ءار ويلانعان سايىن سەنىڭ دە باسىڭا ءبىر وي كەلەدى. مىسالى, اباي ەسكىلىك كيىمىن ايتىپ وتىرىپ, ەستىلىكتى ەسكە سالعانداي كورىنەدى. ماعىناسى ميفتەندىرىلگەن مەتونيمياعا جاقىن. ياعني ەسكىلىكتى بولعان سوڭ, كىسىلىكتى بولۋى دا زاڭدى.
سىرت كيگەن كيىمدى سۋرەتتەگەنمەن, كىم كيگەنىن دە مەڭزەپ تۇرعان ءتارىزدى. سول ادامدى وزگە ەمەس, «مەنىڭ ءوزىم» دەپ قابىلداعانداي ءىشتارتادى. «كيگەنىم», «اياعىمدا», «بەلىمدە», «شاقپاعىم», «دانداكۋىم», «قانجىعامدا», «كوپشىگىم», «سايمانىم» دەپ, ءبارىن ءوز اتىنان ايتادى. ابايدىڭ وسى ەسكىلىك كيىمىنە دەگەن ىستىق ىقىلاسىن ولەڭنىڭ ءار جولىن وقىعان سايىن بايقايسىز.
سوعان قاراپ «اباي قازاقتى كوپ سىنادى» دەپ جۇرگەندەردىكى بەكەر ءسوز بە دەيمىن. «جاقسى كورىپ وتىرىپ سىنادى» دەپ جاقاۋراتۋىمىز دا ءسوز تاپپاعاندىقتان شىعار. شىندىعىندا مۇنىڭ ءبارى اباي دۇنيەتانىمىنىڭ بەر جاعى سياقتى. ايتپەسە ولەڭدەرىندە ء«ىش» دەگەن ءسوزدى ءجيى قولداناتىن اقىننىڭ ىشتەگىسى دە باسقا.
سونىڭ ءبىر دالەلى وسى «ەسكىلىك كيىمى» دەگەن ولەڭى بولسا كەرەك. ونى اقىننىڭ ەسكىلىك كيىمىن قالاي سۋرەتتەپ جازعانىنان دا اڭداۋعا بولادى. بۇل ولەڭنىڭ ءاربىر جولىنان الدەقانداي ءبىر جىلىلىقتىڭ لەبى ەسەدى. جەكە-جەكە سۋرەتتەپ جازعان كيىمنىڭ ءبارى ابايدىڭ اياۋلى سەزىمىنە بولەنگەن.
«شوقپارداي كەكىلى بار, قامىس قۇلاق» دەگەن ولەڭىندە اتتىڭ سىنىن قالاي جازسا, ەسكىلىك كيىمىنىڭ سىنىن دا سولاي جازعان. «قاقتاعان اق كۇمىستەي كەڭ ماڭدايلى» دەگەن ولەڭىندە قىزدىڭ سىنىن قالاي جازسا, ەسكىلىك كيىمىنىڭ سىنىن دا سولاي جازعان. نەنى جازسا دا ماحابباتپەن جازاتىن اباي, ول سەزىمىن ەسكىلىك كيىمىنەن دە ىركىپ قالماعان.
«وعان نە سەبەپ؟» دەپ ەرىكسىز ويلاناسىڭ. ەسىڭە ۇلكەن ادامداردىڭ كيگەن كيىمىن كيە تۇتىپ ساقتايتىن دالا ءداستۇرى تۇسەدى. نە زاماندا ءومىر سۇرگەن كەيبىر اتاقتى ادامداردىڭ كيىمى ءار-ءار جەردەن تابىلىپ جاتۋى دا بەكەر ەمەس. ونداي اۋلەتتىك مۇرانى ابايدىڭ دا كورگەنى انىق. الايدا ول بۇل كيىمدى اتاقتى ادامنىڭ كيىمى دەپ جازىپ وتىرعان جوق.
