تەاتر • 23 قاڭتار، 2022

قازىرگى دراماتۋرگيا: ءۇمىت پەن سەنىم

2949 رەت كورسەتىلدى

كوركەم شىعارما مەن دراماتۋرگيا ءوزارا ەگىز. ءبىرىن-ءبىرى تولىقتىرىپ وتىرادى. اۋەلدە سۇبەلى ءسوز ارقىلى وقىرمانعا جەتكەن كەي تۋىندىلار ساحنالانىپ، ءوز كورەرمەنىن تاۋىپ جاتادى. بۇل دا قوعامنىڭ، مادەنيەتتىڭ دامۋىنا ۇلەس قوساتىن فاكتوردىڭ ءبىرى بولماق. قازىرگى قازاق دراماتۋرگياسى تۋرالى كوپ نارسەنى ايتۋعا بولادى.

ارينە، قوردالانعان ماسەلەلەر دە بارشىلىق. ءبىز وسىنى نەگىز ەتىپ، وسى سالادا ەڭبەكتەنىپ جۇرگەن قالامگەرلەرمەن دوڭگەلەك ۇستەل ۇيىمداستىردىق. اتالعان ماسليحاتقا جازۋشى-دراماتۋرگ ءسۇلتانالى بالعاباەۆ، بەلگىلى تەاتر سىنشىسى ءاليا بوپەجانوۆا، جازۋشى-دراماتۋرگ، فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى سەرىك اسىلبەك ۇلى، دراماتۋرگ سايا قاسىمبەك جانە تەاترتانۋشى جازيرا احمەتوۆا قاتىسىپ، ءوز ويلارىن ايتتى.

ءسوز بەن كەيىپكەردىڭ ءىس-ارەكەتى باستى ءرولدى اتقارۋعا ءتيىس

 – بۇگىنگى تەاتردىڭ باعىتى سوزدەن گورى ارەكەتكە كوشكەن زاماندا دراماتۋرگيا اقساي ما؟

ءسۇلتانالى بالعاباەۆ:

– جوق، بۇلاي دەپ ايتا المايمىن. دراماتۋرگيانىڭ اقساۋ سەبەبى بۇل ەكەۋىندە دە ەمەس، مۇلدەم باسقادا. شىن­داپ كەلگەندە، قازىرگى قازاق دراماتۋر­گياسى ءتورت اياعىنان تۇگەل بولماسا دا سوعان جاقىن­داۋ اقساپ تۇر دەۋگە بولادى. بۇل جاعداي سوڭعى كەزدە قالىڭ بۇقارا حالىقتىڭ تەاترلارعا دەگەن ىنتا-ىقىلاسىنىڭ بارىنشا تومەندەۋىنەن اي­قىن اڭعارىلادى. بۇعان ناقتى دا­لەل كەلتىرەيىن. مەن تەاتردا سوناۋ سەك­سە­نىنىنشى جىلداردان باستاپ ءبىراز جىل قىز­مەت اتقاردىم. مىنە، سول كەز­دە­گى جۇرت­­شىلىقتىڭ تەاترعا دەگەن قىزى­عۋشى­لىعى مەن قازىرگى جاعدايىنىڭ اراسى اسپان مەن جەردەي. ياعني ول كەزدە قاشان كورسەڭ دە جۇرت تەاترعا اعىلىپ كەلىپ جاتاتىن، ءار قويىلىم سايىن كورەر­مەندەر زالى حالىققا لىق تولى بولاتىن. قازىر مۇلدەم باسقاشا. ناقتىراق ايتقاندا، سوڭعى جىلدارى ءبىزدىڭ تەاتر­لار ءۇشىن كورەرمەن جيناۋ ەڭ ۇلكەن، كۇردەلى ما­سە­لەگە اينالعان. سونىڭ سالدارىنان مەكتەپ وقۋشىلارى مەن اسكەردەگى سار­­باز­داردى تاباننان توزىپ ءجۇرىپ، ۇيىم­داستىرىپ جيناپ اكەلەتىن جاعداي ءجيى بايقالادى. قازىرگى پاندەميا كەزىندە بۇل جاعداي تىپتەن كۇردەلەنگەن بولسا كە­رەك. ال سوندا كورەرمەندەردىڭ وسىنشا ازايىپ كەتۋىنىڭ باستى سەبەبى نەدە؟ ول قيىندىق، ەڭ الدىمەن، تەاترلارىمىزدا دراماتۋرگيا جانرىنىڭ ءوز ەرەكشەلىكتەرى مەن شارت تالاپتارىنا جاۋاپ بەرە المايتىن، كورەرمەن كوڭىلىنەن مۇلدەم شىقپايتىن ساپاسىز پەسالاردىڭ وڭدى-سولدى كوبەيىپ، بىرىنەن كەيىن ءبىرى ساحنالانا بەرۋىنەن تۋىنداپ وتىر. وسىعان وراي، مىنا ماسەلەنى دە ايتا كەتسەك دەيمىز. مىڭداعان جىلدىق تاريحى سوناۋ گرەك، ريم زامانىنان باستالاتىن دراماتۋرگيالىق شىعارما ارقاشان دا كورەرمەنگە، قالىڭ بۇقارا حالىققا ارناپ جازىلىپ كەلگەن. ياعني كەز كەلگەن پەسا تەاترعا كەلگەن كورەرمەندى سپەكتاكل كەزىندە ماگنيتتەي تارتىپ، قىزىقتىرىپ وتىراتىنداي بولۋ كەرەك. ەگەر ول تالاپ ورىندالماسا، كورەرمەن سپەكتاكلدى كەرەك ەتپەيدى، ءتىپتى كەيدە شىمىلدىق جابىلماي تۇرىپ ۇيىنە قايتادى جانە جاي عانا قايتپايدى، ەندىگارى كورمەگەنىم تەاتر بولسىن دەپ ءتۇڭىلىپ كەتەدى. بىزدەگى درامتاۋرگيانى اقساتاتىن ەڭ باستى جاعداي، مىنە، وسىدان تۋىندايدى.

ءاليا بوپەجانوۆا:

