بارلىق قوعام مۇشەسىنە بىردەي مۇمكىندىكتەردىڭ بەرىلمەۋىنەن, كەيبىر توپتاردا عانا ارتىقشىلىقتىڭ بولۋىنان شىعادى. بۇل جاستاردىڭ اراسىندا قاتتى بىلىنەدى. جاس شامالارى بىردەي بولعانىمەن, بىرىندە قىمبات كولىك پەن ۇيالى تەلەفون بار, بىرىندە جوق. جاستارى شامالاس بولعانمەن, قولجەتىمدىلىك بىردەي ەمەس ەكەنىن مويىنداۋ كەرەك. شارىقتاعان باسپانا باعاسى, ارزان پاتەرلەرمەن قامتاماسىز ەتىلمەۋ مەن جۇمىسسىزدىقتىڭ سالدارى. نارىق پەن قولجەتىمدىلىكتىڭ اراقاتىسى, بىرىنە قولجەتىمدى, ال باسقالارعا سول بىردەي نارىقتىڭ وزىندە قولجەتىمسىز. تاعى قالىپتاسقان جايت – توقپاعى مىقتى بولسا, كيىز قازىقتىڭ جەرگە كىرۋى. جەمقورلىق پەن پاراقورلىق – جانجال كوزى, ۇلتتىق قاۋىپسىزدىككە نۇقسان كەلتىرەتىن جاعداي, اسا اۋىر قىلمىس رەتىندە قارالۋى ءتيىس. قايماق جەگەن قۇتىلادى, قاسپاق جەگەن تۇتىلادى دەگەن قاعيداعا جول بەرىلمەۋى كەرەك.
قوعام مەن بيلىك – ءبىرى باسقارۋشى, ءبىرى باعىنۋشى. وسى باسقارۋشى مەن باعىنۋشى اراسىنداعى كەمشىلىكتەردەن جانجال شىعادى. جانجال ەش ۋاقىتتا كۇشپەن, قورقىتۋمەن باسىلمايدى. قوعام مەن بيلىك ىمىراعا كەلۋگە ءتيىس. قوعامدا شىن مانىندەگى باسەكە جوق, بارلىعى توقپاقتىڭ مىقتى بولۋىمەن شەشىلەدى. وسى الەۋمەتتىك ۇدەرىسكە اينالعان. بۇل تۇستا ادىلدىك ىزدەۋ مىندەتتى تۇردە بولادى. ءادىل ەمەس نورمالار مەن زاڭدىلىقتار نەگىزىندە جانجال شەشىلمەيدى, ۋشىعا تۇسەدى. جانجالعا قاتىسۋشىلاردىڭ بارلىق قاجەتتىلىكتەرى قاناعاتتاندىرىلمايىنشا كيكىلجىڭ جالعاسادى. قازىرگى قوعامدا قورلىق پەن مەنسىنبەۋ جاپپاي ەتەك العان. بىردەي ديپلوم الىپ, ءبىرى جاقسى جۇمىس پەن جوعارى اقى الادى, ءبىرى تومەن اقى الادى. اۋىل مەن قالا ايىرماشىلىعى, اۋىلداعى جۇمىسسىزدىق, ءوندىرىستىڭ, كاسىپورىننىڭ بولماۋى جانە باي مەن كەدەي اراسىنىڭ الشاقتىعى, بايدىڭ باي ءتۇسۋى – جانجالدىڭ باستاۋى. جانجالدىڭ قوعامداعى تاعى ءبىر تەڭسىزدىكتەن بولەك وبەكتىلەرى كوپ. سونىڭ ءبىرى – كەمسىتۋ. بۇل قۇبىلىس جاپپاي قوعامدا ورىن العان. تاعى ءبىرى جانجال وبەكتىسى – قورلىق كورسەتۋ. قورلىق – جەكە تۇلعانىڭ پسيحولوگيالىق جانە رۋحاني تۇرعىدان بۇزىلۋى, ونىڭ سالدارى جۇگەنسىزدىككە اكەلەدى. اسىرەسە, وتان قورعاۋعا بارعان جاستاردىڭ ءولىمى, دەنساۋلىعىنا نۇسقان كەلۋىن مويىنداۋ كەرەك.
