بۇل وقيعانىڭ سەبەپ-سالدارى ءبىر-ەكى كۇندە قالىپتاسقان جوق, تۇپتەپ كەلگەندە ۇزاق جىلدار بويى رۋحاني قۇندىلىقتارعا, اتا-بابادان جالعاسقان سالتىمىزعا جەتكىلىكتى ءمان بەرىلمەي كەلگەندىكتەن شيەلەنىستى.
ءداستۇرلى ءدىن دىڭگەك, يحسان ءىلىمى كولەڭكەدە قالىپ, جاستارىمىز اداسقان ۋاعىزشىلارىنىڭ جەتەگىندە كەتتى. الدى سيرياعا بارىپ سەرگەلدەڭگە ءتۇستى. بۇل رەتتە, البەتتە, سانانى ساۋىقتىراتىن, اداسقانداردى ايىقتىراتىن رۋحاني شارالار كەشەنىن جۇيەلى جۇرگىزۋ ءۇشىن عاسىرلار بويى قالىپتاسقان رۋحاني قالقانىمىز – اتا-بابانىڭ اسىل ءداستۇرى, مايەكتى مادەنيەتىمىز, تەلەگەي تەڭىز مول مۇرامىز, ۇلتىمىزدىڭ ايبىنىن اسىرعان ۇلاعاتتى تۇلعالارىمىزدىڭ شاراپاتتى جولى, سولاردىڭ كوزىندەي كيەلى ولكەمىزدە سىمبات تۇزگەن كەنىشتى كەنتتەرىمىز, ەجەلگى ەسكەرتكىشتەرىمىز بەن قىدىر دارىعان قاسيەتتى ورىنداردىڭ ورنى بولەك.
قازاق حاندىعىنىڭ العاشقى استاناسى
شەجىرە داستۇردە اتى قازاقپەن قاتار اتالاتىن قازىنالى سوزاق – ەجەلدەن قارت قاراتاۋ مەن سىردى قاۋىشتىرىپ, الۋان مادەنيەتتەردى توعىستىرعان, قازاق حالقىنىڭ بايتاعىنا بالانعان ولكە, رۋحانياتتىڭ ءنارلى وشاعىنا اينالعان كيەلى ءوڭىر. قاراتاۋدىڭ ءبىر ەتەگى كۇللى تۇركى جۇرتىنىڭ ءپىرى سانالاتىن قوجا احمەت ياساۋي جاتقان ازىرەت تۇركىستان ءوڭىرى بولسا, ەكىنشى بەتى ورتالىق ازياداعى رەنەسانستى جاساعان, قاراحان مەملەكەتىنىڭ داڭقتى بيلەۋشىسى ايگىلى اۋليە-اتانىڭ قۇتتى قونىسى. ءاز قاراتاۋدىڭ كەلەسى باۋرايىندا سانسىز بابتاردىڭ ءىلىمى گۇلدەگەن قاسيەتتى سايرام شاھارى, ودان بەرىدە ارىستان باب پەن ءال-ءفارابيدىڭ وتىرارى ورنالاسقان. مىنە, قازاق رۋحانياتىنىڭ وسى ءتورت قۇبىلاسىن ورتالىق ازياعا ءدىن تاراتا كەلگەن ىسقاق باب, ۇلىق ۇلىستىڭ رۋحاني ۇستىنى – بابا تۇكتى شاشتى ءازىز جانە قاراحان ءداۋىرىنىڭ ۇلى ءامىرشىسى تامعاش حاسان بوعرا حان (قارابۋرا اۋليە) ماڭگىلىككە دامىلداعان قاسيەتتى سوزاق ءوڭىرى ءتۇيىستىرىپ, جالعاپ جاتىر. سوندىقتان بۇل ءوڭىر قازاق حالقىمەن قاتار, ءتۇبى ءبىر تۇركى جۇرتىنىڭ دا قاستەرلى مەكەنى.