–  سان عاسىر­لىق تاريحى بار تەاتر ونەرى نەبىر دا­مۋ كەزەڭدەرىنەن ءوت­تى. ال ۇزدىكسىز دامۋ، وركەندەۋ، جاڭ­عى­رۋ، جاڭارۋ – ءومىر­دىڭ، دەمەك، ونەر­دىڭ دە ۇلى زاڭدىلىعى. حح عاسىر­دىڭ سوڭ­عى شيرەگىندە باستالعان كوركەم­دىك-ەستەتيكالىق ىزدەنىستەر جال­عا­سىن تاۋىپ، ححI عاسىر تەاترى دا نەبىر جاڭا فورمالار ىزدەۋ جولىنان ءوتىپ كە­لەدى. بۇگىنگى تەاتردىڭ سوزدەن گورى ارە­كەت­كە كوشۋ باعىتىن ۇستانۋى تۋرالى اڭگىمەنى وسى ورايدا قاراستىرۋ كەرەك بولار. ساحنادا جاڭا كوركەمدىك ءتىل ىزدەۋ ۇدەرىستەرى، ياعني تەاتردىڭ تەك سوزگە باي­لان­باي، ءوزىنىڭ باسقا دا كوركەمدىك مۇم­كىندىكتەرىن (پلاستيكالىق تەاتر، ساۋند دراما، ستوريتەللينگ، دەرەكتى تەاتر­مەن سيپاتتاس قازىرگى نون-فيكشن، كوممەر­تسيالىق سيپاتى بار يممەرسيۆتى تەاتر، ت.ب.) تەرەڭىرەك اشۋ بۇگىنگى تاڭدا قازاق­ستان تەاترلارىندا دا ءجۇرىپ جاتىر. دەگەنمەن دە نەبىر جاڭا فورمالىق ىزدە­نىستەر دراما جانرىنىڭ ءوز كوركەمدىك زاڭدىلىقتارىمەن دامۋىنا كەدەرگى بولا المايدى. بۇل رەتتە، جەكە پىكىرىمدە، ناعىز پسيحولوگيالىق درامالاردىڭ، دەمەك، شىنايى پسيحولوگيالىق تەاتردىڭ ءجونى بولەك. كوركەمدىگى جوعارى، قوعامعا، كورەرمەنگە ايتارى بار درامالىق قويىلىمدار، مەنىڭشە، بۇگىنگى تىلمەن قيسىنداعاندا، قاشاندا ترەندتە بولادى. بۇعان كوركەم مىسال استاناداعى م.گوركي اتىنداعى اكادەميالىق تەاتر­دىڭ «پۇتقا تابىنۋشىلار» سپەك­تاك­لى. تالانتتى دراماتۋرگ اننا ياب­لونسكايانىڭ (وكىنىشكە قاراي، 2011 جىلى ماسكەۋدەگى تەراكت كەزىندە قازا تاپقان) بۇل دراماسىن كورنەكتى رەجيسسەر يوناس ۆايتكۋس ساحنالاعان. تۇكپىردە جالعىز شامنىڭ ءالسىز جارىعى بار قاپ-قارا دەكوراتسيالى ساحنادا (قويۋشى-سۋرەتشى ق.ماقسۇتوۆ) قاپ-قارا كيىنگەن بەس-التى ادام. ءبىر-بىرىنە جاپسىرىلا قاتارلاي قويىلعان ورىندىقتاردا تىرپ ەتپەي وتىر. ءار كەيىپكەردى زال تۇكپىرىنەن تۇسكەن جارىق ءىرى پلانعا شىعارعاندا كوزىن جۇمعان كۇيى مونولوگىن باستايدى. جەكە-جەكە بۇل مونولوگتەر بىرتە-بىرتە قايشىلىقتى، تارتىستى ديالوگتەرگە اينالادى. كەيىپكەرىنىڭ بۇكىل كوڭىل كۇيىن، تۇتاستاي ءومىرىن ورىندىقتىڭ ۇستىندە تىرپ ەتپەي وتىرىپ كەشىپ شىعاتىن اكتەرلەردىڭ شەبەرلىگى كەرەمەت! ساحنادا ءسوز سالتانات قۇرادى! پسيحولوگيالىق، ءتىپتى دۇنيەتانىمدىق نەبىر تارتىس­تار داۋىستىڭ رەڭكىمەن، ەموتسيامەن بەرى­لەدى. بۇل كوركەم سپەكتاكل بۇگىنگى تاڭ­دا ءسوز تەاترىنىڭ كۇنى ءوتىپ بارادى، كورەرمەندەردىڭ قۇلاش-قۇلاش مونو­لوگتەردى تىڭداپ وتىرۋعا قۇلقى جوق دەگەن پىكىرلەردىڭ كۇل-تالقانىن شىعارادى. قۇلاش-قۇلاش مونولوگتەرى جەتكىلىكتى، ەكى ساعاتقا جۋىق جۇرەتىن قويىلىمدى كورەرمەن ساحنادان كوز الماستان دەمىن ىشكە تارتا وتىرىپ كورىپ شىعادى.

باستان-اياق سوزگە قۇرىلعان، اكتەرلەردەن، جالپى، شىعارماشىلىق ۇجىمنان وتە ۇلكەن شەبەرلىكتى تالاپ ەتەتىن كلاسسيكا قاشان دا ومىرشەڭ. تاريحتان بىرەر مىسال ايتار بولساق، فرانتسۋز رەجيسسەرى كلود كاررەر مەن اتاقتى پيتەر برۋكتىڭ كونە ءۇندى ەپوسى «ماحابحاراتانى» ءۇش كەش، ال كورنەكتى قازاق رەجيسسەرى، ۇستاز مامان بايسەركەنوۆتىڭ «تىنىق دوندى» ەكى كەش قويعانى بەلگىلى. بۇگىننەن ايتساق، وتكەن كۇزدە ماسكەۋدەگى ۆاحتانگوۆ تەاترىنىڭ 100 جىلدىعىنا تەاتردىڭ كوركەمدىك جەتەكشىسى ريماس تۋميناس ساحنالاعان «سوعىس جانە بەيبىتشىلىك» سپەكتاكلى. ساياسي-قوعامدىق جانە تەاتر سالاسىنىڭ باسىلىمدارى مەن سايتتارىندا كەرەمەت رەتسەنزيا، پىكىرلەر جاريالاندى. سونىڭ ءبىرازىندا جازىلدى: ەكى ۇزىلىسپەن 5 ساعات بويى جۇرگەن سپەكتاكلدەن بىردە ءبىر كورەرمەن كەتپەگەن! كلاسسيكالىق ادەبيەت، دەمەك، كوركەم ءسوز – قاشاندا تەاتر مەن كينو ءۇشىن شالقار تەڭىز بايلىق. جانە تەاترلاردىڭ كوركەم، قۋاتتى، زاماناۋي، ۋاقىت تالابىنا جاۋاپ بەرەتىن دراماتۋرگياعا مۇددەلىلىگى انىق.

سەرىك اسىلبەك ۇلى:

– قازىرگى ءبىزدىڭ ۇلتتىق تەاترلاردا قويىلىپ جۇر­گەن سپەكتاكلدەر درا­ماتۋرگيالىق سپەكتاكلدەردەن گورى مۋزىكالىق، كلاسسيكالىق شوۋلارعا ۇقساپ كەتتى. ونداي قويىلىمداردى كورىپ وتىرعان كەزدە ءبىز كادىمگى درامالىق سپەكتاكلدى كورىپ وتىرعانداي ەمەس، بالەت­تىك، مۋزىكالىق قويىلىمدى كورگەن­دەي اسەر الامىز. سوندىقتان درا­ما­دا، درامالىق شىعارمالاردا، ەڭ الدى­مەن، ءسوز بەن كەيىپكەردىڭ قاراپايىم ءىس-ارەكەتى باستى ءرولدى اتقارۋعا ءتيىس. ال ەندى مۋزىكا مەن ميميكا بولاتىن بولسا، پلاس­تيكا بولاتىن بولسا، ول تەك قوسىمشا ارلەۋ ءۇشىن، بەلگىلى ءبىر از مولشەردە سونىڭ ديزاينى رەتىندە قىزمەت ەتۋى كەرەك. مىسالى، شەكسپيردىڭ، انتون چەحوۆتىڭ نەمەسە گەرحارد گاۋپتماننىڭ پەسالارىن ساحناداعى مۋزىكالىق، كلاسسيكالىق شوۋلارعا اينالدىرىپ، ولاردىڭ مازمۇنىن ارزانداتۋدىڭ قاجەتى جوق. ويتكەنى بالەت سپەكتاكلىنىڭ، مۋ­زىكالىق سپەكتاكلدەردىڭ ءوزىنىڭ اتقا­راتىن ءرولى بار، ال درامالىق تۋىندىلاردى بالەتتىك سپەكتاكلگە نەمەسە مۋزىكالىق قويىلىمعا، مۋزىكالىق شوۋلارعا اينالدىرۋ بۇل دراما جان­رىنىڭ تابيعاتىن بۇزادى. ونىڭ نەگىزگى فۋنكتسياسى بۇل ەمەس.

سايا قاسىمبەك:

– «الدىمەن ءسوز جارالعان» دەگەن الەمدىك قاعيداعا سۇيەنسەك، تەاتر ساحناسىندا ءسوز قاجەت بولماي قالادى دەگەن ماسەلە جوق. بولمايدى دا. قوعامدا وزگەرىس بولعان سايىن كەزەڭىنە سايكەس ونەر الاڭىندا دا قاقتىعىستار مەن كەزەڭ تالابىنا ساي وزگەرىس ءھام بەتبۇرىس بولاتىنى قالىپتى جايت. سولاي بولۋعا ءتيىس تە. ماسەلەن، تەلەديدار پايدا بولعاندا «راديو قاجەت بولماي قالادى»، ينتەرنەت شىققان كەزدە «تەلەارنالار جابىلادى» دەگەن ىسپەتتى قوبالجۋ بولعان. قىزىعى، ءجونسىز قوبالجۋ بولعانىندا. قالاساق تا، قالاماساق تا، ۋاقىت تالابى – دراماتۋرگيانىڭ ءونبويىن كوكتەپ وتىرادى. ءيا، سوڭعى كەزدە قيمىل-قاراكەتكە قۇرىلعان قويىلىم ەتەك العانى راس. كوبىنە بۇنى «كورەرمەننىڭ ءسوزدى تىڭ­داپ وتىرۋعا شىدامى جوقتىعىمەن» ءتۇسى­ن­دىرىپ جاتادى. ايتسە دە، وزگەنىكىنە ىنتىعۋدان تەاتر دا قالىس قالماي، ەۋروپا ستاندارتىنا ەلىكتەۋ دە بار. ودان ۇركۋدىڭ قاجەتى جوق. رەجيسسەر شىعارماشىلىق كوگىندە قالىقتاۋى، ايدىنىندا ءجۇزۋى قاجەت. دراماتۋرگ، پەساسىن تاڭداعان رەجيسسەردىڭ شەشىمىنە جاعالاسپاي، وي ەركىندىگىنە شەكتەۋ قويماۋى كەرەك. پەسادان تاپقان ويىن جۇزەگە اسىرۋعا جانتالاسقان رەجيسسەردە وي ەركىندىگى بولمايىنشا، كوركەم دۇنيە تۋمايدى. كورەرمەن تالعامى سان الۋان بولعاندىقتان، قويۋشى-رەجيسسەر ساحنا تورىندە زاماناۋي قاراكەتتەردى كوبەيتە وتىرىپ قويۋعا قۇقىلى. تەك ستاندارتتاۋ­دان قاشقان ءجون. ەركىندىك دەگەنىمىز وسى ەكەن دەپ تە قازاقتىڭ ۇلتتىق ساناسىنا سىيمايتىن ءجونسىز فورمانى تىقپالاۋعا قارسىمىن. دامىعان ەۋروپا تەاترلارىندا قولدانىلاتىن فورمالار، قازاق تەاترى­نا ساي كەلە بەرەدى دەپ ويلامايمىن. بۇل جەردە – ۇلتتىق بولمىس ماڭىزدى ءرول اتقارادى.

تەاتردى ەۋروپا ستاندارتىمەن ول­شەۋ – ەڭ ۇلكەن قاتەلىك. ەۋروپالىق كورەر­مەن ساناسىنا ءنار الۋعا بارادى. وكىنىشكە قاراي، قازاق تەاترلارىنا باراتىنداردىڭ باسىم كوبى «كەزدەيسوق» كورەرمەن ەكەنى جاسىرىن ەمەس. بۇل تەاتردىڭ ناشار جۇمىس ىستەيتىندىگىنەن ەمەس، تابيعاتىمىزدا تەاترعا دەگەن سۇيىسپەنشىلىك قان تامىرىمىزبەن بىرگە كەلمەگەندىكتەن بولسا كەرەك. سوندىقتان دراماتۋرگ تە ۋاقىت تالابىن ساراپتاپ وتىرۋعا ءماجبۇر. دراماتۋرگيانىڭ با­را­تىن جەرى – ساحنا. ساحناداعى قاقتى­عىستى تاماشالايتىن – كورەرمەن. ال كورەرمەن – جاھاندانۋمەن تىكەلەي قا­رىم-قاتىناستا ءومىر ءسۇرىپ جاتقان قوعام. اسىعىس. تىپتەن تەاتردا وتىرىپ تا جۇمى­سىن ويلاپ وتىراتىندار كوبەيدى. ايتسە دە، ستانيسلاۆسكيدىڭ «500 كورەرمەننىڭ اراسىنان 5 كورەرمەننىڭ ساناسىنا وزگە­رىس ەنگىزە بىلسەك، سول كۇنىمىزدىڭ تەك­كە كەت­پەگەنى» دەگەنىندەي، ارقيلى دەڭ­­گەي­­دە­گى اعىممەن بىرگە كورەرمەن جەتە­­گىندە كەتۋدىڭ وزىندىك زالالى بارىن ۇمىت­پاۋىمىز كەرەك. البەتتە، دراماتۋرگيا دا ۋاقىت ديناميكاسىمەن ساناسقانى ءجون. ول دەگەنىمىز ءسوز قاراكەتىنەن قاشۋ ەمەس. قيمىل-قاراكەتكە ارنالعان بالەت تەاترى بار. بالەت تەاترىنا بارعان كورەر­مەن ءسوزدى ەمەس، پلاستيكانى كۇ­تەدى.

جازيرا احمەتوۆا:

– بۇگىنگى تاڭدا زاماناۋي تەاتر ءۇردىسى دە، فورمالدى ءتاسىلى مەن تىنىسى دا وزگەرگەن. جاڭاشا ستيليستيكالىق كورى­نىسى، الەۋ­مەتتىك كەلبەتى مەن بەلسەندى ءبىر كۇشى بار. ارينە، تەاتر دراماتۋرگتىڭ ەمەس كورەرمەننىڭ رەاكتسياسىنا قاراي وزگەرە الادى. دراماتۋرگيانىڭ ءبىر ەرەك­شەلىگى، بۇل – تاۋەلدى جانر، تەاتردىڭ تىرەگى. شىعارمالار قانشالىقتى ساپالى بولسا تەاترلاردىڭ كوركەمدىك كەلبە­تى دە سوعان ساي قالىپتاسادى. اقىن قوعامدى قالاي جىرلاسا دراماتۋرگ تە قوعامنىڭ كوكەيكەستى ماسەلەلەرىن قوزعايتىن وتكىر پەسالار جازۋ كەرەك. كەز كەلگەن پەسا ساحناعا جول تارتا بەرمەيدى، ءبىرىنشى كوركەمدىك كەڭەستىڭ تالقىسىنان وتەدى، ساحناعا قويۋعا كەلە مە، كەلمەي مە وسى جاعى قاراستىرىلادى، ەكىنشى، ساحناعا سپەكتاكلدىڭ پرەمەراسى شىعاردا ونى حالىققا كورسەتۋگە بولا ما، بولماي ما دەگەن ويمەن ماماندارعا ارنايى كورسەتۋ ارقىلى باعاسىن الادى. بۇگىنگى كورەرمەننىڭ تالعامى دا باسقا. تەاتر – ءومىر ايناسى دەيمىز. كورەرمەن تەاترعا ساحنادان ءومىردى كورۋگە بارادى. ال وسى تەاتر باعىتىنىڭ ءبىر تۇتقاسى –  ول رەجيسسەرمەن دراماتۋرگتىڭ ءارتۇرلى يدەيالىق مودەلدەردى قولدانۋىندا. قو­سالقى كوزقاراس بولعان كەزەڭدە عانا تەاتر وزگەرىس اكەلە الادى. بۇگىندە تەاتر رەجيسسۋراسىندا جاڭا بۋىن قالىپ­تاس­تى. بۇعان ەۋروپالىق زاماناۋي تەاتر ءۇر­دىسى ىقپال ەتتى. تەاتر باتىس مەنتا­لي­تەتىن تولىعىمەن مەڭگەردى. جاڭا كوزقا­راسپەن قارايتىن جالىندى جاستار كەلدى. زاماناۋي دراماتۋرگيا بولما­يىنشا، زاماناۋي تەاتردىڭ قالىپتاسۋى دا قيىن. تەك جاڭالىق، جاڭاشا قويۋ وسى ەكەن دەپ شەكتەن شىعىپ كەتپەگەندەرى دە ءجون. كەيبىر جاقسى شىعارمالار رەجيسسەرلەردىڭ كەمشىلىگىنەن جۇتاڭ تارتىپ قالادى. ال كەرىسىنشە، كەيبىر ورتا­قول سپەكتاكلدەر جاقسى رەجيسسەردىڭ قولىنا ءتۇسىپ، باعى جانىپ كەتەدى. شەكس­پير، وستروۆسكي، چەحوۆتاردىڭ پەسالارى زامانىندا تەاترعا جان بەرىپ ءبىر ءدۇمپۋ اكەلگەن. دراماتۋرگيا اقساي ما دەيمىز. دراماتۋرگيانى كەنجەلەپ قالعان ونەر دەپ قاراعان سوڭ، ول اقسا­ماعاندا نە قىلسىن. دراماتۋرگتىڭ يني­تسيا­تيۆاسىن كىم تىڭداپ جاتىر. ولاردىڭ ءناسىبىن كەيبىر رەجيسسەرلەر ەنشىلەپ كەتتى، وزدەرى جازىپ وزدەرى قوياتىندارى بار. دراماتۋرگيا ءۇردىسى كونتەكستىندەگى قۇبىلىستار دا بۇگىنگى ۋاقىتپەن سويلەگەنى دۇرىس. بىراق قازىرگى تاڭدا سوزدەن گورى ارەكەتتى جاقسى كورە­تىن رەجيسسەرلەر كوبەيدى. بۇرىن كلاسسيكالىق شوقتىعى بيىك تۋىندىلاردى ساحنادان تولىعىمەن كورەتىن بولساق، بۇگىندە سول تۋىندىنىڭ ريميكسىن، ياعني قىسقارتىلعان ءسوزسىز نۇسقاسىن كورىپ ءجۇرمىز. زاماناۋي تىلمەن سويلەۋ تەندەنتسياسىن كورسەتكەنىمىزبەن دە تۇپنۇسقادان كەتە المايمىز.