وسى كەزدەگى تالاپ بىرەۋ عانا – بۇل مۇمكىندىكتەردىڭ تەڭدەي بولۋى. قوعام ۇزاق ۋاقىت بويىنا جانجالدىڭ تۇرلەرىن بويىنا ءسىڭىردى. جانجال تابيعاتى نەگىزىنەن كۇردەلى. كۇشتەۋدى جۇرگىزۋ قوعامعا, ونىڭ ىشىندەگى الەۋمەتتىك توپتارعا زاردابىن تيگىزەدى.
بيلىك تاراپىنان كۇشتەۋدىڭ تۇرلەرىنە توقتالايىق. تۋرا جانە تۋرا ەمەس كۇشتەۋ بار. جاۋاپكەرشىلىكتىڭ ءوزى تەك قوعامنىڭ مۇشەلەرىنە باعىتتالعان. قاي باعدارلامانى الساڭىز دا ونىڭ اۆتورى بەلگىسىز, نەگىزىنەن مەكەمە كورسەتىلەدى. بىراق ونى جاساعان, قاتىسقان جانە ىسكە اسىراتىن جەكە ادامدار جالپىلاما جاۋاپكەرشىلىككە يە بولادى. جاۋاپكەرشىلىك بيلىك مۇشەلەرىنە باعىتتالماعان سياقتى بولىپ كورىنەدى. شەكتەۋدىڭ ءوزى دە تەك قوعام مۇشەلەرىنە عانا باعىتتالادى. بۇل سول تۋرا ەمەس كۇشتەۋدىڭ سالدارى.
مۇمكىندىكتەردىڭ بيلىككە دە, قوعام مۇشەلەرىنە دە بىردەي بولماۋىنا كوپ توقتالعان دۇرىس. قوعامدا ادىلەتسىزدىككە, تەڭسىزدىككە كونۋى سىرت قاراعاندا قابىلداۋ بولىپ كورىنگەنمەن, شىن مانىسىندە جانجالدىڭ قالىپتاسۋىن بىلدىرەدى. ادامي قاجەتتىلىكتى وتەۋ – ەڭ جەڭىل نارسەلەر. بۇل تاماق, سۋ, جىلۋ جانە ءوزىن ءوزى ىسكە اسىرۋى. ادامنىڭ ءوزىن ءوزى ىسكە اسىرۋداعى بىردەي مۇمكىندىكتەردىڭ بولماۋى ءجيى كەزدەسەدى. ءبىلىمنىڭ, قىزمەتتەردىڭ اقىلى جانە باعاسىنىڭ اسا قىمبات بولۋى, ياعني بايدىڭ باي بولۋىن عانا قاراستىرادى.