«ەسكىلىك كيىمى» – ابايدىڭ دانالىق بولمىسىن تانىتقان ولەڭىنىڭ ءبىرى. اتاق-ابىرويدى اقىندىق كوڭىلىنە شەن كورمەگەن ادام. ەسكىلىك كيىمىن ءبىر زامانداعى يەسىنىڭ الەۋمەتتىك تەگىنەن بيىك ساناعان. كىم كيسە دە, ول ەندى ۇلتتىڭ كيىمى, ۇلتتىق كيىم. جاقسى كورىپ, ءىشتارتىپ ولەڭ تاقىرىبى ەتكەنى دە سودان.
سونىمەن بىرگە ول ابايدىڭ ادامي بولمىسىن دا كوز الدىمىزعا اكەلەتىن ولەڭ. وندا ءبىز ەسكىلىك كيىمىن ءوز بويىنا ولشەپ قىزىقتاعان اسىل پەرزەنتتى كورەمىز. ءوز زامانداستارىنا كوڭىلى تولا بەرمەيتىن اقىننان وسى جولى ەسكىلىك كيىمىنە دەگەن قۇرمەت سەزىمىن دە بايقايمىز.
بۇل ولەڭدە بارىنەن دە ابايدىڭ ويشىلدىق بولمىسى باسىم كورىنەدى. ولەڭنىڭ ءوزى دە «ويلانىپ, ويعا كەتتىم ءجۇز جىلعى وتكەن» دەپ باستالادى. دەمەك ول شاماسى ءجۇز جىل بۇرىنعى كيىلگەن كيىمگە جايدان-جاي ءسوز ارناپ وتىرعان جوق. سول زامانداعى قازاقتىڭ كيىم مادەنيەتى قانداي بولۋى مۇمكىن؟ سەن دە ەرىكسىز ويلاناسىڭ, سەن دە ەرىكسىز تولعاناسىڭ.
ولەڭدى وقي كەلە اقىننىڭ قازاعىن قالاي جاقسى كورگەنىن سەزىنبەۋ مۇمكىن ەمەس. «ەسكىلىك كيىمىنەن» ونى كيگەن ادامنىڭ ءمارت مىنەزى دە قىلاڭ بەرگەندەي بولادى. اقىننىڭ سۋرەتتەپ وتىرعانى قۇر كيىم عانا ەمەس, سانا تۇكپىرىنەن سىلكىنە تۇرعان اردا وبراز سياقتى ەلەستەيدى.
«تون قاباتتاپ كيگەنىم – شيدەم شەكپەن» دەيدى ەكىنشى جولىندا. توندى كىم كيمەيدى, شەكپەندى يىعىنا كىم ىلمەيدى. بىراق مۇندا ەكەۋىن بىردەي قاباتتاپ كيىپ وتىر عوي. ء«سوز جوق, ءتۇز ادامى بولۋى كەرەك» دەپ ويىڭا ءبىر ءتۇيىپ قوياسىڭ. سول ويىڭدى قوستاعانداي, ابايدىڭ تاعى ءبىر وتە تانىس ولەڭى ويىڭا ورالا بەرەدى.
«شيدەم مەن تون قاباتتاپ كيگەن مالشى,
بەت قاراۋعا شىداماي تەرىس اينالدى».
بىراق مالشىنىڭ كيىمىن ءجۇز جىل بويى كىم ساقتاي قويسىن. سوندىقتان ابايدىڭ «قىس» اتتى اتاقتى ولەڭىن مۇندا تىقپالاۋدىڭ ەش ءجونى جوق. ونىڭ ۇستىنە شيدەم شەكپەننىڭ دە ءتۇر-ءتۇرى بار ەكەن. تۇيەنىڭ جۇنىنەن تاس قىپ توقىعان شيدەم شەكپەننەن سۋ دا, سۋىق تا وتپەسە كەرەك. سونىمەن بىرگە تايلاقتىڭ جۇنىنەن توقىپ, سانگە دە كيەتىنى بار بولىپ شىقتى.
ايتپاقشى, بالا كۇنىمىزدە جاتتاعان «قاراشا, جەلتوقسان مەن سول ءبىر-ەكى اي» اتتى ولەڭىندە دە «توڭعان ءيىن جىلىتىپ, تونىن يلەپ, شەكپەن تىگەر قاتىنى بۇرسەڭ قاعىپ» دەگەن جولدار كەزدەسەدى. اباي ولەڭدەرىندە كيىم تۋرالى ايتىلا قالسا, بارىندە جوق-جىتىك ادامداردىڭ جاي-كۇيى قوسا ءسوز بولاتىنى بەكەر مە؟ بۇدان ونىڭ قاراشاعا جانى اشىعانى, قاراشا توڭسا, بىرگە توڭعانداي كۇيگە تۇسەتىنى بىلىنەدى.
