رۋحانيات • 20 قاڭتار، 2022

استاناداعى العاشقى مەشىت

174 رەت كورسەتىلدى

و تۇستا قازىرگى نۇر-سۇلتان قالاسىنىڭ اقمولا اتانىپ تۇرعان شاعى. سوناۋ قيىن كەزەڭدە قازاق دالاسىندا ىرگەسى قالانعان العاشقى  مەشىتتەردىڭ ءبىرى بەينەلەنگەن ەسكى سۋرەت كوزىمىزگە وتتاي باسىلدى. XIX عاسىردىڭ مۇعدارىندا مۇسىلماننىڭ رۋحاني ومىرىنە شىراقشى بولعان قاسيەتتى عيمارات ۇزاق جىلدار بويى ۇلتتىڭ يگىلىگىنە قىزمەت ەتتى. بۇگىنگى اڭگىمەمىز سول جايىندا.

ماقالامىزدىڭ ءتۇپ-توركىنى نۇر-سۇلتان قالاسىنىڭ مەم­لەكەت­تىك مۇراعا­تىندا جاتىر. اتا دىنىمىزبەن الىسقان كەڭەس يدەولوگياسىنىڭ كەساپاتتى شەشىمدەرى تاڭبالانعان قۇجاتتار كوپتەپ كەزدەسەدى. ءبىز تاقىرىپقا تۇزدىق بولار اقپاراتتاردى عانا ىلىككە الدىق. كەر­باققان كەڭەستىك جۇيەنىڭ قازاق حال­قى­نا جاساعان جاماندىعى جانىمىزعا باتتى.

اقمولاداعى العاشقى مە­شىت­تى قا­­راپايىم حالىق «ەسكى مە­شىت»، ء«بىرىن­شى مەشىت»، «اعاش مە­شىت» دەپ اتاعان. قۇرىلىسى 1838 جىلى باستالادى. ونى ءوز قا­را­جاتىنا تۇرعىزعان قوڭىر­قۇل­­جا قۇدايمەندين سۇلتان ەكەن.  ەسىمى ەل ىشىندە ءالى كۇنگە دەيىن ۇل­كەن قۇرمەتپەن اتالادى، اسىرەسە بايىر­عى قالا تۇرعىن­دارى جاقسى بىلسە كەرەك.

1842 جىلى يمامداردىڭ قول­داۋىمەن وسى مەشىت جانىنان ءدىني وقۋ ورنى اشىلىپ، بالا­لار­عا شاعاتايشا، ارابشا وقۋ مەن جازۋدى ۇيرەتەدى. ۇستازدار بىر­لە­سىپ قۇران كارىمدى جاتتادى. وقۋ­شىلارعا قاجەتتى وقۋلىقتار مەن كى­تاپتاردى اتا-انالارى مەن تۋىس­تارى ساتىپ الىپ بەرىپ وتىرعان.

1843 جىلى جەرگىلىكتى مۇسىل­مان بالالارىنا ساباق بەرگەن مولدا مەشىت جانىنان شاعىن ءۇي سالادى. ونىڭ بىر­دەن-ءبىر سە­بە­بى – قايىرىمدىلىق داستار­قانى. الىستان ات تەرلەتىپ كەلگەن قوناقتار، كەرۋەن-كوشتەر مە­شىت جانىنا ايالداپ، اس-سۋىن ىشكەن. كەيىننەن ىزگى ءداستۇر كەڭ ەتەك جا­يىپ، ماڭايداعى اۋىل تۇر­عىن­دارى مەشىتتى دۇعا وقيتىن كور­نەك­تى عيماراتتىڭ بىرىنە اينالدىرادى. 

ايتسە دە حالىقتىڭ قۋانىشى كوپكە ۇزامادى. وكىنىشكە قاراي، ءدىني عيمارات 1920 جىلى وتقا وراندى. قالا ءارحيۆىنىڭ باستاماسىمەن 2019 جىلى قازىرگى يمانوۆ كوشەسىنە سالىنعان ءۇيدىڭ قاسبەتىنە مەموريالدىق تاقتا ورناتىلدى.