نارىق دەگەنىمىز – ءادىل باسەكەلەستىك. قوعام جانە نارىق قاتىسۋشىلارىنىڭ اقشاسى بار بولۋىن جانە كوپ بولۋىن تالاپ ەتەتىندەي كورىنەدى. الەۋمەتتىك توپتاردىڭ بارلىعىندا دەرلىك اقشا جوق, بار بولسا دا ول نەسيەلىك اقشا, ونىڭ قايتارىمى بەلگىسىز اقشا اعىمى. نارىق الەۋمەتتىك توپتاردىڭ اقشاسى بار نە جوق دەگەنگە تىرەلمەۋگە ءتيىس. قوعام مەن بيلىكتەگى جەمقورلىق, پاراقورلىق, زاڭسىزدىق, زاڭنىڭ بارلىعىنا بىردەي ورىندالماۋى ءجيى ورىن الادى. وتكەن عاسىرلاردان قالعان ماقال بويىنشا: «اۋزى قيسىق بولسا دا, بايدىڭ بالاسى سويلەسىن» ءسوزى قوعامدا قاعيدا رەتىندە ورنىعادى. بيلىكتە باسىمدىق بار, قوعامدا ول جوق. ەگەر بيلىك ادىلەتسىزدىكتى, تەڭسىزدىكتى مويىنداماسا, وندا جانجال مىندەتتى تۇردە شىعادى. ادىلدىك ىزدەگەن ادام بىردەن جانجالعا كوشپەيدى, ول بارلىق ساتىدان وتەدى. وسى ساتىلاردا جانجالدىڭ الدىن الۋ جۇرگىزىلمەيدى. جانجال كۇشتەۋگە باعىنبايدى. ادام جانجالعا ءوز ءومىرىنىڭ بولاشاعىنىڭ جوقتىعىنان, تىرشىلىك ەتە الماۋ قورقىنىشىنان, ادىلەتسىزدىكتىڭ بولۋىنان بارادى. بايدىڭ كەدەيدى مەنسىنبەۋى, قالالىقتىڭ اۋىلدىقتى مەنسىنبەۋى, تۇپتەپ كەلگەندە باسقا ۇلتتاردىڭ قازاقتى مەنسىنبەۋى ورىن العانىن مويىنداعان دۇرىس. «اۋرۋىن جاسىرعان – ولەدى» دەگەن ماقال جانجالدى شەشۋدىڭ بىردەن-ءبىر جولىن كورسەتەدى. جاسىرماي شىندىقتى مويىنداۋ, زاڭنىڭ ءادىل ورىندالۋى, مۇمكىندىكتەر بارلىعىنا تەڭ بولمايىنشا جانجالدان ارىلمايمىز. مەنسىنبەۋ مەن كەمسىتۋ بالالىق شاقتان باستالادى. ول بارلىق ساتىدان وتكەندە اشۋ مەن ىزا جانە كەك تۇتۋ, كەك ساقتاۋ, ءارى كەك الۋعا مىندەتتى تۇردە الىپ كەلەدى.
ءاربىر ازاماتتىڭ قوعامدى دامىتۋعا بەلسەندى اسەر ەتۋ قاجەتتىلىگى بار, ونى ەسكەرمەۋ نەمەسە جەكە باسقا تابىنۋ دا جانجالدىڭ ءتۇرى بولادى. بايلىق پەن بيلىك ءبىر جاقتا, ال قوعام ءوز بەتىنشە تىرشىلىك ەتىپ جاتىر. بۇل دا – قايشىلىق. قايشىلىقتار دا جانجالدىڭ باستى وبەكتىسى. ايماقتاردىڭ ارتۇرلىلىگى, پايدالى قازبا بايلىقتارىنىڭ كەيبىر جەرلەردە عانا شوعىرلانۋى, وعان تالاس, باسقالاردىڭ پايدالانۋ مۇمكىندىكتەرىنىڭ بىردەي بولماۋى, جەر داۋى, رەسۋرستاردىڭ قولجەتىمسىزدىگىنىڭ بارلىعى قايشىلىقتان تۇرادى. جەر بايلىعىن ءوندىرۋدى شەتەلدىك كومپانيالارعا بەرۋ, ونىڭ تابىسىنىڭ جەكە قالتالارعا كەتۋىن حالىق ءبىلىپ وتىر. ولارعا ەلىكتەپ ءوز حالقى مەن ونىڭ ءتىلىن, ءداستۇرىن مەنسىنبەۋ ەتەك جايعان. جاھاندانۋ بارىسىنداعى وتباسىلىق جانە ۇلتتىق قۇندىلىقتاردىڭ جوعالۋى قايشى تۇجىرىمدار.