اباي ەلدەن اسىپ ءىشىنىپ, كيىنگەندى ۇناتپاعان ادام دەسەدى. دەمەك بۇل كيىمدى كيگەن كىسىنىڭ كىم بولعانىنىڭ ەش ماڭىزى جوق. كەرىسىنشە, مۇنى جازعان ادامنىڭ ۇلكەن مادەنيەتتەن حابارى بارىن اڭعارامىز. بالكىم بۇل ولەڭدى ماعىناسىنا قاراپ, قازاق دالاسىنداعى العاشقى جادىگەرلىك دۇنيە سيپاتى دەسە دە ارتىق بولماس. وسى ولەڭدى ورنەكتەپ كوشىرىپ, ۇلتتىق مۋزەيدىڭ تورىنە ءىلىپ قويسا دا جاراسا كەتكەلى تۇر.
ولەڭنىڭ ودان كەيىنگى جولدارى «جەيدە-دامبال اق ساڭنان, جارعاق شالبار, جىرىم بالاق ماتامەن ادىپتەتكەن» دەپ جالعاسادى. وسى ارادا اقىننىڭ الدىنا قانداي ماقسات قويعانىن بىردەن تۇسىنە قوياسىڭ. اباي وزىنەن ءجۇز جىل بۇرىن ءومىر سۇرگەن ادامنىڭ كيىم-كەشەگىن تۇگەندەۋگە بەت قويىپتى. دەمەك ابايدىڭ ەسكىلىك كيىمىنىڭ ۇلگىسىن جادىگەر رەتىندە ۇرپاققا جازىپ قالدىرعىسى كەلگەنى راس بولدى.
وعان كەلەسى شۋماقتاعى «مىقشيما اياعىمدا بىلعارى ەتىك, كيىز بايپاق توڭدىرماس ىزعار ءوتىپ» دەگەن جولدار دا ايعاق. ادەتتە جازبا اقىننىڭ ولەڭى قارا ولەڭنەن بولەك بولادى. جازبا اقىنداردىڭ باسى اباي دەسەك, مىنا ولەڭنىڭ العاشقى جولدارى قارا ولەڭ سارىنىن قۇلاققا اكەلۋى تەگىن ەمەس. «ويلانىپ, ويعا كەتتىم ءجۇز جىلعى وتكەن, تون قاباتتاپ كيگەنىم شيدەم شەكپەن» دە سول, «مىقشيما اياعىمدا بىلعارى ەتىك, كيىز بايپاق توڭدىرماس ىزعار ءوتىپ» دەگەن دە سول.
ەسكىلىك كيىمىنە كونە سارىن قونا كەتكەندەي اسەرگە بولەيدى. اباي جازام دەسە, ولەڭنىڭ باسقا ءتۇرىن تاپپاي قالعان جوق. ول قارا ولەڭ ۇلگىسىن ادەيى الىپ وتىرعان سەكىلدى. ىشكى مازمۇن مەن سىرتقى ءتۇردىڭ ۇيلەسىمى ولەڭدى وسى ۇلگىگە اكەلىپ سالعانداي سەزىلەدى. ولەڭنىڭ باس-اياعىن جيناقتاپ, «ىقشام كيىمدەي» جۇمىر ءپىشىم مەن ءپىشىن تۋدىرعان دا وسى ۇلگى دەر ەدىك.
بۇل شۋاماقتاعى ءۇشىنشى-ءتورتىنشى جولدار: «ۇلكەن كىسە بەلىمدە جەز سالدىرعان, شاقپاعىم, دانداكۋىم جارق-جۇرق ەتىپ» دەپ كەلەدى. ابايدىڭ «جالپاق كىسە» دەمەي, «ۇلكەن كىسە» دەۋىندە قۇرمەت سەزىمى تۇرعانى ءبىر قاراعاندا بىلىنە بەرمەس. بىراق «شاقپاعى» مەن «دانداكۋىنىڭ» «جارق-جۇرق ەتكەنى» كوڭىلىڭە بىردەن ماقتانىش سەزىمىن ۇيالاتاتىنى شىندىق.