سوزاق شاھارى العاش رەت جازبا دەرەكتەردە حۋزاق دەگەن اتپەن بەلگىلى بولا باستايدى. تۇركى قاعاناتى داۋىرىندە ۇلى جىبەك جولى بويىنداعى ءىرى ساۋدا-ەكونوميكالىق شاھار رەتىندە ماڭىزدى ءرول اتقارىپ, قاراحان داۋىرىندە ساۋدا, قولونەر سىندى ءىرى مادەنيەت وشاقتارىنىڭ بىرىنە بالاندى. قازاق حاندىعى تۇسىندا ستراتەگيالىق قالا رەتىندە ماڭىزدىلىعىن جوعالتپاي, تۇڭعىش استانا قىزمەتىن اتقاردى. قازاقتىڭ ۇلى حاندارى كەرەي مەن جانىبەكتىڭ وسىندا وردا تىگىپ, حاندىقتىڭ ىرگەسىن بەكىتكەنى تۋرالى عىلىمي مالىمەتتەر بار. ول تۋرالى اكادەميك الكەي مارعۇلان: «قاراتاۋدىڭ سولتۇستىك بوكتەرىندە سوزاق كەنتىمەن اتتاس قالا جۇرتى بار, ول قازاق جەرلەرىن بىرىكتىرۋدىڭ باستاپقى كەزەڭىندە قازاق حاندىعىنىڭ تىرەك قالاسى بولعان. بۇل قالا حاندىق تۇسىندا ءىرى ساۋدا-قولونەر ورتالىعى رەتىندە ماڭىزدى ءرول اتقارعان, دەپ جازسا, ارحەولوگ كەمال اقىشەۆ «قالانىڭ ناعىز وركەندەگەن ءداۋىرى قازاق حاندىعى تۇسى», دەپ تۇجىرىمدايدى. 1946 جىلى اكادەميك الكەي مارعۇلان قازبا بارلاۋ جۇمىستارىن جۇرگىزىپ, كونە شاھاردىڭ بەس مادەني قاباتىن انىقتاعان بولاتىن. شاھاردىڭ ەڭ تومەنگى مادەني قاباتى ح-ءحى عاسىرلارعا, ياعني قاراحان داۋىرىمەن سايكەس كەلسە, ەڭ جوعارعى قاباتى ءحVىى-ءحVىىى عاسىرلارداعى قازاق حاندىعى داۋىرىمەن تۇسپا-تۇس كەلەدى.
جوڭعار شاپقىنشىلىعى تۇسىندا حاندىقتىڭ ماڭىزدى بەكىنىستەرىنىڭ بىرىنە اينالعان شاھار قازاق جاۋىنگەرلەرىنىڭ ازىق-ت ۇلىك, قارۋ-جاراقتارمەن قامتاماسىز ەتىلۋىنە زور ىقپال ەتكەن. كەيىننەن ابىلاي حاننىڭ سوزاقتى قايتا جاڭعىرتىپ, رۋحاني ورتالىققا اينالدىرۋ ۇمتىلىسى, سول سياقتى, كەنەسارىنىڭ سارىارقادان بەتباقدالانى كەسىپ ءوتىپ, جاۋدان ازات ەتۋى بۇل قالانىڭ رۋحاني ءارى ساياسي تۇرعىدا ايرىقشا ماڭىزدى بولعانىن كورسەتسە كەرەك. كەڭەس ۇكىمەتىنە قارسى 1929-1930 جىلدارى ۇيىمداستىرىلعان كوتەرىلىستەردىڭ ەڭ ءىرىسى دە وسى سوزاق جەرىندە ءوتۋى ازاتتىققا دەگەن حالىق رۋحىنىڭ ايعاعى ىسپەتتى. وسى كوتەرىلىستەن كەيىن كەڭەستىك بيلىكتىڭ ىقپالىمەن سوزاق اتاۋىن سانادان سىلىپ, ساياسي تۇرعىدان شەكتەۋ ارەكەتتەرى باستالدى.
سوزاق – قازاق حاندىعى داۋىرىنەن امان جەتكەن جالعىز شاھار. مۇندا حاندىق داۋىردەن قالعان تاريحي مۇرالاردىڭ ءبىرى كونە قالانىڭ ىرگەسىندەگى, بۇگىندە تەگىس الاڭقايعا اينالعان – «حان مازارى» ەسكەرتكىشى. جەرگىلىكتى ولكەتانۋشىلار بۇل جەردە كەرەي مەن جانىبەك حان جەرلەنگەن دەسە, ەندى ءبىرى قاسىم حاننىڭ ۇلى حاقنازار حاننىڭ سۇيەگى جاتىر دەگەندى العا تارتادى. قالاي دەسە دە, حالىقتىڭ «حان مازارى» دەپ قاستەر تۇتىپ, قورىپ كەلۋىنە قاراعاندا بۇل جەردە قازاقتىڭ ۇلى حاندارىنىڭ ءبىرى جەرلەنگەن بولسا كەرەك. سەبەبى ء«شايباني-نامە» ەڭبەگىندە سىر بويىنداعى قالالار ءۇشىن بولعان شايقاستاردا سوزاق قالاسى جانىبەك حاننىڭ ۇرپاقتارىنىڭ قولىنا وتكەندىگى جازىلادى. حاندىقتى قىرىق جىلداي باسقارعان حاقنازار حاننىڭ ءبىراز ۋاقىتى تۇركىستان, سوزاق وڭىرلەرىندە وتكەنى بەلگىلى. سوندىقتان مۇندا حاقنازار حاننىڭ دەنەسى جاتىر دەگەن بولجام شىندىققا جاناسادى. ارينە, ول تولىقتاي ارحەولوگيالىق, تاريحي-مادەني زەرتتەۋلەر ارقىلى انىقتالۋعا ءتيىس.
ازىرەت سۇلتان ءياساۋيدىڭ ۇلى باباسى – ىسقاق باب
سوزاق اۋدانى بابا اتا اۋىلىنداعى ايگىلى باباتا كونە قالاسىنىڭ جۇرتىندا دا ەجەلگى تاريحتىڭ ءىزى تايعا تاڭبا باسقانداي سايراپ جاتىر. ورتا عاسىردا تۇركىستان مەن سايرامنان كەيىن اۋليە بابتار جينالىپ, يسلام ءىلىمىن دامىتقان نەگىزگى ورتالىق كەنتتىڭ ءبىرى وسى بولعان. شاھاردىڭ رۋحاني-مادەني ورتالىققا اينالۋىنا ىقپال ەتكەن ىسقاق بابتى حالىق باب اتا دەپ اتاپ كەتكەن. كەيىننەن قالا دا باباتا اتالعان.