قازاق – دانا حالىق. قازاق داستۇرىندە ءوز ءتىلىن مەنسىنبەۋ دە قالتالى توپتىڭ ادەتىنە اينالدى. قوعامدا ەڭبەككە باۋلۋدىڭ جوق بولۋى سالدارىنان, جالشى نە قىزمەتشى ۇستاۋدان اقساۋساقتىق جايلاعان, وعان ەلىكتەۋ, قىزىعۋ بولدى, ءبارى دايىنعا قۇمارتتى. وسىنداي قايشى تۇجىرىمداردىڭ تۇرلەرى دە كوپ. ءاربىر ادام دۇنيەگە جاقسىلىقپەن كەلەدى. ءاربىر ازامات بەدەل مەن قۇرمەتكە يە بولۋدى قاجەت ەتەدى. بۇل قۇندىلىق قايشىلىقتاردىڭ ساتىسىنان ءوتۋ ناتيجەسىندە ونى جانجالداسۋشى ەتىپ شىعارادى. جاۋاپكەرشىلىگى بار قوعام مۇشەسى قايشىلىقتاردىڭ بارلىق ساتىسىنان ءوتىپ, ادىلەتسىزدىكتىڭ ناتيجەسىندە جانجالعا يتەرمەلەنەدى. قوعام مەن حالىقتى توبىر رەتىندە قاراۋ دۇرىس ەمەس, بيلىك تە, قوعام دا حالىققا قىزمەت ەتۋگە ءتيىس. حالىق كوزىنەن ەشنارسە تاسا قالمايدى, بيلىكتىڭ حالىقتى مويىنداماۋى دا قايشىلىق, قايشى تۇجىرىمداما.
حالىق پەن بيلىكتىڭ تۇسىنىسپەۋى اشىق كۇرەسكە اكەلەدى. ءتۇرلى رەسۋرسقا قول جەتكىزۋ مۇمكىندىكتەرىنىڭ تەڭدەي بولعانى دۇرىس. قايشىلىقتاردىڭ بارلىعى يگىلىكتەردىڭ قاراپايىم حالىققا قولجەتىمدى ەمەس ەكەنىن بىلدىرەدى. پوليتسيا مەن كۇدىكتىلەر اراسىنداعى قاتىناستىڭ شيەلەنىسكەنىن ولارعا بىرنەشە دۇركىن قايتارا شابۋىل جاساۋىنان بايقاۋعا بولادى. كۇدىكتىلەردىڭ مىندەتتى تۇردە قىلمىسكەرگە اينالۋى, پارا بەرگەندەردىڭ جازادان قۇتىلاتىنى اشىق كورسەتىلىپ, ءتىپتى اقپاراتتار بەرىلىپ تە جاتادى. بۇل دا قوعامداعى بەرىلگەن بەلگىلەردىڭ ءبىرى بولاتىن. بىراق ونى تالداۋ جانە قورىتىندى جاساۋ كەشەۋىلدەپ جاتادى, ءتىپتى جانجال ۋشىققاندا عانا قارالادى.
قوعام مادەني كۇشتەۋگە دە دايىن ەمەس, ويتكەنى الەۋمەتتىك جەلىدەگى اقپاراتتى شىنايىلىق رەتىندە قابىلدايدى. بىراق جانجالدىڭ نەگىزگى كۇشى وسىندا تاراتىلادى. حابار تاراتۋشىلار ەلدەن قاشقاندار, قۋىلعاندار, ەلدەن قول ۇزگەندەرمەن قاتار ومىردە جولى بولماعاندار, ومىردەن ءوز ورنىن تاپپاعاندار, بەدەل مەن قۇرمەت, اتاق ىزدەگەن ادامدار كوپ. باسقا ادامدارعا كەڭەس بەرۋگە مورالدىق قۇقىقتارى جوق ادامدار وسى جانجالدىڭ تۋىنداۋىنىڭ باستى سەبەپكەرلەرى بولىپ وتىر. ولارعا ءالى مورالدىق تۇرعىدان ورنىقپاعان جاستارىمىز ەرىپ كەتتى. وسى تۇستا الدىن الۋ, جاۋاپكەرشىلىك ارتۋ بولماعانى وكىنىشتى.