ابايدىڭ «قاقتاعان اق كۇمىستەي كەڭ ماڭدايلى» اتتى ولەڭى وتىز سەگىز جولدان تۇرادى. وسى ولەڭىندە ماڭداي, كوز, قاس, مۇرىن, بەت, ءتىس, مويىن, تاماق, يىق, جاۋىرىن, ومىراۋ, بوي, بەل, بىلەك, شاش, ساۋساق, ءبارى بار. بىراق وسى سۇلۋ ءتان مەن ءتۇزۋ مۇسىننەن باسقا بىردە-ءبىر ارتىق زاتتىڭ كىرىستىرىلمەۋى – تاڭعالارلىقتاي نارسە.
وندا ادەتتەگىدەي نە ساۋكەلە, نە كويلەك, نە سىرعا, نە شولپى تۋرالى ءبىر اۋىز ءسوز جوق. سونشاما تىعىز جازىلعان بەينەلى سوزدەردىڭ قاسىندا كيىنگەن كيىم دە, تاعىنعان اسىل تاستار دا تۇك ەمەس ەكەنىن ايتقىزباي ۇقتىرعانداي. ول قاي ولەڭىندە دە كيىم-كەشەكتى قاساقانا اينالىپ وتكەندەي قالىپ تانىتاتىنى دا جايدان-جاي ەمەس شىعار.
سوندا اباي قازاق اقىندارىنىڭ ولەڭدەرىندە كوپ كەزدەسەتىن ءساندى كيىم مەن قىمبات زاتتار تۋرالى ەشتەڭە ايتپاعان با دەگەن سۇراق تۋادى. جوق, اباي ولەڭدى كوپ جازباعاندىقتان دا, ارتىق-اۋىس دۇنيەگە ءمان بەرە بەرمەگەن. «بىلەكتەي ارقاسىندا ورگەن بۇرىم, شولپىسى سىلدىر قاعىپ جۇرسە اقىرىن» دەگەندەي ءبىر-ەكى جول عانا بار. وندا دا «كامشات بورىك, اق تاماق, قارا قاستى, سۇلۋ قىزدىڭ كورىپ پە ەڭ مۇنداي ءتۇرىن؟» دەپ ساراڭ توقتالىپ وتەدى.
كيىم تۋرالى ايتسا دا بايلىق پەن بارلىقتىڭ بەلگىسى دەپ كورسەتپەيدى. «ىڭعايلى ىقشام كيىم اڭشى ادامعا» دەسە, ونى نە ءۇشىن ايتقانىن ءتۇسىنۋ قيىن ەمەس. «اياڭى تىماقتى الشى كيگىزگەندەي» دەسە, ونىسى كيىمنەن بۇرىن بەينە, سۋرەت, مەتافورا. «سىلكە كيىپ تىماقتى, ناسىبايدى, ءبىر اتاسىڭ كوڭىلىڭ جايلانعاندا» دەسە دە, كوز الدىڭا تىماقتان باسقا سۋرەت كەلەدى.
ابايدىڭ كيىمدى اتۋەر كورەتىندەردى مازاق ەتەتىنى دە بار. «مىنەر اتىن, كيىمىن ىپ-ىقشام عىپ, سىمباتتانىپ, سىمپيىپ تاماق اڭدىپ» دەيدى. «تايعا مىندىك, تويعا شاپتىق, جاقسى كيىم كيىنىپ» دەگەن ولەڭى دە, «نە ءبىتتى؟» دەپ اياقتالادى. «كويلەگىن اقتان تىككىشتەپ» دەپ جاراتپاعان سىڭايىن جاسىرمايدى. «وقالى تون تولا ما, ار-ۇياتىن ساتقانعا؟!», «قۋانارلىق قىز ەمەس, جىلتىراۋىق تاققانعا», «ۆوەننىي قىزمەت ىزدەمە, وقالى كيىم كيۋگە» دەگەن ولەڭ جولدارىندا دا ويى انىق تا قانىق.