شەجىرەلەرگە قاراعاندا, ىسقاق باب – ازىرەت ءالىنىڭ تىكەلەي ۇرپاعى. قوجا احمەت ياساۋي سول ىسقاق بابتىڭ جۇرىنى سانالادى. دەمەك, ىسقاق باب – يسلامدى تۇركى ۇلىستارىنا تاراتۋشى رۋحاني تۇلعا. حالىق اراسىندا كەڭ تاراعان «ناساب-ناما» كىتابىندا ىسقاق بابتىڭ ورتالىق ازياعا يسلام اشا كەلگەنى تۋرالى كوپتەگەن دەرەكتەر ايتىلادى.
باباتا كەسەنەسى تۋرالى «الپامىس باتىر» جىرىندا دا ايتىلادى:
ازىرەتى ىسقاق باب,
باباتادا دەر ەدى.
ول ۋاقىتتا باباتا,
تومپايىپ جاتقان جەر ەدى.
اتبەسىك جاساپ باسىنا,
قابىرىن بۇلار تۇزەدى.
ىسقاق بابتىڭ قاسيەتتى كەسەنەسى جوڭعار سوعىسى كەزىندە جاۋلار تاراپىنان كۇيرەتىلگەن دەسەدى. اتامەكەن ازات ەتىلگەن سوڭ قايتا كەلگەن ۇرپاقتارى اۋليەنىڭ تىنىم تاپقان توپىراعىن تابا الماي جاڭىلىپ قالادى. اڭىزعا سەنسەك, ءبىر ابىز قاريا شولپان جۇلدىزى تۋعاندا جاقسىلاپ قاراساڭدار ىسقاق باب جاتقان جەرگە قابىلان كەپ ايبات شەگىپ تۇرادى, سول ورىن قابىرى بولادى دەيدى. وسىلايشا جۇرت قابىلاندى كورىپ, ول كەتكەن ورىندى قازعاندا كەسەنەنىڭ ساعاناسىنا كىرەتىن قاقپاعا تاپ بولىپ, اۋليەنىڭ جەرلەنگەن سۇيەگىمەن بىرگە تۋى مەن نايزاسىن تاۋىپ الادى. وسىلايشا كەشەن جاڭعىرىپ, مەشىت-مەدرەسە بابتىڭ ساعاناسى ماڭىنا ورناتىلادى. بۇل كونە 33 قۇجىرالى مەشىت-مەدرەسە كەشەنى ءتۇرلى كەزەڭدەردە جوندەۋ-جاڭعىرتۋدان ءوتىپ, جەرگىلىكتى ولكەتانۋشىلاردىڭ جازۋىنا قاراعاندا 1923 جىلعا دەيىن ەلدى رۋحاني نارىمەن سۋسىنداتىپ كەلگەن. بۇل مەدرەسەدە شولاققورعان, سوزاق, ارقا, جەتىسۋدان كەلگەن كوپتەگەن شاكىرتتەر ءبىلىم الادى. قازاق دالاسىنا نۇرىن شاشقان ءبىلىم وشاعىنا حالىق تا ەرەكشە ىقىلاسپەن قاراپ, قورعاپ وتىرادى. زۇلمات جىلداردا مەشىت قويماعا اينالادى, شىراقشىلار شەتىنەن قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىرايدى, ابىروي بولعاندا مەشىت قۇلاماي ساقتالىپ قالادى. قىزىل ۇكىمەت كەزىندە دە كەشەندى شىراقشىلار قامقورلىعىنا الىپ, بۇگىندەرى دە سول اتادان جالعاسقان يگى ءداستۇر جالعاسىپ كەلەدى. ازىرەت سۇلتاننىڭ ارعى باباسى بولعان, دالاعا شىعىس مادەنيەتىنىڭ شىراعىن جاققان ۇلى تۇلعانىڭ ءداستۇر ساباقتاستىعى, ىزگىلىك ءىلىمى بۇگىنگە دەيىن وشپەي جالعاسىپ كەلگەن.
