ماقالامىزدىڭ ءتۇپ-توركىنى نۇر-سۇلتان قالاسىنىڭ مەملەكەتتىك مۇراعاتىندا جاتىر. اتا دىنىمىزبەن الىسقان كەڭەس يدەولوگياسىنىڭ كەساپاتتى شەشىمدەرى تاڭبالانعان قۇجاتتار كوپتەپ كەزدەسەدى. ءبىز تاقىرىپقا تۇزدىق بولار اقپاراتتاردى عانا ىلىككە الدىق. كەرباققان كەڭەستىك جۇيەنىڭ قازاق حالقىنا جاساعان جاماندىعى جانىمىزعا باتتى.
اقمولاداعى العاشقى مەشىتتى قاراپايىم حالىق «ەسكى مەشىت», ء«بىرىنشى مەشىت», «اعاش مەشىت» دەپ اتاعان. قۇرىلىسى 1838 جىلى باستالادى. ونى ءوز قاراجاتىنا تۇرعىزعان قوڭىرقۇلجا قۇدايمەندين سۇلتان ەكەن. ەسىمى ەل ىشىندە ءالى كۇنگە دەيىن ۇلكەن قۇرمەتپەن اتالادى, اسىرەسە بايىرعى قالا تۇرعىندارى جاقسى بىلسە كەرەك.
1842 جىلى يمامداردىڭ قولداۋىمەن وسى مەشىت جانىنان ءدىني وقۋ ورنى اشىلىپ, بالالارعا شاعاتايشا, ارابشا وقۋ مەن جازۋدى ۇيرەتەدى. ۇستازدار بىرلەسىپ قۇران كارىمدى جاتتادى. وقۋشىلارعا قاجەتتى وقۋلىقتار مەن كىتاپتاردى اتا-انالارى مەن تۋىستارى ساتىپ الىپ بەرىپ وتىرعان.
1843 جىلى جەرگىلىكتى مۇسىلمان بالالارىنا ساباق بەرگەن مولدا مەشىت جانىنان شاعىن ءۇي سالادى. ونىڭ بىردەن-ءبىر سەبەبى – قايىرىمدىلىق داستارقانى. الىستان ات تەرلەتىپ كەلگەن قوناقتار, كەرۋەن-كوشتەر مەشىت جانىنا ايالداپ, اس-سۋىن ىشكەن. كەيىننەن ىزگى ءداستۇر كەڭ ەتەك جايىپ, ماڭايداعى اۋىل تۇرعىندارى مەشىتتى دۇعا وقيتىن كورنەكتى عيماراتتىڭ بىرىنە اينالدىرادى.
ايتسە دە حالىقتىڭ قۋانىشى كوپكە ۇزامادى. وكىنىشكە قاراي, ءدىني عيمارات 1920 جىلى وتقا وراندى. قالا ءارحيۆىنىڭ باستاماسىمەن 2019 جىلى قازىرگى يمانوۆ كوشەسىنە سالىنعان ءۇيدىڭ قاسبەتىنە مەموريالدىق تاقتا ورناتىلدى.
ورنىندا بار وڭالار دەگەندەي, ورتەنگەن عيماراتتىڭ ورنىنا قالاداعى كاسىپكەرلەر, اعايىندى قوسشىعۇلوۆتار باستاعان داۋلەتتى ادامدار, ءدىندارلار بىرلەسىپ, كۇيگەن قىزىل كىرپىشتەن جاڭا مەشىت سالادى. ونى حالىق «تاس مەشىت» نەمەسە «قىزىل مەشىت» دەپ اتاعان ەكەن.
ايتپاقشى, اقمولادا ەكىنشى مەشىت تە بولدى. ونى 1895 جىلى قالا بايلارىنىڭ ءبىرى, كوپەس نۇرمۇحاممەد زابيروۆ ءوز قاراجاتىنا تۇرعىزدى. قابىرعالارىنىڭ تۇسىنە قاراي حالىق اراسىندا «تاتار مەشىت» نەمەسە «جاسىل مەشىت» دەپ اتالعان بۇل اعاش مەشىت قازىرگى اباي كوشەسى مەن رەسپۋبليكا داڭعىلىنىڭ قيىلىسىندا ورنالاسقان ەكەن.
كوپ ۇزاماي ەكى عيماراتتىڭ دا توزىعى جەتەدى. العاشقى مەشىت تاريحي-ولكەتانۋ مۇراجايىنا پايدالانۋعا بەرىلەدى. ارتىنان 1940 جىلى كونستانتين-ەلەنينسكي شىركەۋىنە اينالادى. ودان كەيىن «كازپيۆو» زاۋىتى ورنالاسادى. ۋاقىت وتە, 1970 جىلى عيمارات بۇزىلىپ, ونىڭ ورنىنا كوپقاباتتى ءۇي تۇرعىزىلادى.
1930 جىلداردىڭ اياعىندا «جاسىل مەشىت» تە جابىلادى. الدىمەن مۇندا پيونەرلەر ءۇيى ورنالاسسا, 1950 جىلدارى عيمارات بۇزىلىپ, ورنىنا ءۇش قاباتتى تۇرعىن ءۇي سالىنعان. قازىر ونىڭ قورشاۋى عانا ساقتالعان. الدىڭىزدان قاقپالار, تاس تىرەكتەر, تەمىر تورلار عانا شىعادى. بۇگىندە «جاسىل مەشىتتىڭ» قورشاۋى قالانىڭ كيەلى نىساندار كارتاسىنا ەنگىزىلگەن.
وسى رەتتە تاعى ءبىر دەرەككە كوز تاستاساق. قالالىق كەڭەس جەرگىلىكتى سالىق تولەنبەگەندىكتەن ەكىنشى مەشىتتى جاپقانى تۋرالى ايتىلادى. بىراق ونىڭ جابىلۋى ورازا ايت مەرەكەسىنە تۇسپا-تۇس كەلىپتى. سودان مولدالار حالىق اراسىندا تۇسىندىرمە جۇمىستارىن جۇرگىزىپ, سالىق تولەۋگە قاجەتتى قاراجات جينايدى. وسىلايشا ناقتى شەشىم بەكىتىلمەي تۇرىپ, قالالىق كەڭەستىڭ مەشىتتى حالىققا قايتارۋدان باسقا امالى قالمايدى. بىراق كوپ ۇزاماي سالىق قىزمەتكەرلەرى ءوز دەگەنىنە جەتەدى.
جۇرتتىڭ بىرلىگى قوس مەشىتتى بىرنەشە جىل بويى قيراۋدان ساقتاپ قالعان ەكەن. حالىقتىڭ رۋحاني ءھام مادەني ومىرىنە جول اشقان ايشىقتى عيماراتتار جىلدار الماسا كەلە يدەولوگيانىڭ قۇربانى بولدى. دەسە دە اتا ءدىنىمىزدىڭ ايبارى بولعان اللانىڭ ءۇيى قانشاما بالانىڭ عۇمىرىنا رۋحاني ازىق بولعانى انىق.