باسشىنىڭ بيلىگى مەن باعىنۋشىنىڭ مۇمكىندىگى تۋرا كۇشتەۋدىڭ مادەني كورىنىسى. الەۋمەتتىك تەڭسىزدىك – بيلىك پەن باعىنۋشى اراسىنداعى الشاقتىقتىڭ ارتۋىنان پايدا بولادى. الشاقتىق پەن ارتىقشىلىق الەۋمەتتىك كەلىسپەۋشىلىك جانە ادىلەتسىزدىك سەزىمى ارتادى. ازامات نەگىزىنەن سەزىمگە سۇيەنەدى. كوشەدەگى جارنامالاردى قاراساڭىز, تەك قىمبات ءومىردى دارىپتەيدى. قىمبات ۇيالى تەلەفون مەن قول جەتپەيتىن كولىكتەر سامساپ تۇر. تاياقتىڭ ۇنەمى ەكى ۇشى بار. قىمباتشىلىقتى, ارتىقشىلىقتى جارنامالاۋ الەۋمەتتىك ءالسىز توپقا قورلاۋ رەتىندە قابىلدانادى. جانجالعا قاتىسۋشىلاردىڭ وسى زاتتاردان وزدەرىنىڭ ءوشىن العانىن بايقاۋعا بولادى. ول ءۇشىن ساراپشى بولۋدىڭ قاجەتى جوق.
بيزنەس اراسىنداعى باسەكەلەستىك باسەكە ەمەس, تازا كۇرەس ەكەنىن مويىنداۋ كەرەك. وسىنداي كۇرەس جۇمىسى بار مەن جۇمىسى جوقتىڭ اراسىندا دا جۇرەدى. تىرشىلىك ەتۋ رەسۋرسىنا ەكى توپتىڭ مۇمكىندىكتەرى تەڭ ەمەس. «بىرەۋ توڭىپ سەكىرەدى, بىرەۋ تويىپ سەكىرەدى» دەگەن سياقتى. قوعامداعى قايشىلىق ساتىلارى بالالىقتان باستاۋ الادى, وتباسى مەن ورتا, بالاباقشاعا بارعاندا تاربيەشىگە باعىنباۋ, تاربيەشىنىڭ بالانى ۇرۋى, سوعۋى تۇرىندە, اناسىنىڭ بالالارىمەن بىرگە قۇلاپ ءولۋى سياقتى قوعامدا العاشقى بەلگىلەر بەرىلدى. وقۋشىنىڭ مۇعالىم تاراپىنان تومەن باعالانۋى, وقىتۋشىنىڭ باعا قويۋىنا وقۋشىنىڭ قاناعاتتانۋى وتە سيرەك كەزدەسەدى. بۇل دا قوعامعا بەرىلگەن بەلگى. قايشىلىقتىڭ بارلىق ساتىسىنان ءوتۋ بارىسى وسىلاي جالعاسادى. ازامات قوعامدا ءوزىن تومەندەتۋدى ۇنەمى سەزىنەدى جانە قابىلدايدى. قايشىلىقتى قابىلداۋ – جانجالدىڭ باستاماسى. جۇمىسشىنىڭ جاعدايىن كوبىنە باسشىنىڭ كوڭىلى شەشەدى. تۋرا كۇشتەۋ بيلىك تاراپىنان بولىپ جاتسا, تۋرا ەمەس كۇشتەۋ الەۋمەتتىك ورتا تاراپىنان بولادى. ءدىندى پايدالانىپ كۇشتەۋ مەن مادەني كۇشتەۋدە بەلەڭ العان. ءدىني كۇشتەۋ شىعىستان كەلىپ جاتىر. يسلامدىق اۋعانستاندا تاليبانداردىڭ كەلۋىنىڭ كوشىرمەسىن جاساۋ ىسپەتتى. ءبىزدىڭ مەملەكەت ەۋرازيا قۇرلىعىندا جاتىر دەپ بولەكتەگەنمەن, قيراعان سيريادان, يراكتان الىس ەمەس ەكەنىن, ۇشاقپەن ۇشقاندا ءۇش ساعاتتىق جەردە ورنالاسقانىمىزدى