قارابۋرا – بوعرا حان
سوزاق جەرىندەگى حالىقتىڭ ءتاۋ ەتىپ, ماڭداي تىرەر قاسيەتتى ورىندارىنىڭ ءبىرى – قارابۋرا اۋليە كەسەنەسى. كەيبىر اڭىز-اڭگىمەلەردى ارقاۋ ەتكەن ماقالالاردى ايتپاعاندا, قارابۋرا اۋليە تۋرالى عىلىمي زەرتتەۋلەر جوقتىڭ قاسى. ەل اۋزىنداعى اڭىز-اڭگىمەلەرگە سۇيەنسەك, قارابۋرا اۋليە قوجا احمەت ءياساۋيدىڭ زامانداسى ءارى ازىرەت سۇلتان قايتىس بولعاندا ونىڭ دەنەسىن ارۋلاپ, جەرلەۋگە قاتىسقان ءدىني قايراتكەر رەتىندە سيپاتتالادى. كەيبىر زەرتتەۋشىلەر قارابۋرا اۋليەنى قاراحان ءداۋىرىنىڭ ناعىز گۇلدەنگەن شاعىندا ءومىر سۇرگەن تاريحي تۇلعا دەپ بولجايدى. قازاقتىڭ ۇلى عالىمى, ەتنوگراف ش.ءۋاليحانوۆ: «قارابۋرا – تاما رۋىنىڭ ۇرانى!», دەپ العاش عىلىمي مالىمەت بەرسە, كورنەكتى جازۋشى ءابىش كەكىلباەۆ: «قارابۋرا – تامالارعا قاراحان مەملەكەتىنىڭ قۇرامىندا بولعان كەزدەن قالعان ۇران» دەپ جازادى. سوزاقتىق ولكەنتانۋشى س.ءتابىرىز ۇلى: «قارابۋرا سوزاقتا دۇنيەدەن ءوتىپ, دەنەسى وسىندا قويىلعان. ونىڭ كەسەنەسى ماڭىندا قارابۋرانىڭ ەكى قاباتتى مەشىتى بولعان جانە وندا مىڭ ادام قاتار تۇرىپ ناماز وقي الاتىن. كەڭەس وكىمەتى ورناعان زاماندا, ءدىن يەلەرىن قۋعىنداعان كەزەڭدە مەشىتتەگى شايىقتار مەن ءدىندارلار قۋعىنعا ۇشىراپ, مەشىت جەرمەن-جەكسەن ەتىلگەن», دەيدى. ءبىز سوزاققا جاساعان ساپارىمىزدا جەرگىلىكتى تۇرعىندارمەن تىلدەسىپ, ءبىراز ماسەلەگە قانىقتىق. جەرگىلىكتى حالىق بۇل قاستەرلى ورىندى ءالى كۇنگە «بۋرا حان اۋليە» دەپ اسپەتتەيدى. تەك بەرتىندە عانا «قارابۋرا اۋليە» دەگەن اتاۋ بەلەڭ الا باستاعان. تاياۋ جىلدارى اۋليە كەسەنەسىن ءوز بەتىنشە قازعاندار كوپتەگەن كىتاپتار تاپقان ەكەن, كەيىن ولاردى قايتا كومىپتى. شىراقشىنىڭ ايتۋىنشا, كەسەنەدە اۋەلدە جازۋ بولعان, ونى الدەكىمدەر «حاسان» دەپ وقىعان, الايدا كەيىن تاپپاي قالعان. بۇل – ماڭىزدى مالىمەت. جازۋ مەن كىتاپتاردى قايتا تاۋىپ, زەردەلەگەندە, اقيقاتتىڭ اشىلا تۇسەرى انىق.
وسى دەرەككە يەك ارتساق, بىزدىڭشە, قارابۋرا – شىعىس قاراحان بيلەۋشىسى حاسان تامعاش بوعرا حان بولۋى مۇمكىن. بىرىنشىدەن, وسى ۋاقىتقا دەيىن تامعاش حاسان بوعرا حاننىڭ جەرلەنگەن ورنى مەن كەسەنەسى جايىندا ەشقانداي ناقتى دەرەكتەر كەزدەسپەي كەلدى. ەكىنشىدەن, حاسان بوعرا حان قاراحان حاندىعىن قۇرايتىن «ياعما» تايپاسىنان تارايدى. قاشقارلى ماحمۇد «ياعما, شىگىل, ارعۋ تايپالارى قاراحان مەملەكەتىنىڭ نەگىزىن قالاعان رۋ-تايپالار ەدى» دەپ جازادى. سوندا قارابۋرانىڭ «رۋى» سانالاتىن «تاما» قاراحاندار مەملەكەتىندەگى «ياعما» ءسوزىنىڭ دىبىستىق وزگەرىسكە ۇشىراعان ءتۇرى بولسا كەرەك. ال ياعمالاردىڭ بيلەۋشىسى «بوعرا-حان» تيتۋلىن بىلدىرەتىن دەرەككوزدىڭ ءبىرى – «مۇجمەل ءۇت-تەۆاريح ۋال-قىساس» ەڭبەگى. راسىندا قاراحان مەملەكەتىندەگى ياعمالاردىڭ توتەمى – بۋرا, «بوعرا» تۇرىندە كەزدەسەدى. قاراحان اۋلەتىنەن تاراعان بيلەۋشىلەر وزدەرىنىڭ ەسىمدەرىنىڭ الدىنا «ساتۇق بوعرا حان», ء«الي ارسلان», «يبراھيم تامعاش حان» سىندى لاۋازىمداردى قوسارلاپ ايتاتىنى تاريحي ادەبيەتتەردەن ءمالىم. بۇل ورايدا, قارابۋرا – بوعرا حان تۇلعانىڭ كۇشتىلىگىن, ۇلىقتىعىن بىلدىرەتىن لاۋازىم ءتۇرى. قارابۋرا اتاۋىنىڭ باستاپقى بۋىنىنداعى «قارا» ءسوزى تۇركى تىلىندە «كۇشتى», « ۇلىق» دەگەندى بىلدىرسە, سوڭعى بۋىنداعى «بۋرا, بوعرا» اتاۋى توتەمدى بىلدىرگەن. سوندىقتان ياعمادان شىققان «بوعرا حان» تىلدىك وزگەرىسكە ۇشىراي كەلە تامانىڭ ۇرانى «قارابۋرا» اتانىپ, كەيىن حالىق جادىندا وسى اتاۋمەن ساقتالىپ قالعان سياقتى. ويتكەنى قاراحان بيلەۋشىلەرى سوقتىرعان تەڭگەلەردە بوعرا-حان, كەيدە بوعرا قارا-حاقان اتاق-لاۋازىمدارى ءجيى كەزدەسىپ وتىرادى. قۇدىرەتتى حاننىڭ اتى تاراز شاھارىندا شەكىلگەن (1088-1089) ديرحەمدە «تابگاچ/تافگاچ-حاكان حاسان» دەپ كەزدەسەدى.