ال شىن مانىندە نە قىمبات ەكەنى دە ابايدا انىق جازىلعان. ء«ومىر تونىن كيگىزىپ, جوقتى بار قىپ جۇرگىزەر» دەيدى اباي. ادامنىڭ سانالى ومىرىنەن باسقانىڭ ءبارى الدامشى نارسە بولىپ تۇر. سويتە تۇرا اقىن «ەسكىلىك كيىمىن» نەگە جازدى؟ باس كيىمنەن, اياق كيىمگە دەيىن نەگە جەكە-جەكە توقتالدى؟ نەگە ەسكىلىكتىڭ قالدىعى دەپ ەستەن شىعارىپ تاستامادى؟
«كۇلاپارا باستىرعان پۇشپاق تىماق, ىشكى باۋىن وتكىزگەن تەسىك قۇلاق», دەيدى اباي. ەسكىلىكتى تىماقتىڭ وسىلاي تىگىلگەنىنە اقىننىڭ ءوزى دە تاڭدانىس ءبىلدىرىپ وتىر. ءجۇز جىل بۇرىنعى ادام ءوزىن ىشەر اس, كيەر كيىممەن قالاي قامتاماسىز ەتكەن؟ ولاردىڭ تازا ءجۇرىپ-تۇرۋداعى مادەنيەتى قانداي بولعان؟ بالكىم وعان سەمەي كىتاپحاناسىندا بىرەۋ سەندەردىڭ اتا-بابالارىڭ جابايى بولعان دەگەن شىعار؟
«توبىلعىدان كەسىپ اپ, جىپپەن قاداپ, ارتىن بەلگە قىستىرعان بار قۇرىسقاق», دەپتى اباي. دەمەك ونىڭ ءجۇز جىل بۇرىنعى بابالارى دۇرىس كيىنۋ ءۇشىن قولدا باردىڭ ءبارىن جاساپتى. اتا-بابالارىمىزدىڭ اعاشتان قالاي ءتۇيىن تۇيگەنىن, دومبىراعا قالاي تيەك جاساعانىنان ءبىلۋشى ەدىك. ەندى ونىڭ بەلگە قىستىراتىن قۇرىسقاقتى توبىلعىدان قالاي ىستەگەنىن ءبىلىپ, ەرىكسىز ءتانتى بولىپ وتىرمىز.
اباي وسى ولەڭى ارقىلى قازاق دالاسىنا مۋزەي مادەنيەتىن اكەلگەن دەۋگە تولىق نەگىز بار. بۇل ولەڭدى جازۋداعى تۇپكى ماقساتى دا سول بولعانىن دالەلدەۋدىڭ دە قاجەتى جوق. جوعارىدا ءوزىمىز ايتقان, ەسكىلىك كيىمىن جازۋ ارقىلى ەستىلىكتى ەسكە سالعانداي ولەڭ ەكەن دەۋىمىز دە سوندىقتان. ابايدىڭ ىشكى مادەنيەتى قانداي تەرەڭ بولعانىن ءبىز اسا كوپ ەسكەرە بەرمەيتىن وسى ولەڭى دە انىق اڭعارتىپ تۇر.
مىنە, ءسويتىپ ابايدىڭ «ەسكىلىك كيىمى» اتتى ولەڭى تۋرالى ويىمدى قاعازعا ءتۇسىرىپ شىقتىم. ءوز جازعانىمدى ءوزىم قايىرا ءبىر وقىپ تاستاعاننان كەيىن, ەرىكسىزدەن ەرىكسىز ءوز كيىمدەرىمدى ويشا شولىپ شىققانىم دا ءبىر قىزىق بولدى. «وسى مەنىڭ بازار مەن دۇكەننەن تاڭداپ الىپ كيىپ جۇرگەن كيىمدەرىمدە ارتىق الەمىش جوق پا؟» دەپ ءبىر داعداردىم. «وسى مەن بويىمدى كۇتەم بە, كيىپ جۇرگەن كيىمدەرىم ولپى-سولپى ەمەس پە؟» دەپ ەكى داعداردىم.