 

تەاتر تاريحپەن اينالىساتىن عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتى ەمەس

 – پەسا جازاتىن دراماتۋرگتەردىڭ باسىم كوپشىلىگى نەگە وزگە قالامداس­تارىنىڭ پەسالارىن وقىمايدى؟

سەرىك اسىلبەك ۇلى:

– ارينە، قالامداستار ءبىر-ءبىرىن ءوزارا وقىپ ءجۇرۋ كەرەك. بىراق، ەڭ الدىمەن، كلاسسيكانى وقىعان ءجون. الەمدىك كلاسسيكانىڭ ەڭ ۇزدىكتەرىن وقىعان دۇرىس. ايتەۋىر ءبىزدىڭ زامانداستىڭ تۋىن­دىسى عوي دەپ كەز كەلگەن ورتاقول دۇنيەل­ەردى نەمەسە كوركەمدىگى تومەن پەسالاردى وقىعاننان ونىڭ دراماتۋرگكە بەرەتىن پايداسى دا، ەموتسيونالدىق بايلىعى دا جوق ەكەنى راس. وقىعان كەزدە ول شىعارمانى قازاق جازدى ما نەمەسە چەح، فرانتسۋز، ورىس قالامگەرى جازدى ما بىزگە ءبارىبىر، تەك شىعارما قازىرگى زامانداعى ەڭ مىقتى دۇنيە بولسا بولعانى. ال قازاق جازدى ەكەن دەپ ەشقانداي قۇندىلىعى، كوركەمدىگى جوق شىعارمالاردى وقي بەرگەننەن دراماتۋرگ شەبەرلىگى جاعىنان دا، كاسىبي جاعىنان دا ءوسىپ جارىتپايدى. ءبىر سوزبەن ايتقاندا، نەنى وقي ءبىلۋ وتە ماڭىزدى.

ءاليا بوپەجانوۆا:

– مۇنى درا­ماتۋرگ­تاردىڭ وزىنەن سۇراۋ كەرەك بولار. اراسىندا وقيتىندار دا، وقىمايتىندار دا، وقۋ شارت ەمەس دەپ ويلايتىندار دا بار شىعار. ال ءبىر بايقالاتىنى – درامالىق شىعارمالار جاريالاۋعا باسىلىمداردا ونشا ق ۇلىق جوق.

ءسۇلتانالى بالعاباەۆ:

– ەگەر شىنىمدى ايتسام، ماعان پە­سا جازاتىن دراماتۋرگتەردىڭ باسىم كوپشىلىگى قاتار جۇرگەن قالامداس­تارى­نىڭ عانا ەمەس، جالپى ەشكىمنىڭ دە ەشقانداي شىعارماسىن وقىمايتىن سياقتى بولىپ كورىنەدى. مەن مادەنيەت جانە سپورت مينيسترلىگى جانىنداعى تەاتر ونەرى جونىندەگى كوركەم­دىك كەڭەستىڭ مۇشەسىمىن. كوپ جىل «تاۋەل­سىزدىك تولعاۋى» كونكۋر­سىنىڭ قازىلار القاسىندا بولدىم. وسىعان وراي، ءار كەزەڭدە جاڭادان جازىلعان كوپتەگەن پەسا وقىپ، ءوز پىكىرىمدى ءبىلدىردىم. سوندا بايقاعانىم، پەسا جازعانداردىڭ ءبارى بولماسا دا، باسىم كوپشىلىگى پەسا دەگەننىڭ نە ەكەنىن، ونىڭ وزگە جانرداعى شىعارمالاردان قانداي ايىرماشىلىعى بولاتىنىن جەتە بىلمەيتىنى انىق اڭعارىلادى. باس­قا­نى بىلاي قويعاندا، پەسانى قاعاز­عا تۇسىرگەندە ونىڭ گراماتيكالىق ەرەك­شەلىكتەرى مەن ەرەجەلەرى بولاتىنىن ەسكەرۋ كەرەك قوي. مىسالى، پەسادا كەيىپ­كەردىڭ سوزدەرى مەن اۆتوردىڭ تۇسىن­دىرمەلەرى قاجەت جاعدايدا جاقشاعا دا الى­نىپ، ەكى ءتۇرلى ارىپتەرمەن جازىلۋعا ءتيىس. پەسالارىڭ كوپشىلىگىندە وسى شارت-تالاپ مۇلدەم اياقاستى بولادى. سو­نىڭ سالدارىنان پەساداعى كەيىپ­كەر­دىڭ ديالوگى مەن اۆتور ءسوزىنىڭ قايسىسى­نىڭ قاي جەردەن باستالىپ، قاي تۇستان اياق­تا­لاتىنىن تۇسىنبەي، ادامنىڭ باسى قاتادى.

ءتىپتى كەيدە اۆتوردىڭ ءوز پەساسىنىڭ ساحنادا قويىلعاندا نەشە ساعات، نەشە مينۋت جۇرەتىنىنە دەيىن ناقتى كورسەتىپ قوياتىن كىسى كۇلەرىك جاعداي دا كەزدەسەدى. ياعني بۇل اۆتوردىڭ بىرەۋدىڭ پەساسىن وقىماق تۇگىلى، جالپى، تەاترعا بارما­عان، ال عايىپتان تايىپ اندا-ساندا بارا قالسا ونداعى جاعدايعا شىعارماشىلىق تۇلعا رەتىندە تەرەڭ وي جۇگىرتپەگەنىن كورسەتەدى. ايتپەسە، سپەكتاكل دەگەننىڭ الدىن الا ءتۇسىرىلىپ، ءار مينۋتىنا دەيىن دايىن بولىپ تۇراتىن كينو ەمەس، ءتىرى ورگانيزم ەكەنىن، سوعان وراي سپەكتاكلدىڭ ۇزاقتىعى ءار كۇنى ءارتۇرلى بولاتىنىن اڭ­عارار ەدى عوي. ايتسە دە، ەڭ باس­تى ما­سە­لە بۇل ايتىلعاندار دا ەمەس. ەڭ باس­تىسى، كەيبىر دراماتۋرگتەردىڭ پەسا وقى­­مايتىنى ولاردىڭ جازعان دراما­لىق شىعارمالارىنىڭ بولمىس-بىتىمى­نەن اڭعارىلادى. بۇعان ناقتى مىسال كەلتىرەيىك. سوڭعى ۋاقىتتا تاريحي دەرەكتەردى پەساعا كوشىرىپ الىپ، تەاتر ساحناسىندا كەيىپكەرلەرگە سول مالى­مەت­تەردى قاز-قالپىندا كەزەك-كەزەك ايتقى­زا بەرۋ بىزدە ۇيرەنشىكتى جاعدايعا اينال­عان. مۇنداي كەمشىلىكتەر، اسىرەسە، سوڭعى كەزدە جاڭادان جازىلعان تاريحي درامالاردان ايقىن بايقالادى. ياعني ساحناعا اۋەلى ءبىر قاريا شىعىپ، وتكەن تاريحتى ايتا باستايدى. سوسىن ول تاريحتاعى ايتىل­عان كەيىپكەرلەر كەزەك-كەزەك ورتاعا شىعىپ، بۇل وقيعانىڭ قالاي بولعانىن ۇزىن-سونار ديالوگتەرمەن حابارلاپ، سوسىن بىردەن كەتىپ قالادى. ەندى ساحناعا باسقا كەيىپكەرلەر شىعىپ، باسقا تاريح تۋرالى جاڭا «بايانداما» جاساۋعا كى­رىسەدى. ءسويتىپ، ۇزىن-سونار اڭگىمە-لەكتسيا وسىلاي جالعاسا بەرەدى.