تاريحي دەرەكتەرگە سۇيەنسەك, حاسان تامعاش بوعرا حان (قارابۋرا اۋليە) ورتالىق ازياداعى رەنەسانستىڭ باستاۋىندا تۇرعان شىعىس قاراحان مەملەكەتىنىڭ داڭقتى بيلەۋشىسى بولعان. ول 1074-1102 جىلدار ارالىعىندا شىعىس قاراحان يەلىگىندەگى بالاساعۇن, قاشقار, حوتان جەرلەرىندە بيلىك جۇرگىزىپ, حالىقتىڭ ءال-اۋقاتىن جاقسارتۋعا زور ۇلەس قوسقان ۇلى تۇلعا. ول بيلىككە كەلەر الدىندا ىشكى تاق تالاسى مەن سىرتقى جاۋلارىنىڭ ىقپالىنان قاراحان مەملەكەتى قۇلدىراۋ ۇستىندە بولعان. بوعرا حان بيلىكتى قولىنا العان سوڭ قاراحان مەملەكەتى وركەندەي ءتۇستى, 30 جىلعا جۋىق پاتشالىق قۇرعان مەرزىمدە ول عىلىم مەن ءبىلىمدى دامىتىپ, ەلىنىڭ رۋحاني سەنىمىن ءداستۇرلى باعىتقا بۇردى, وسىلايشا ورتالىق ازياداعى تۇركى-يسلام قۇندىلىقتارىنىڭ وركەندەۋىنە ىقپال ەتتى. اكادەميك بارتولد: «حاسان تامعاش بوعرا حان قاراحان داۋىرىندە مەدرەسە, كىتاپحانا, اۋرۋحانا سالدىرىپ, عىلىم, ونەر, مادەنيەت سالاسىنا بيىك بەلەسكە كوتەرگەن ءىرى قايراتكەر», دەپ باعالايدى. سوندىقتان قاراحان ەلىندە عالىمدار مەن اۋليەلەرگە جاعداي جاساپ, ءوزى دە رۋحاني جولدى ۇستاعاندىقتان, جۇرت ونى ۇلى اۋليە ساناعان.
بوعرا حان عۇلاما ويشىلدار مەن ءدىن قايراتكەرلەرىنە ايرىقشا ءىلتيپات كورسەتىپ, قولداۋ جاساپ وتىرعان. ايگىلى ءجۇسىپ بالاساعۇننىڭ «قۇتتى بىلىگ» تۋىندىسى وسى بوعرا حانعا ارنالىپ جازىلدى. مەملەكەتتى باسقارۋ قاعيدالارى مەن ۇستانىمدارى قامتىلعان ەڭبەكپەن تانىسقان بوعرا حان وعان «حاس حاجيب» – «باس ءۋازىر» اتاعىن بەرگەن. وكىنىشتىسى, ءجۇسىپ بالاساعۇننىڭ كىم ەكەنى جانە قايدا جاتقانى الەمگە ايان, ال بوعرا حان بۇگىندە ۇمىت بولعان. ونىڭ بەيىتىنىڭ قازاق جەرىندە جاتقانىن ەشكىم بىلمەيدى. ايگىلى قاشقارلى ماحمۇتتىڭ «ديۋاني لۇعات ات-تۇرك» ەڭبەگى وسى بيلەۋشىنىڭ تۇسىندا جازىلعان. «قاشقار تاريحى» ەڭبەگى دە بوعرا حان كەزەڭنىڭ تاڭداۋلى شىعارمالارىنىڭ ءبىرى. ونىڭ قاراماعىنان باتىس قاراحان يەلىگىندە قىسىمعا ۇشىراعان عۇلامالار پانا تاپقان. سولاردىڭ ءبىرى ءاس-ساراحسي حانافي مازحابىنىڭ كورنەكتى كىتابى سانالاتىن ء«ال-ءمابسۇت» ەڭبەگىن بوعرا حان يەلىگىندە جازىپ, اياقتاعان. وسىلايشا تامعاش حاسان بوعرا حان پاتشالىعى وزىق عالىمدار مەن عۇلامالار شوعىرلانعان رۋحاني ورتالىققا اينالعان.