ۇلتتىق كيىمنەن الىستاعان سايىن, ۇلتتىق بولمىستان دا الىستاپ كەتكەنىمىز وتىرىك ەمەس. ۇلتتىق كيىم دەگەنىمىز قازىرگى توي-تومالاقتا يىققا جاۋىپ جۇرگەن تۇيمەسىز شاپان مەن ەپەتەيسىز قالپاق تا ەمەس. ءبىزدىڭ دە ۇلتتىق كيىمىمىز اباي ايتقانداي «ىڭعايلى» دا «ىقشام» ءھام «قاباتتاپ كيۋگە» دە جارامدى بولۋى كەرەك. اقىننىڭ وسى ولەڭدى ء«بىر كەلىستى سايمانىم توپقا مىنەر» دەپ اياقتاعانىنداي, ونداي كيىم بولسا, توپقا دا قىسىلماي كيەر ەدىك.
ال بۇگىنگى ۇلتتىق كيىم دەپ جۇرگەنىمىز اباي ايتپاقشى, «ىزعار وتكىزبەيتىن» كيىم بە؟ بابالارىمىز شىنىمەن دە وسىنداي يىعىڭا ىلسەڭ ءتۇسىپ قالا بەرەتىن كيىم كيگەن بە؟ ءبىز نەلىكتەن ۇلتتىق كيىم ۇلگىسى ەتىپ وسى جالباعاي شاپاندى عانا كورسەتەمىز؟ بۇل كيىمدەر ات ۇستىندەگى قازاقتان گورى, وتىرىقشى حالىقتاردىڭ كيىمى سياقتى كورىنەتىنى نەسى؟
ابايدىڭ «ەسكىلىك كيىمى» ولەڭىن وقىماسام, مەن مۇنداي ويعا دا كەلمەس ەدىم. ول ولەڭدى وقىماي-اق ءسىزدىڭ دە وسىنداي ويعا كەلۋىڭىز ابدەن مۇمكىن. سەبەبى قادىرلى اقساقالداردىڭ يىعىنا شاپان جاۋىپ تۇرعانداعى كەيپىمىز كەيدە ماقتانعا ۇقساسا, كەيدە مازاققا دا ۇقساپ كەتەدى. ول اقساقال دا شارۋادان قالماعان بولسا, بۇل شاپاندى ەندى نە ىستەيمىن دەپ ويلاپ تۇرماسىنا كىم كەپىل؟
سەبەبى توي-تومالاقتا يىققا جاۋىپ جۇرگەنىمىز ءوڭىرىن قىمتاعاننان گورى, ومىراۋىن ەتەگىنە دەيىن ءبىرىنىڭ ۇستىنە ءبىرىن باتتاستىرا ويۋلاپ تاستاعان شاپاندار. ەسكىلىك كيىمىن باستان-اياق تۇگەندەگەن اباي, ونداي دا كيىم بار دەپ جازباپتى. كەرىسىنشە, قادىر مىرزا ءالي «قىر قازاعىن قىرعان كەزدە, وقالى, شاپان كيگەن بۇقارا مەن قوقانىڭ» دەپ جازىپتى. قادىر اعامىز مۇنى شەن-شەكپەن رەتىندە الىپ وتىرعانىن تۇسىنەمىز, بىراق «شاپان» دەگەندى دە ءىشتارتىپ وتىرماعانى بىلاي دا بەلگىلى.
وسى ماقالانى جازاردا ءوز ويىمدى نىقتاۋ ءۇشىن ەتنوگراف-عالىم احمەت توقتابايمەن ءبىر اۋىز اقىلداستىم. ەتنومادەنيەتىمىز جايىندا كىتاپ جازعان كەنجەحان ماتىجانوۆپەن دە پىكىرلەستىم. احمەت اعامىز: «قازىرگى شاپاندار ومىراۋىنا ايران توگىپ العان كيىم سياقتى» دەپ قالدى. كەنجەحان زامانداسىمىز: «ات-شاپان ايىپ» دەگەندى ۇمىتپايمىز», دەدى. ات مىنۋگە, شاپان كيۋگە جارامدى بولماسا, حالقىمىز دا ولاي ايتپاس ەدى.