مۇنداي پەسالاردى كوركەم شىعار­ما، شىنايى دراماتۋرگيا دەپ ءتۇسىنۋدىڭ قازاق ادەبيەتى مەن قازاق تەاتر ونەرىندە قالاي، قايدان پايدا بولعانى مۇلدەم تۇسىنىكسىز. ويتكەنى تەاتر تاريحپەن اينا­لى­سات­ىن عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتى ەمەس، ادامنىڭ جان دۇنيەسىن، تاعدى­رىن، كۇيىنىش-ءسۇيىنىشىن كورسەتەتىن قا­سيەت­تى ونەر ورداسى ەمەس پە؟ ارعىسى گرەك، ريم زامانىنان باستاپ، بەرگىسى شەكس­پير، چەحوۆقا دەيىنگى بۇكىل دراماتۋرگ­تەر پەسا جازۋدى وسىلاي تۇسىنگەن. ءتىپتى ءوزىمىزدىڭ مۇحتار اۋەزوۆ، عابيت مۇسىرەپوۆتەر دە ءوز كەيىپكەرلەرىن ورتا­عا شىعارىپ، تاريحي شەجىرەلەردى سول قال­پىندا ايتقىزىپ قويماعان. مۇنداي جاعدايلار قازىرگى قازاق تەاترلارىنان باسقا وزگە ەلدەردە وتە سيرەك كەزدەسەدى. ءتىپتى وسى ءوزىمىزدىڭ قازاقستانداعى ورىس تەاترلارى دا مۇنداي شىعارمالاردى ەش­قاشان ساحنالامايدى.

جازيرا احمەتوۆا:

– پەسا دا ادەبيەتتىڭ ءبىر جانرى دەگەنىمىزبەن دە، مۇنى قانداي وقىرماندار وقيدى؟ تەك تەاتر ءۇشىن عانا قاجەت پە دەپ وزىمە سۇراق قويامىن. بىزدە نەگە «پەسا» دەگەن جۋرنال جوق؟ ءبىر عاسىردان استام تاريحى بار دراماتۋرگيانىڭ ءالى ءبىر تۇراقتى قونىسى جوق. سەبەبى جىلىنا جۇزگە جۋىق پەسا جازىلادى. ءۇش جىل قاتارىنان دراماتۋرگ و.جانايداروۆ «سوۆرەمەننايا دراماتۋرگيا «دراما.KZ» فەستيۆالىن وتكىزىپ كەلەدى. ۇزدىكتەرى ارتىستەردىڭ كومەگىمەن ساحنادا وقىلىمعا شىعادى. ونلاين كەزىندە ەكى جىل قاتارىنان الماتى قۋىرشاق تەاترىندا 60-تان اسا درا­ما­تۋرگپەن جۇمىس ىستەپ، پەسالارىن وقىدى. بىراق تەاتردان باسقا دا وقىرمانداردى وسى جانرعا نەگە باۋلىمايمىز. باسىلىمعا شىقپاعان پەسانى كىم قايدان وقىماق؟ ال اۆتورلار پەسانى جەلىگە جاريالاي قويمايدى. ءتىپتى دراماتۋرگتەر قالامداستارىنىڭ پەساسىن وقۋ بىلاي تۇرسىن، قولداۋ كورسەتىپ تەاترعا كەلەتىندەرى دە سيرەك. جالپى، دراماتۋرگتىڭ مىندەتى پەساسىن جازۋ، ساتۋ عانا ەمەس، تەاتر مەن دراماتۋرگتىڭ اراسىندا ادەبي اگەنت بولۋى، پەسا ماركەتينگىن قالىپتاستىرۋى كەرەك.

سايا قاسىمبەك:

ءوز باسىما جا­ۋاپ بەرسەم، قىزمەت بابىما وراي دراما­تۋرگتەردىڭ پەسالارىن كوپ وقيمىن. كورەر­مەنگە ايتارى بارىن ىرىكتەپ، كوركەم­­دىك كەڭەسكە ۇسىنامىن. اسىرەسە جاس دراماتۋرگتەردى كوپ قولدايتىنىمدى جا­سىرمايمىن. ويتكەنى الدىنداعى ء«مۇيىزى قاراعايداي» دراماتۋرگتەردەن جول كۇتىپ، جاسقانىپ تۇرعان جاس دراماتۋرگتەرگە قولداۋ كوبىرەك كورسەتىلسە، ولاردىڭ بويىندا دراماتۋرگياعا دەگەن ىنتا، قى­زى­عۋشىلىق پايدا بولادى. قاي سالادا بولسىن، قۇداي سىيعا بەرگەن تالانتىن «وزىنە» قىزمەت ەتكىزەتىندەر تابىلادى. دراماتۋرگيا دا «ونداي تالانتتاردان» كەندە ەمەس. وكىنىشكە قاراي، «مەنەن باسقا دراماتۋرگ جوق. مەن – سوڭعى دراماتۋرگپىن» دەپ جۇرگەن اعا بۋىن وكىلدەرىنىڭ بارىن دا بىلەمىز. پەساسى كوبىرەك قويىلعان دراماتۋرگتە «وزىنەن باسقا دراماتۋرگ جوق» دەگەن پىكىر تەز قالىپتاسىپ كەتەتىنىن بايقادىم. وعان «اتاقتىنىڭ اتى-ءجونى تۇرسا، رەپەرتۋارىمىز سۇبەلى كورىنەدى» دەپ، تەاتر تاراپىنان دا جالپاقشەشەيلىك بولىپ جاتاتىنىن قوسىڭىز. الدىڭداعى مىق­­تى­مەن كاسىبي باسەكەگە تۇسە ءجۇرىپ، سوڭىنان ەرگەن جاس بۋىندى تاپتاپ كەت­كەنگە جول بەرمەۋىمىز كەرەك. قالا­مى جاسقانىپ تۇرعان جاس دراماتۋرگكە قولداۋ كورسەتىپ، دراماتۋرگيانىڭ بو­لا­شاعى ءۇزىلىپ قالماۋىنا تاجىربيەلى دراماتۋرگتەردىڭ ىقپال ەتە ءبىلۋى وتە ماڭىزدى. بۇگىندە تەلەارنالاردا قاپ­تا­عان جوبالارعا ستسەناري جازۋ ءتيىم­دى بولىپ كەتتى. اناۋ ايتتى جۇرەككە سال­­ماق سالىپ اۋرە بولماي-اق، جەڭىل-جەل­­پى ستسەناريلەرمەن قوماقتى اقشا تابۋعا بولادى. كوپ جاعدايدا تەاترلار پەساڭدى تەگىن بەرسەڭ قويىپ، قالاماقى سۇراساڭ تەرىس اينالىپ كەتەدى. بۇنىڭ اقىرى دراماتۋرگيانىڭ قۇلدىراۋىنا، داعدارىسقا ۇشىراۋىنا اپارىپ سوعادى. سودان قورقامىن. سول سەبەپتى جاس دراماتۋرگتەردى قولداپ، جاستاردىڭ كوزقاراسىمەن ساناسا وتىرىپ، قاتە جەرىنە قولۇشىن بەرگەن ابزال.