بۇگىندە قارابۋرا اۋليە – بوعرا حان كەسەنەسىنىڭ اۋەلگى كەلبەتىنەن اجەپتەۋىر اۋىتقىعانى بايقالادى. بەرتىندە قۇلاپ, ورنىنا اق كىرپىشپەن ورىلگەن جاڭا كەسەنە تۇرعىزىلىپتى. توڭىرەگىنە دە باي-باعلانداردىڭ ساۋلەتتى بەيىتتەرى بەي-بەرەكەت ورنالاسقان. سوندىقتان قاستەرلى مەكەندى مەملەكەت قاراۋىنا العان ءجون دەپ ويلايمىز.
ۇلىق ۇلىستىڭ رۋحاني دىڭگەگى
سوزاق وڭىرىندەگى عاجاپ قاھارمان بابا تۇكتى شاشتى ءازىز – ەسىمىنىڭ وزىنەن ەجەلگى زاماننىڭ لەبى ەسىپ تۇرعان اپسانالىق دەڭگەيگە كوتەرىلگەن حيكمەتتى تۇلعا. ءبىر دەرەكتەرگە قاراعاندا, ونىڭ ەسىمى بابا تۋكلاس. ونىڭ اكەسى كەرەمەت ءازىز. ايگىلى «ەدىگە» داستانىندا ايتىلعان مالىمەتتە بابا تۋكلاستىڭ بالاسى ەدىل-جايىققا دەيىن كەلگەن, ونىڭ قۇتلۋ-قيا دەگەن ۇلىنان ەدىگە تۋعان دەسەدى. وتەمىس قاجىنىڭ «شىڭعىسناما» اتتى شىعارماسىندا بابا تۋكلاس اتتى ادام سەرىكتەرىمەن كەلىپ, التىن وردا ءامىرشىسى وزبەك حاندى يسلامعا ەنگىزگەنى تۋرالى ايتىلادى, وزبەك حاندى يسلامعا العاش شاقىرعان ادامنىڭ اتى سادر-اد-دين, لاقابى بابا تۋكلاس بولعان دەگەن قوسىمشا مالىمەت بار. بۇل دەرەكتەردەن, تۇپتەپ كەلگەندە, بابا تۋكلاس اتتى تۇلعانىڭ التىن وردا حاندارىنىڭ رۋحاني ۇستازى بولعانىن انىق بايقاۋعا بولادى.
زامان وتە كەلە تاريحي تۇلعانىڭ ارەكەتى كومەسكىلەنىپ, ونىڭ بەينەسى اڭىز بەن ميفتەردىڭ قويۋ مۇنارىمەن قورشالعانى بايقالادى. قازاق ەپوسىندا بابا تۇكتى شاشتى ءازىز عايىپ ەرەن, قىرىق شىلتەنمەن قاتار قاھارمانداردى جەبەۋشى پىرگە اينالادى. ەلدىڭ ەسكى شەجىرەسىندە, بابا تۇكتى شاشتى ءازىز-بابا ومار اۋليەنىڭ بالاسى, 25 جاسىنان باستاپ نەشە ءتۇرلى كەرەمەت جاسايتىن. ول جىر-داستانداردا ۇدايى باتىرلاردى قيىن-قىستاۋ ساتتەردە قولداپ-قورشاپ جۇرەتىن جەبەۋشى, بالاعا زارىققان قارت اتا-انانىڭ تىلەگىن قابىل ەتىپ, ەرەكشە الىپ باتىردى تۋدىرۋعا دەم بەرۋشى.
قازاق حالقى بابا تۋكلاستىڭ قابىرى سوزاق ءوڭىرى قۇمكەنتتە دەپ بىلگەن. دالىرەك ايتقاندا, اۋليەنىڭ كۇمبەزى قاراتاۋدىڭ سولتۇستىك-شىعىس جاعىندا, قىزىلكولدىڭ جاعاسىندا, بۇرىنعى قۇمكەنت قالاسىنىڭ وڭتۇستىگىنە قاراي ءبىر شاقىرىمداي جەردە ورنالاسقان. قاراحان زامانىندا سالىنعان بابا تۇكتى شاشتى ءازىزدىڭ كونە مازارى قيراپ, ونىڭ ورنىنا جاڭا كۇمبەز كەيىننەن سالىنادى. اكادەميك م.اۋەزوۆ جازعانداي قازاق تاريحي ەپوسىنىڭ كەسەك سۇيەگى التىن وردا داۋىرىندە قالىپتاستى دەسەك, سول جىرلاردىڭ بارلىق باتىرلارىن قولداۋشى ءپىرى بابا تۇكتى شاشتى ءازىز بولىپ كەلەدى. ەندەشە, التىن وردا حاندارىنىڭ رۋحاني التىن دىڭگەگى بولعان تۇلعانىڭ بەينەسى كەيىننەن ءتۇرلى اڭىزدارمەن كومكەرىلىپ حالقىمىزدىڭ جۇرەگىندە عاسىرلار بەدەرىندە وشپەي ءومىر ءسۇرۋى, ونىڭ قازاق حاندارىنىڭ ەجەلگى استاناسى بولعان سوزاق ولكەسىندە جاتۋى تەگىن بولماسا كەرەك-ءتى.