بۇرىنعى شاپاندار جىلى بولىپتى. نەشە قابات ماتەريالدان تىگىلىپتى. ەرلەر دە كيىپتى, ايەلدەر دە كيىپتى. كەيبىرىندە تۇيمە, كەيبىرىندە ىلگەك تە بولىپتى. حان-سۇلتان جامىلىپتى, باي-باعلان بەلىن بۋىنىپتى, قاراشا كادىمگىدەي كيىنىپتى. تون سياقتى تەرىدەن يلەنىپ تىگىلگەندەرى دە بولعان كورىنەدى. دەمەك زامانعا ىڭعايلاپ تىكسەك, ەش ايىبى جوق ەكەن.
ول كەزدە ومىراۋ تۇيمە بولعان با, بولماعان با دەپ, ءوزىمىزدى جابايى ەتىپ كورسەتۋدىڭ دە قاجەتى شامالى. اقان سەرىنىڭ «بەشپەتىڭدى بەرىپ كەت تۇيمەسىمەن» دەگەنى سياقتى, كيىم بۇيىمدارى حالىق اندەرىندە دە از كەزدەسپەيدى. «اق كويلەك, قارا كامزول بەلىن بۋعان» دەگەن حالىق ءانى دە بار. ياعني ەتەكتى جاۋىپ, بەلدى بۋىپ, ومىراۋدى قىمتاپ ءجۇرۋ باسقا-باسقا, دالا قازاعىنا بۇرىننان ءتان بولسا كەرەك.
«تىماعىن باسا كيىپ تاقىمداعان, و, مەنىڭ باتىر بابام!» دەپ جازىپتى كەيىنگىنىڭ اقىنى فاريزا وڭعارسىنوۆا دا. ونىڭ قاسىندا قالپاق پەن شاپاندى ءبيتتىڭ قابىعىنداي ەتىپ تىگەتىندەرگە قايران قالماسقا ءاددىڭ جوق. كەيبىر شاپاندى شاپان با, حالات پا, اجىراتۋ دا قيىن. يىعىڭا ىلمەسەڭ, ءيىنىڭدى جىلىتىپ كيىپ جۇرمەسەڭ, ونىڭ نەسى كيىم؟ ەگەر ول شىنىمەن ۇلتتىق كيىم بولسا, سوعان ساي ولشەمدەرى دە بولۋى كەرەك ەمەس پە؟
ابايدىڭ «ەسكىلىك كيىمى» ولەڭىندە «جەيدە-دامبال اق ساڭنان» دەگەنىنە دە ءبىر نازار سالىپ قويعان ارتىق ەمەس. ولەڭنىڭ بۇل جولى سىرت كيىم انانداي بولعاندا, ىشتەن كيەتىن كيىم قانداي بولعان دەگەن سۇراققا جاۋاپ بەرەدى. حالىق اندەرىندە «بۇرمەسى اق كويلەكتىڭ جەلبىرەگەن», «اق كويلەك, قىزىل بەشپەت, ادەمى قىز» دەگەن سياقتى ولەڭ جولدارى دا بار. اقان سەرىنىڭ «ەتەگىن اق كويلەكتىڭ التىنداعان» دەگەن ءانىن دە جۇرت جاقسى بىلەدى.
وسىنىڭ ءبارى دالا قازاعىنىڭ كيىم مادەنيەتىن قانشالىقتى ۇستانعانىن ايعاقتاي تۇسەدى. ابايدان ءجۇز جىل بۇرىن قالاي كيىنگەن, ودان ارىدە قالاي بولعان دەگەن سياقتى سۇراقتارعا ىزدەي بەرسەڭ, تياناقتى جاۋاپ تا تابىلادى. سونىڭ ءبارىن بىلە تۇرا ەلىمىزدىڭ قاي تۇكپىرىنە بارساق تا ءبىر شاپان, ءبىر قالپاقتى الدىڭنان توسا بەرەتىنى ويلاندىرماي قويمايدى.