 

ء«بىز ەرتەڭ ادام بولىپ قالۋ ءۇشىن بۇگىن تەاترعا بارامىز»

– قوعام ءۇشىن تەاتر ماڭىزدى دەپ ويلايسىز با؟

جازيرا احمەتوۆا:

– تەاتر ونەرى دە – قوعامدىق وي-سا­نانىڭ نەگىزگى ءبىر فورماسى. حالىقتى ەستە­تيكالىق ادامگەرشىلىك پەن ىزگىلىككە تاربيەلەۋدىڭ ءبىر قۇرالى ىسپەتتەس. ستا­تيس­­تيكالىق مالىمەت بويىنشا قازىر قا­زاقستاندا 65 تەاتر جۇمىس ىستەيدى. ياعني ءار قالادا تەاتر بار. ونىڭ 52-ءسى مەملەكەتتىك (بۇل قاتاردا 4 ۇلتتىق (ەتنوس­تىق) تەاتر: ۇيعىر، كورەي، نەمىس جا­نە وزبەك تەاترى بار). ال مۇنىڭ سىرتىندا لابوروتوريا­لار مەن جەكە تەاتر­لار (حالىقتىق تەاتر­لار) جۇزدەن اسادى. تەاتر بولعان كۇننىڭ وزىندە كورەرمەن كەلە مە؟ كورەرمەنگە تەاتر كەرەك پە دەپ تە ايتقىڭ كەلەدى. بىرىنشىدەن، بالانى تەاترعا اكەلمەس بۇرىن اتا-انانىڭ ءوزىن تەاترعا ۇيرەتۋ كەرەك سەكىلدى. دامىعان زا­مان تيكەتون سەكىلدى ونلاين بيلەت ساتىلىمدارى بار بولعان كۇننىڭ وزىندە كورەرمەننىڭ تەاترعا تارتىلۋى ءالى دە اق­ساپ كەلەدى. «بالانىڭ العاشقى مەكتەبى – قۋىرشاق تەاترى»، دەگەن ن.گوگول. مەك­تەپ وقۋلىقتارىنا ارنايى قوسىمشا تەاتر دەگەن ءدارىس ەنگىزسە، بالكىم كوزقاراس وزگەرەر مە ەدى. اتا-انالار 500 تەڭگەگە با­لا­نى تەاترعا اپارعاننان گورى، 5 مىڭ تەڭ­گەگە مەگاپارككە اپارعاندى دۇرىس كورەدى. بالكىم بىزگە دە مەگاتەاتر قاجەت شىعار.

ءسۇلتانالى بالعاباەۆ:

– كەز كەلگەن ەلدىڭ مادەني دارەجەسى ەڭ الدىمەن تەاتر ونەرىنىڭ جەتىستىگىمەن باعالانادى. بۇل رەتتە قازاقستاننىڭ مۇمكىندىگى وتە زور. قازىر ەلىمىزدەگى كاسىبي تەاترلاردىڭ ۇزىن سانى 60-تان اسادى. بۇل تەاتر­لار – قازاقستاننىڭ مادەني-رۋحاني سالاداعى باعا جەتپەس بايلىعى. ولار مەملەكەتىمىزدىڭ تاۋەلسىزدىگىنە، ەلىمىزدىڭ ءوسىپ-وركەندەۋىنە قىزمەت ەتۋگە ءتيىس. تەاتر­­لارىمىزدىڭ رەپەرتۋارلىق سايا­ساتىنان ەلىمىزدىڭ تىنىس-تىرشىلىگى، ما­دەني-رۋحاني دەڭگەيى جۇيەلى تۇردە كورىنىس بەرۋى كەرەك.تەاترلارىمىز­­دىڭ مۇن­داي دارەجەگە كوتەرىلۋىنە قارجى­لىق-ماتەريالدىق جاعىنان ءتيىستى جاع­داي جاسالعان. ياعني قازاقستانداعى تەاتر ونە­رىن بۇگىنگى زامان تالابىنا ساي بيىك دەڭگەيگە كوتەرىپ، دامىتۋعا تو­لىق مۇم­كىندىك بار. بىراق، وكىنىشكە قا­راي، ول مۇمكىندىك ويداعىداي جۇزەگە اس­پاي كەلەدى. ياعني بۇل سالادا جەدەل تۇردە قولعا الاتىن وزەكتى ماسەلەلەر از ەمەس. ولاردىڭ ەڭ باستىلارىنىڭ ءبىرى – تەاترلاردىڭ رەپەرتۋارىن كوركەمدىك ساپاسى جوعارى جاڭا پەسالارمەن قام­تاماسىز ەتۋ. وسىعان وراي، تاعى ءبىر ماسەلەگە ايرىقشا توقتالا كەتكىمىز كەلەدى. ەجەلدەن قالىپتاسقان ءداستۇر بو­يىنشا ۇلتتىق دراماتۋرگيا وركەندەمەي تەاتر ونەرى ەشقاشان العا باسپايدى. سوندىقتان دا الەمدەگى بارلىق ەلدىڭ تەاترلارى ەڭ الدىمەن وزدەرىنىڭ ءتول تۋىندىلارىن ساحنالايدى، رەپەرتۋاردىڭ باسىم بولىگىن ءوز اۆتورلارىنىڭ پەسالارى قۇرايدى. ال ءبىزدىڭ تەاترلارداعى قويىلىمداردىڭ كەمىندە جارتىسى – شەتەلدىك شىعارمالار. بىزدەگى تەاتر­لاردىڭ رەپەرتۋارىن قاداعالاپ، جاڭا قويىلىمداردىڭ كوركەمدىك ساپاسىن باعالاپ وتىرۋعا مادەنيەت جا­نە سپورت مينيسترلىگىنىڭ شاماسى جەت­پەيدى. ويتكەنى قازاقستانداعى تەاتر­لاردىڭ باسىم كوپشىلىگى وبلىستىق، قالا­لىق اكىمدىكتەرگە باعىنادى. ال بۇل اكىمدىكتەر مەن ولارداعى مادەنيەت باسقار­مالارى ءوز تەاترلارىنىڭ رەپەرتۋارىن قاداعالاپ، جاڭادان ساحنالانعان قويىلىمداردىڭ كوركەمدىك ساپاسىنا باعا بەرۋگە جەتكىلىكتى كوڭىل بولمەيدى.

سەرىك اسىلبەك:

– قوعام ءۇشىن ارينە تەاتر ماڭىزدى. تەاترعا نە ءۇشىن بارۋ كەرەك، ء«بىز ەرتەڭ ادام بولىپ قالۋ ءۇشىن بۇگىن تەاتر­عا بارامىز»، دەپ ءبىر ۇلى سۋرەتكەر ايتىپتى، ياعني تەاتر ءبىزدىڭ ىشكى جان دۇنيەمىزدى بايىتادى، ودان ءارى تەرەڭ­دەتە تۇسەدى، جاڭا وي سالادى. قوعامداعى ورنىمىزدى ىزدەتەدى. توماس مانن: «تەاتر توبىردى ۇلتقا اينالدىرادى»، دەپ ەدى، وسى ءسوزدىڭ كادىمگىدەي جانى بار دەپ ويلايمىن. ادامنىڭ كودتىق ساناسىندا بۇكىل ادامزات تاريحى جازۋلى تۇر. تەاتر سەكىلدى ەشبىر ونەر ادامنىڭ بۇكىل ىشكى قىرتىسىن ەگجەي-تەگجەيلى اشىپ، تانىتىپ بەرە المايدى. سول ءۇشىن دە تەاترعا بارۋىمىز كەرەك. تەاتردىڭ پروزالىق شىعارمالاردان ءبىر ەرەكشەلىگى پروزادا اۆتور ءومىردى باياندايدى، سەن ونى كوز الدىڭا وزىڭشە ەلەستەتەسىڭ، ءتىپتى ءوزىڭ رەجيسسەر، ءوزىڭ كورەرمەن بولىپ، سول سۋرەتتەردى ءوزىڭ ءتىرىلتىپ، وزىڭ­شە وي قورىتاسىڭ. ال تەاتردىڭ كەرە­مەت­تىگى – ءومىر سەنىڭ قاق الدىڭدا، ساحنا­دا ءجۇرىپ جاتادى. سەن سول ءومىردى با­قىلاپ، قاراپ، ىشتەي سول ءومىردىڭ قا­را­ما-قايشىلىقتارىن، باقىتى مەن قۋانى­ش­ىن، مۇڭى مەن زارىن ءتۇسىنىپ وتى­راسىڭ. ياعني پروزاداعى سياقتى ونى وزىڭشە ەلەستەتپەيسىڭ، دراماترۋگ ءومىردى رەجيسسەرمەن بىرگە ساحنادا كوز الدىڭا اكەپ بەرەدى. ال كينودان ەرەكشەلىگى، كينودا ءسىز اكتەرلەردىڭ ويىن سۋرەت ارقىلى عانا كورەسىز، ال مۇندا ءتىرى اكتەردى كورە الاسىز، ونىڭ بۇكىل ىشكى الەمىن، جان دۇنيەسىنىڭ قۇبىلىستارىن جيىرما، وتىز، ءتىپتى ءجۇز مەتر جەردەن قاراپ وتىرىپ، ءوزىڭىز كۋا بولاسىز. بۇل تەاتر سپەكتاكلى كوپشىلىكتىڭ ەموتسيالىق اسەرىن كۇشەيتەدى. تەاتردىڭ ادامزات بالاسىنا قىزمەت ەتىپ كەلە جاتقانىنا ەكى جارىم مىڭ جىل بولدى، سودان بەرى تەلەۆيدەنيە، راديو، ينتەرنەت تە شىقتى، بىراق تەاتردى ەشقايسىسى ولتىرە العان جوق.