دەگەنمەن سوزاق وڭىرىندەگى وسى اۋليەلەر مەن ماشايىقتاردىڭ عاجايىپ كەسەنەلەرى جاۋگەرشىلىك زامانداردا, كەيىن كەڭەستىك قىزىل ساياسات كەزىندە دە تونالىپ, قيراتىلعان. وسىلاردىڭ قاتارىندا ىسقاق بابتىڭ مازارى دا تالقاندالعان. اسىرەسە جوڭعار شاپقىنشىلىعى كەزىندە اۋليەلەردىڭ قابىرىن توناۋ, سول ارقىلى قازاق قوعامىنىڭ رۋحاني تۇلعالارىن قورلاۋ ىستەرى بەلەڭ العانى بەلگىلى. سول سياقتى, سوزاقتاعى XIX عاسىردا نەگىزى قالانعان اسا قۇندى رۋحاني عيماراتتاردىڭ ءبىرى شاحي-احمەت يشان مەشىتى – ورتالىق ازيادا تەڭدەسى جوق عاجايىپ عيماراتتىڭ ءبىرى. مەشىتتى سالعان شەبەرلەر ورتا ازيا مەن ەدىل بويىنداعى ساۋلەت ونەرىنىڭ ۇيلەسىمىن ۇتىمدى بەرە بىلگەن. ولكەتانۋشى ا.قابدەن-كارىمنىڭ جازۋىنا قاراعاندا, شاحي احمەت ايگىلى بايعارا ءبيدىڭ اۋىلىندا اياگوز, تارباعاتاي وڭىرىنە ءىلىم تاراتقان عۇلاما, بۇقارا, ۋفا سوپىلارىنان ءبىلىم العان زيالى. ول كىسى پاتشا ۇكىمەتى تاراپىنان قۋعىندالىپ, يتجەككەنگە ۇركىتكە ايدالادى. حالىق تاقۋانى مال جيناپ, سوڭىنان ىزدەپ بارىپ اباقتىدان قۇتقارىپ الادى, ول كىسى ترويتسك ارقىلى اياگوزگە امان-ەسەن ورالادى. كەيىننەن قۋعىن-سۇرگىننەن بوي تاسالاپ, سوزاق وڭىرىنە ورنالاسىپ رۋحاني ءىلىمىن جايا تۇسكەن. ونىڭ بالاسى ساپار ماعزۇم قازىرگى تۇركىستان وبلىسىنا قاراستى تۇلكىباس اۋدانىنىڭ كوكبۇلاق ەلدى مەكەنىنە كەلىپ, ءدىني-اعارتۋشىلىق قىزمەتتەر اتقارعان. كوكبۇلاقتاعى اۋىل قاريالارىنىڭ ايتۋىنشا, دىنگە قارسى اتەيستىك كوزقاراس ورناعانعا دەيىن وسى اۋىلدا جۇما سايىن جان-جاقتان ماشايىقتار جينالىپ, مەشىت قۇجىراسىندا زىكىر سالىپ, اۋرۋ-سىرقاۋلاردى شىلدەگە سالاتىن ورىن بولعان ەكەن. ال قۇتىپ اتانعان شاكەر ماعزۇم قايتىس بولعاندا ايگىلى اقىن ءارىپ تاڭىربەرگەنوۆ: «قۇتىبىم جادىراسا جان بازارى, بار ەدى ىشتەن زۇلمات دەرت جازارى. پەرزەنتى ماشايىقتىڭ ەر اۋليە, پاسىقتى ساۋىقتىرعان ءبىر نازارى», دەپ ونىڭ ارعى اتاسى شاحي احمەتتەي ءدىن جولىندا كۇرەسكەن ەردىڭ پەرزەنتى ەكەندىگىن قاداپ ايتادى. سوندىقتان ىسقاق باب, قارابۋرا اۋليەلەردىڭ رۋحاني ءىزباسارى رەتىندە ەلىمىزدىڭ ءار ولكەسىندە حالىققا ءدىني-اعارتۋشىلىق قىزمەت جاساعان شاحي-احمەت يشان تۇلعاسىن ۇلىقتاپ, ونىڭ سوزاقتاعى مەشىت-مەدرەسەسىن مادەني مۇرالار تىزىمىنە ەنگىزگەن ءجون دەپ ەسەپتەيمىز.