ەستەن شىعارماعانىمىز ابزال. «جاۋ جوق دەمە, جار استىندا» دەپ قازاق دۇرىس ايتقان. ولاردا دا مەملەكەتتىڭ قيراۋى وسىنداي جانجالداردان باستالعان. جاھاندىق جانجالدىڭ سىرتقى بەلگىلەرى كورىنىس بەرگەندە, ءبىزدىڭ ەلدەگى بيلىك وسى بەلگىلەردى ۇزاق ۋاقىت بويىنا ەسكەرۋسىز قالدىردى. ۋاقتىلى الدىن الۋ جوسپارلانبادى, باقىلاۋعا الىنبادى, شارالار قولدانبادى. ازاماتتىڭ بەدەل مەن قۇرمەتتى ءدىني اعىمداردان تابۋى, ياعني جەكە تۇلعالاردىڭ شەيح, ءامىر, اكىم, قاجى نەمەسە كەم دەگەندە باسقارۋشى بريگادير بولۋعا ۇمتىلۋىنىڭ كورىنىستەرى وسى جانجالدا انىق بايقالادى. ءتىپتى «اللا رازى بولسىن» دەگەندى ءجيى ەستىگەنگە دە تاڭعالمايمىز. ادامنىڭ ريزا بولۋى قوعام مەن بيلىك ءۇشىن ماڭىزدى.
قوعام – بيلىكتىڭ ايناسى, ويتكەنى قوعامداعى تەڭسىزدىك ادىلەتسىز بيلىكتىڭ كورىنىسى, سول سياقتى قوعامداعى جانجال بيلىكتىڭ باسقارا الماۋىنىڭ سالدارى. جانجال شەشىمى – ىمىرالاسۋ, كۇردەلى ماسەلەنىڭ شەشىمى نەگىزىنەن قاراپايىم نارسەلەردەن تۇرادى. بۇل – قوعام مەن بيلىكتىڭ بىرىنشىدەن باقىلاۋدا بولۋى, جانجالدىڭ الدىن الۋدى جوسپارلاۋى, جاۋاپكەرشىلىك الۋى جانە ءادىل باسقارۋى. وسى ءتورت ارەكەت: باقىلاۋ, الدىن الۋ, ءادىل شەشىم قابىلداۋ, باسقارۋى كەز كەلگەن ماسەلەنىڭ تۇجىرىمدامالىق شەشىمى. قوعام مەن بيلىكتە وسى نەگىزگى ءتورت ارەكەتتىڭ بارلىعى دا بولعان جوق. قوعام مەن بيلىك ۇزاق ۋاقىت بويى ءوز بەتىنشە ەكى توپ رەتىندە قالىپتاستى, ولاردىڭ ءوزارا بىرلەستىكتە ارەكەتتەسۋى بولمادى, ءبىرىن-ءبىرى جاقتىرماۋمەن ءجۇرىپ جاتتى. ارينە, بۇل دا قايشىلىق. سوندىقتان تۇجىرىمدامالىق ءتورت ارەكەتتى: باقىلاۋدى, الدىن الۋدى, ءادىل شەشىم قابىلداۋدى, باسقارۋدى ۇنەمى ۇستانىم ەتىپ الۋعا ءتيىسپىز. وسى تۇستا ەلىمىزدىڭ پرەزيدەنتى ق.توقاەۆتى قولداۋعا شاقىرامىن, ويتكەنى جانجالدى باقىلاۋعا الىپ, حالىقپەن بىرگەمىن دەپ ءادىل شەشىم قابىلداپ, باسقارۋدى ءوزىنىڭ قولىنا الىپ, الداعى داۋلاردىڭ الدىن الۋعا كىرىستى. ءبىزدىڭ كۇشىمىز – بىرلىكتە. ەگەمەندىگىمىز ماڭگىلىك بولسىن!
مايرا كەنجەباي,
ءبىلىم, عىلىم, دامۋ ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى,پسيحولوگيا رhD
الماتى