سايا قاسىمبەك:

– البەتتە، ماڭىز­دى. ۋاقىت اعىنىن­دا جەلدەي ەسىپ، سەلدەي جوڭكي بەرسەك،  وتكە­نىمىزدەن ايىرىلامىز. ەكران­نان كورگەندەگى اسەر مەن تەاتر ساحنا­سىنداعى ارتىستەردىڭ جاندى ويىنىن تىكەلەي قارىم-قاتىناستا وتىرىپ كورگەننىڭ اسەرى ەكى بولەك الەم. ءبىر عا­نا م.اۋەزوۆتىڭ «قارا­گوزىندەگى» ماحاب­باتتىڭ ۇلبىرەگەن سۇلۋلىعى، مارجانداي تىزىلگەن ساف ءسوزى مەن ۇلتتىق كوستيۋمدەردەگى ارتىستەردىڭ ساحنادا وينا­عانىن بەتپە-بەت كورىپ وتىرعان كورەر­مەننىڭ ساناسىندا توڭكەرىس بولۋى، ۇلت­تىق داستۇرىنە دەگەن ماحابباتى ويانۋى ەكرانمەن سالىستىرعاندا الدەقايدا پارمەندى جۇرەدى. كورەرمەننىڭ كوز الدىندا سويلەپ تۇرعان ءارتىستىڭ ويى­نىنان العان اسەرىن، قولداعى تەلەفوننان كورگەن دۇنيەلەرمەن سالىستىرۋعا دا كەلمەس. كونفۋتسيدەن پاتشا: «ۇلتتى جويۋ ءۇشىن نە ىستەۋ كەرەك؟» دەپ سۇراپتى. سوندا كونفۋتسي: ء«داستۇرىن جويۋ كەرەك»، دەپ جاۋاپ بەرىپتى. كوردىڭىز بە، ءداستۇردى كورسەتە بىلگەننىڭ، ساقتاۋدىڭ ماڭىزدىلىعى قايدا جاتىر؟! بۇگىنگى قوعامدا ءداستۇردىڭ مايەگىن ساقتاپ وتىر­عان جەر – تەاتر. قازاقتىڭ التىن باقانى سانالاتىن سالت-ءداستۇرى، ەش تىلگە ۇقسامايتىن ءسوز سۇلۋلىعىنان ۇلتتىق دراماتۋرگيانىڭ ج ۇلىنى قۇ­را­لىپ، حاس سۇلۋدىڭ ادەمى ورىلگەن بۇرىمىنداي سالتانات قۇراتىن جەرى تەاتر ساحناسى ەكەنىن ەسكەرسەك، تەاتردىڭ ۇلت ءۇشىن قانشالىق ماڭىزدىلىعى دارالانىپ شىعا كەلمەك. تەاتردى قولداۋدىڭ، ماپەلەۋدىڭ ۇلتتىق قۇندىلىعى، ۇلتتىق ستراتەگياسى وتە زور. سەبەبى تەاتردىڭ توقتاۋىنا جول بەرسەك، ۇلتتىق بولمىسىمىزدى جاھاندانۋ جالماپ، قازاقتىق كەلبەتىمىزدى جوعالتامىز.

ءاليا بوپەجانوۆا:

– ارينە، قوعام ءۇشىن تەاتر ماڭىزدى. ت.ماننىڭ اتاقتى ءسوزى بار عوي: «تەاتر توبىردى حالىققا اينالدىرادى». مەن بۇ­عان «...تەاتر حالىقتى ۇلتقا اينالدىرادى» دەگەندى قوسار ەدىم. تەاتر قاشاندا قوعامداعى، ادام ساناسىنداعى وزگەرىستەردى كورسەتەدى، ال بولاشاق پەرسپەكتيۆانى دا بولجاي السا – مىندە­تىن ەكى-ءۇش ەسە ورىنداعانى. بۇگىنگى دراما­تۋرگياعا وسىنى تىلەر ەدىم.

 

دراماتۋرگيانىڭ ەكىنشى ءومىرى ساحنادا تىرىلەدى

– پەسا جازعىسى كەلەتىن، بىراق نەدەن باستارىن بىلمەي جۇرگەن تالاپكەرگە قانداي كەڭەس بەرەسىز؟

ءسۇلتانالى بالعاباەۆ:

– مەن ون بەس جىلعا جۋىق ۋاقىت بول­دى ت.جۇر­گەنوۆ اتىنداعى قازاق ۇلت­تىق ونەر اكادەميا­سىندا كينوتەلەدراما­تۋرگيا ماماندىعى بويىنشا كۋرس جەتەك­شىسى بولىپ ۇستازدىق قىزمەتپەن اينالىسامىن. مىنە، وسى جۇمىسىما بايلانىستى بولاشاقتا دراماتۋرگ بول­عى­سى كەلەتىن جاس تالاپكەرلەرگە شامام جەتكەنشە جول كورسەتىپ، پەسا جازۋ­دىڭ قىر-سىرىن ۇيرەتىپ كەلەمىن. جانە بۇل ەڭبەگىمنىڭ جەمىسىن دە كورىپ ءجۇرمىن. مىسالى، ءوزىم ءتورت جىل وقىتقان ايدانا الاماننىڭ «جۇرەگىمنىڭ يەسى» اتتى پەساسى م.اۋە­زوۆ اتىنداعى تەاتردا ساحنالانىپ، سىنشىلار مەن كورەرمەن قاۋىمنان جاقسى باعاسىن الدى. اليشەر راحات دەيتىن شاكىرتىم جاقسى جازۋشى، دراماتۋرگ رەتىندە جۇرتشىلىققا كادىمگىدەي تانىمال بولىپ ۇلگەردى. جالپى، بۇل رەتتە مەنى ەرەكشە قۋانتاتىنى، قازىرگى جاستار باياعى ءبىزدىڭ جاس كەزىمىزبەن سالىستىرعاندا وتە ەركىن، بارىنشا اشىق-جارقىن، قابىلەت پەن مۇمكىندىكتەرى دە الدەقايدا مول. مىنە، وسى قابىلەت پەن مول مۇمكىندىكتەرىن ولار دۇرىس، ءتيىمدى پايدالانا بىلۋلەرى كەرەك. ارينە، بۇل بولاشاقتا دراماتۋرگ بولامىن دەگەن جاس تالاپكەرلەرگە دە تىكەلەي قاتىستى. بۇل ءۇشىن نە ىستەۋ كەرەك؟ مەنىڭ دراماتۋرگيا تۋرالى باعانادان بەرى ايتقان اڭگىمەلەرىم ەڭ الدىمەن، مىنە، وسىنداي جاستارعا، ياعني پەسا جازعىسى كەلەتىن، بىراق نەدەن باستارىن بىلمەي جۇرگەن تالاپكەرلەرگە ارنالعان. سوندىقتان دا مۇنداي جاستار وسى اڭگىمەدە ايتىلعان ماسەلەلەردى ءبىرىنشى كەزەكتە ەسكەرسە دەيمىن. ياعني بولاشاقتا پەسا جازامىن دەگەن ءاربىر جاس تالاپكەر ەرتە باس­تان دراماتۋرگيانىڭ قىر-سىرىن جان-جاقتى زەرتتەپ، ابدەن وقىپ، ءتۇسىنىپ، يگەرىپ الۋى كەرەك. سوناۋ ەجەلگى ريم، گرەك زامانىنداعى پەسالاردان باس­تاپ، بۇگىنگە دەيىنگى دراماتۋرگيانىڭ ۇزدىك شىعارمالارىمەن جان-جاقتى تانىسىپ شىقسا، تىپتەن جاقسى. مىنە، وسىن­داي جاعدايدا عانا جاقسى دراماتۋرگ قالىپتاسىپ، كوپشىلىك كوڭىلىنەن شىعا­تىن كوركەم پەسا دۇنيەگە كەلەدى.