تاڭىرگە تاۋبە, قازىر ۇلىتاۋ مەن جوشى حان ۇلىقتالىپ, تۇركىستان تۇلەپ, ءياساۋيدىڭ تۇلعاسى ناسيحاتتالىپ جاتىر. بۇل تارلان تاريحىمىزدىڭ بويىنا قان جۇگىرتىپ, قۇندىلىقتارىمىزدىڭ قايتا جاڭعىرۋىنا يگى باستاما. الايدا ءالى ودان دا ءىرى تۇلعالاردىڭ قاراۋسىز, ەلەۋسىز جاتقانى جانعا باتادى. ءياساۋيدىڭ ءتۇپ باباسى ىسقاق بابتىڭ مازارى, ۇلىق ۇلىستىڭ رۋحاني ۇستىنى, ءپىرى بولعان بابا تۇكتى شاشتى ءازىزدىڭ بەيىتى, قازاق حاندىعىنىڭ استاناسى بولعان, حانداردىڭ سۇيەگى جاتقان سوزاق قالاسى مەن حاقنازار حاننىڭ قورىمى ەلەۋسىز جاتۋى سونىڭ ايعاعى. ءتىپتى, قازىر شاعىن بولىگى عانا امان قالعان كونە سوزاق قالاسىنىڭ ورنى جويىلىپ كەتۋدىڭ از-اق الدىندا تۇر.
راس, قازاق حاندىعىنىڭ باستاۋى بولعان سوزاق, سايرام, قاراتاۋ بويىنداعى تۇركى-مۇسىلماندىق وركەنيەت ءالى دە تولىق زەرتتەلمەي كەلەدى. ءدال وسى جاعدايدى سايرام شاھارىنا دا قاتىستى ايتۋعا بولادى. سايرامداعى كەيبىر اۋليەلەردىڭ بەيىتى بازارلار مەن مەيرامحانالاردىڭ استىندا قالدى. وسى ورايدا ارنايى توقتالا كەتسەك, سايرامدا كونە ءداۋىردىڭ كۇمبىرىندەي كۇمبەزدى كەسەنەلەر مەن مەشىت-مەدرەسەلەردىڭ ورنى مولىنان شوعىرلانعان. مۇندا 1917 جىلعا دەيىن 50-دەن اسا مەشىت بولعان ەكەن. بۇل بەرىگە دەيىن ساقتالعانداردىڭ سانى, ال جازبا دەرەكتەردە سايرامدا جۇزدەگەن مەشىتتەر بولعانى ايتىلادى. سولاردىڭ ىشىندەگى ەڭ كونەلەرى ىدىرىس حازىرەت, قىزىر حازىرەت جانە ءال-عايب مەشىتتەرى. سونىمەن قاتار قوجا احمەت ءياساۋيدىڭ اتا-اناسى يبراھيم اتا مەن قاراشاش انا, ابدۋل-ءازيز باب, قىزىر پايعامبار, ءمىرالى بابا, قوجا تولىع, مۇستافا اتا قابىرلەرى وسى سايرامدا ساقتالعان. جەرگىلىكتى حالىق سايرامداعى قوجا سالىق پەن بيبىعياز مازارلارىن قىزىر پايعامباردىڭ اتا-اناسىنىڭ مۇردەسى دەپ ەرەكشە قۇرمەتتەيدى. بابتاردىڭ بابى ارىستان بابتىڭ ۇزاق جىلدار سايرامدا اعارتۋشىلىق جۇمىستار اتقارىپ, كەيىن وتىرار ماڭىنا كەلۋى, قوجا احمەت ءياساۋيدىڭ سايرامنان تۇركىستانعا بارۋى, ىسقاق باب پەن قارابۋرانىڭ سوزاق وڭىرىنە ورنىعۋى اتالعان وڭىرلەردىڭ قاسيەتتى رۋحاني كەلبەتىن كورسەتەدى.
ل.ن.تولستوي «قاراپايىم حالىقتىڭ ءومىر مەن سەنىم جايلى تۇسىنىگىن تىڭداعان سايىن اقيقاتقا جاقىنداي ءتۇستىم» دەگەن ەكەن. راسىندا ءداستۇرلى تۇسىنىكتەن الشاقتاپ, وزگەنىڭ قاڭسىعىن تاڭسىق كورىپ اداسىپ جۇرگەندەردىڭ اقيقاتى حالىقتىڭ عاسىرلار بويى قالىپتاسقان سالتى مەن قالپىندا. ەندى سانا-سەزىمىمىزدىڭ ساۋلەتىن قالىپتاستىراتىن وسى رۋحاني قازىنامەن قايتا قاۋىشاتىن ءسات كەلگەن سياقتى. سوندىقتان سوزاق پەن سايرامداعى رۋحاني ەسكەرتكىشتەردى ساقتاۋ, زەرتتەۋ, ناسيحاتتاۋ ءىسىن تۇركىستانداعى «ازىرەت سۇلتان» قورىق-مۇراجايىنا تاپسىرعان ءجون. قاراحان مەملەكەتىنەن جەتكەن اسىل قاعيداتتار زەردەلەنە باستاسا, رۋحاني بۇلاقتارىمىزدىڭ كوزى اشىلىپ, دەسترۋكتيۆتى تەرىس اعىمداردىڭ جولىن جاۋىپ, سەرگەلدەڭگە تۇسكەندەردىڭ ساناسىن ساۋىقتىرارعا سەپتەسەرى انىق.
