەز كەلگەن تىرشىلىك يەسى دە دارمەنسىز ءhام تىم كىشكەنتاي. جازۋشىنىڭ «شال مەن تەڭىز» اڭگىمەسىندە جالعىز بالىقشى ءوزى ۇستاپ العان زور بالىق ءۇشىن شەكسىز مۇحيتتا الىپ اكۋلالارمەن ارپالىسادى. بۇل شايقاستا بالىق تا, بالىقشى دا جەڭىلەدى. ەڭ وكىنىشتىسى, ولارعا ەشكىم اراشا تۇسە المايدى.
مۇحيتتاعى شاعىن ارالدار. نوسەر استىندا قالعان كىشكەنتاي مىسىق. جازۋشى جانىنىڭ شىن مانىندەگى جاعدايى تۋرا وسىنداي. ال ونىڭ بار «مىقتىلىعى» – وسى جاعدايدان شىعا الۋىندا. دەگەنمەن, سول جولى حەم اعايدىڭ بۇل تالپىنىسى ءساتسىز شىقتى. تراگەديامەن اياقتالدى.
ءستيلى ەرەك, كوزقاراسى وزگەشە جازۋشى 62 جىلدىق الاساپىران عۇمىرىندا كۇللى الەم وقىرمانى ءۇشىن ولمەس شىعارمالار قالدىرىپ, ءبىر وقتى قۇشاعىنا قىسىپ كەتە باردى. ول كەيىپكەرلەرىن تاباندى, باتىل, جاۋجۇرەك قىلىپ تاربيەلەدى. ادامدارعا كۇرەسكەرلىكتى, ەڭ باستىسى جەڭىلمەۋدى ۇيرەتتى. ءوزى دە سونداي بولۋعا تىرىستى. تاپ ءبىر ءومىردىڭ ادىلەتسىز كۇرەس ەكەنىن بىلگەندەي.