ءاليا بوپەجانوۆا:

– دراما جانرى ارقىلى ەڭ الدىمەن وزىنە، سودان كەيىن قوعامعا ايتارى بولسا، ايتەۋىر ءبىر باستايدى عوي. وسىنداي تالانتتى جاسقا ماقساتتى ىزدەنىس، تەرەڭ ءبىلىم، سانا سەرگەكتىگىن تىلەر ەدىم (تىز ەتپەمەن ءبىر پەسا، مۇمكىن ەكى پەسا جازۋعا بولار، سودان كەيىن نە جازارىن بىلمەي، ءارتۇرلى كومپيلياتسياعا كەتۋ قاۋپى بار). شىدامى جەتىپ ەريك بەنتليدىڭ «جيزن درامى» اتتى ەڭبەگىن وقىپ شىقسا... جالپى، بەلگىلى ادەبيەتتانۋشى، سىنشى، دراما زەرتتەۋشىسىنىڭ وسى ەڭبە­گىن «دراما تىنىسى» دەپ پە، قازاق تىلىنە اۋدارسا دا دۇرىس بولار ەدى. جانر قىر-سىرىن ۇيرەتەتىن باسقا دا ەڭبەكتەر بار.

سەرىك اسىلبەك:

– دراماتۋرگ بول­عىسى كەلەتىن ءاربىر تالاپكەر ەڭ ال­دى­مەن ەۆريپيد، ەسحيل، شەكسپير، ا.پ.چەحوۆ. ۋيليام تەننەسسي، يۋدجين و نيل، گەرحارد گاۋپتمان، سامۋەل بەك­كەت سياقتى الەمدىك دراماتۋرگيانىڭ كوريفەيلەرىن ەگجەي-تەگجەيلى زەرتتەپ وقۋى كەرەك. وسى سياقتى الەمدىك دەڭ­گەيدەگى شەبەرلەردەن ۇيرەنگەن ءجون. تەك ۇلتتىق، ايماقتىق شەبەرلەرمەن شەك­­تەلىپ قالۋعا بولمايدى. ويتكەنى ادام­­زاتقا ءتاننىڭ ءبارى اعىلشىنعا دا، قا­زاققا دا، ورىسقا دا – بارىنە ورتاق. سون­دىق­تان الەمدىك دراماتۋرگيا كوريفەيلەرىنىڭ شىعارمالارىن ەڭ الدىمەن تۇشىنىپ وقۋ كەرەك. سودان كەيىن ولاردى تالداعان تەاتر سىنشىلارىنىڭ شىعارمالارىن وقىعان دۇرىس. وسى ورايدا ايتا كەتەتىن ءبىر جايت، ءبىزدىڭ قازاق دراماتۋرگياسى ناسيحاتشىلدىقتان، ديداكتيكادان، اقىل ايتقىشتىقتان ارىلۋى كەرەك. ويتكەنى ونەر دەگەنىمىز – اقىل ايتۋ ەمەس. بيلەردى سارناتىپ قويىپ، ابدەن جاۋىر بولعان اقىل ايتۋ ەمەس، ءومىر­دى تەرەڭىنەن اشىپ كورسەتۋ، سونىمەن بىرگە ادامزات تىرلىگىنىڭ قۇپيالارىن اشۋ. ونىڭ ۇستىنە ءبىزدىڭ سپەكتاكلدەر تىم جاداعاي بولماۋى كەرەك، ايتاتىنىن اشىپ تاستاپ، ەكىنى ەكىگە كوبەيتسەڭ ءتورت بولادى دەگەن سياقتى قاراپايىم دۇنيەلەردى تاپتىشتەۋدىڭ ەش قاجەتى جوق. ا.س.پۋشكيننىڭ: «يسكۋسستۆو دولجنو بىت نەمنوجكو تاينستۆەننىم»، دەگەنى بار. ياعني ونەر از بولسا دا قۇپيا بولۋى كەرەك. ءار ساحنالىق شىعارمانىڭ ايتپاق ويى، يدەياسى ونىڭ تومەنگى قاباتتارىندا كورىنبەي جاتۋى كەرەك، ونى تەاتر سىنشىلارى مەن كورەرمەندەر وزدەرى ىزدەپ تاۋىپ السىن.

سايا قاسىمبەك:

– جەكە تاجى­ريبەمنەن ايتسام، ءاۋ باستا شىعارماشىلىق جولىمدى دراماتۋرگتىڭ بىلىمىمەن باستاعان جوقپىن. ونەر سالاسىندا جۇرگەندىكتەن، دراماتۋرگياعا دەگەن قىزىعۋشىلىعىم ويانىپ، وزىن­دىك جۇمىسپەن اينالىستىم. دراما­تۋرگيانىڭ قۇرىلىمىن، قاقتىعىسىن، شيەلەنىستىڭ شارىقتاۋ شەگىن كوپ زەرتتەدىم. ماسەلەن، دراماتۋرگ بولىپ قالىپتاسۋىما شەكسپير، م.اۋەزوۆ، م.بايدجيەۆتىڭ تۋىندىلارى تىكەلەي ىقپال ەتتى. مۇمكىندىگىنشە ونەر اكادە­مياسىنداعى دراماتۋرگ دايارلايتىن تاجىريبەلى مامانداردىڭ اقىل-كەڭەسىن السا، قۇبا-قۇپ. دراماتۋرگيانى باستاماس بۇرىن، ەڭ الدىمەن، جانرعا دەگەن ماحابباتتىڭ باستى ءرول اتقاراتىنىن ايتقىم كەلەدى. ويتكەنى دراماتۋرگيانىڭ ەكىنشى ءومىرى ساحنادا تىرىلەدى. وسىعان دايىن بو­لۋى كەرەك. دراماتۋرگيانىڭ تەز پوپۋلي­زاتسياعا تۇسەتىن كينوستسەناريمەن سالىستىرعاندا ۇتىلاتىن دا تۇسى بارىن، بىراق ۇلتقا قوسارى مول ەكەنىن بىلسە ەكەن دەيمىن.

جازيرا احمەتوۆا:

– ارينە كەز كەلگەن جازۋشى بىر­دەن دراماتۋرگياعا كەلمەيدى. قازاق دراماتۋرگياسىنىڭ وزىندىك قالىپتاسۋ جولى بار، ونىڭ ارعى-بەرگى تاريحىنان دا، نەگىزىن قالاپ كەتكەن اعا بۋىن شىعارمالارىن وقىسا، تەاترمەن بىرگە تىنىستاسا دەيسىڭ عوي. جازۋ دەگەنىمىز ونلاين قيالداۋ ەمەس قوي، تاعدىرى بار جاندارمەن ارالاسۋ، پىكىر الماسۋ سەكىلدى كوپ كورىپ، كوپ ءجۇرۋ كەرەك. جازاتىن شىعارماڭا دانەك ىزدەيسىڭ. تەك قالامىڭ قارىمدى، ويىڭ ۇشقىر بولسا، شىعارماڭ دا جەردە قالمايدى. بۇگىندە ت.جۇرگەنوۆ اتىنداعى قۇوا-دا ارنايى دراماتۋرگيا ءبولىمى بار. ول جەردە د.يسابەكوۆ، س.بالعاباەۆ، س.ەلۋباي، ق.مۇرات سەكىلدى دراماتۋرگتەر ءدارىس بەرەدى. و.جانايداردىڭ «Drama.kz»، ق.مۇراتتىڭ پەسا جازۋعا، جازۋشىلىق قابىلەتىن شىڭداۋ ءۇشىن، ادەبيەت پەن دراماتۋرگيا سالاسىن تەرەڭ مەڭگەرۋ ءۇشىن جاس دراماتۋرگتەرگە ارنالعان «ريتم» رەسپۋبليكالىق ستۋدەنتتىك شىعارماشىلىق لابوروتورياسى جۇمىس ىستەيدى. جاس تالاپكەرلەر قالامداستارىمەن بىرلەسە جۇمىس ىستەسە، دراماتۋرگياعا جول تارتا الادى. كەز كەلگەن تەاتردىڭ ادەبيەت بولىمىمەن كەڭەسسە دە باعىت-باعدار الادى.

 

دوڭگەلەك ۇستەلدى جۇرگىزگەن دۇيسەنالى الىماقىن،

«Egemen Qazaqstan»

 

 

سوڭعى جاڭالىقتار

ۇقساس جاڭالىقتار