ورنىندا بار وڭالار دەگەندەي، ورتەنگەن عيماراتتىڭ ورنىنا قالاداعى كاسىپكەرلەر، اعايىن­دى قوسشىعۇلوۆتار باستاعان داۋلەتتى ادامدار، ءدىندارلار بىر­لەسىپ، كۇيگەن قىزىل كىرپىشتەن جاڭا مەشىت سالادى. ونى حالىق  «تاس مەشىت» نەمەسە «قىزىل مەشىت» دەپ اتاعان ەكەن.

ايتپاقشى، اقمولادا ەكىنشى مەشىت تە بولدى. ونى 1895 جىلى قالا بايلا­رىنىڭ ءبىرى، كو­پەس نۇرمۇحاممەد زابي­روۆ ءوز قا­را­جاتىنا تۇرعىزدى. قابىر­عا­لارى­نىڭ تۇسىنە قاراي حالىق ارا­سىندا «تاتار مەشىت» نەمەسە «جاسىل مەشىت» دەپ اتالعان بۇل اعاش مەشىت قازىرگى اباي كوشەسى مەن رەسپۋبليكا داڭعىلىنىڭ قيى­لىسىندا ورنالاسقان ەكەن.

كوپ ۇزاماي ەكى عيماراتتىڭ دا توزىعى جەتەدى. العاشقى مەشىت تاريحي-ولكەتانۋ مۇراجايىنا پايدالانۋعا بەرىلەدى. ارتىنان 1940 جىلى كونستانتين-ەلە­نينسكي شىركەۋىنە اينالادى. ودان كەيىن «كازپيۆو» زاۋىتى ورنالاسادى. ۋاقىت وتە، 1970 جىلى عي­مارات بۇزى­لىپ، ونىڭ ورنىنا كوپقاباتتى ءۇي تۇرعىزىلادى.

1930 جىلداردىڭ اياعىندا «جاسىل مەشىت» تە جابىلادى. ال­دىمەن مۇندا پيونەرلەر ءۇيى ورنالاسسا، 1950 جىلدارى عي­ما­رات بۇزىلىپ، ورنىنا ءۇش قابات­تى تۇرعىن ءۇي سالىنعان. قازىر ونىڭ قورشاۋى عانا ساقتال­عان. الدىڭىزدان قاقپالار، تاس تىرەك­تەر، تەمىر تورلار عا­نا شىعادى. بۇگىندە «جاسىل مەشىت­تىڭ» قور­شاۋى قالانىڭ كيەلى نىساندار كارتاسىنا ەنگىزىلگەن.

وسى رەتتە تاعى ءبىر دەرەككە كوز تاس­تاساق. قالالىق كە­ڭەس جەرگىلىكتى سالىق تولەن­بەگەندىكتەن ەكىنشى مەشىتتى جاپ­قانى تۋرالى ايتىلادى. بىراق ونىڭ جابىلۋى ورازا ايت مە­رەكەسىنە تۇسپا-تۇس كەلىپتى. سودان مولدالار حالىق اراسىن­دا تۇسىندىرمە جۇمىستارىن جۇر­گى­زىپ، سالىق تولەۋگە قاجەتتى قارا­جات جينايدى. وسىلايشا ناقتى شەشىم بەكىتىلمەي تۇرىپ، قالالىق كەڭەستىڭ مەشىتتى حا­لىق­قا قايتارۋدان باسقا امالى قالمايدى. بىراق كوپ ۇزاماي سالىق قىزمەتكەرلەرى ءوز دەگەنىنە جەتەدى.

جۇرتتىڭ بىرلىگى قوس مەشىت­تى بىرنەشە جىل بويى قيراۋ­دان ساق­تاپ قالعان ەكەن. حالىق­تىڭ رۋ­حاني ءھام مادەني ومى­رى­نە جول اشقان ايشىقتى عي­ما­رات­تار جىلدار الماسا كەلە يدەو­لو­گيا­نىڭ قۇربانى بولدى. دەسە دە اتا ءدىنىمىزدىڭ ايبارى بولعان ال­لانىڭ ءۇيى قانشاما بالانىڭ عۇمىرىنا رۋحاني ازىق بولعانى انىق.

سوڭعى جاڭالىقتار

وتكەن تاۋلىكتە 8 ادام كۆي جۇقتىردى

كوروناۆيرۋس • بۇگىن، 10:35

ۇقساس جاڭالىقتار