ءبىز ءباسپاسوز جۇمىسىنا جاڭادان ارالاسىپ جۇرگەن كەزدە, وزبەكالى جانىبەكوۆتىڭ «شاپانعا الاشانىڭ ويۋىن جاپسىرىپ قويعان» دەگەنىن ءوز قۇلاعىمىزبەن ەستىگەنبىز. كەيىن سول ءسوزىن ءبىر سۇحباتىندا دا ايتتى, قايبىر كىتابىندا دا جازدى. سودان بەرى قىرىق جىل بولدى, بىراق شاپان كوپ وزگەرگەن جوق. ءتىپتى كەشە قامساۋ ءۇشىن كيگەن دەسەڭىز دە, بۇگىن ولاي جامىلىپ وتىرۋعا دا قولايلى ەمەس. وندا دا كوبىن قاۋدىرلاتىپ, قىتايدان تىكتىرىپ اكەلەتىندەرىن قايتەرسىز؟
ءبىر سوزبەن ايتقاندا, وسى شاپانداردىڭ ۇلگىلەرى اباي جازعان «ەسكىلىك كيىمىنەن» دە ەسكى مە دەپ قالدىق. سوندىقتان قوناعىڭدى شىن قادىرلەسەڭ, يىعىنا سول اباي جازعان شيدەم شەكپەنىڭدى ءىل, بويىڭدى جىلىتاتىن تونىڭدى جاپ دەگىمىز كەلەدى. باسىنا تىماق كيگىزسەڭ, ارتىن بەلگە قىستىراتىن قۇرىسقاعى بولسا دا ارتىق ەمەس. ال تاريحي كينولاردان عانا كورەتىن كىسەنى سىيلى كىسىڭىز جاس ادام بولسا, قالاي تاعۋدى ءوزىڭىز بىلەسىز. بىلعارى ەتىكتى بىلاي قويىپ, كيىز بايپاقتىڭ پايداسى قانداي بولاتىنىن وتكەن جىلى وسى گازەتتە باسىلعان «كيىز ۇلتاراق» اتتى ماقالامىزدا جازعانبىز. ونى دا ويدان شىعارماي, اقسەلەۋ سەيدىمبەكتەن ءوز قۇلاعىمىزبەن ەستىگەن اڭگىمەمىز بويىنشا مىسالعا كەلتىرگەن ەدىك.
مىنە, ەندىگى مىسالدى ابايدىڭ «ەسكىلىك كيىمى» اتتى ولەڭىنەن الىپ وتىرمىز. «ايتارىن ايتىپ كەتكەن ابايلاماي» دەمەكشى, اباي دانىشپان ونى دا ايتىپتى. بىراق ءبىز ءوزىمىز ۇناتپايمىز, ءوزىمىز اڭگىمە قىلامىز. سويتەمىز دە كەشەگى دالا قازاعى تۇگىلى, بۇگىنگى قالا قازاعىنا دا قولايسىز شاپاندى توي سايىن كيگىزە بەرەمىز. شىنداپ كەلگەندە, شىن قۇرمەتتەسەك ول شاپان دا, ابايدىڭ «ەسكىلىك كيىمى» ولەڭىمەن بىرگە مۋزەيلەردىڭ تورىندە تۇرۋى كەرەك ەمەس پە؟!.
راس, شاپان كادەلى كيىم تۇرىنە جاتادى. بىراق شاپاندى كىم جاپقان, كىمگە جاپقان؟ ونى دا ويلانىپ قويعاننىڭ ارتىعى جوق. قۇنانبايدىڭ تۇيمەسى دەگەن تۇيمە بار ەكەن. سونىمەن بىرگە قۇنانباي جاپقان شاپان دەگەن دە ءبىر سىرت كيىم ساقتالىپ قالىپتى. الايدا ول شاپاننىڭ ومىراۋىندا ەشقانداي الەمىش جوق. راس, تۇيمەسى دە جوق. ەگەر سولاي ەكەن دەپ, يىققا ىلە سالۋعا وڭاي دەسەك, كەمىتكەنىمىز بولىپ شىعادى.
ءبىزدىڭ ماقساتىمىز شاپاندى كادەلى كيىم رەتىندە جوققا شىعارۋ ەمەس. تەك ەشكىم كيمەيتىن كيىمدى سونشاما ورنەكتەپ اۋرە بولاتىنىمىز تۇسىنىكسىز. ءبىر تويدا ونداي شاپاندى ءبىر ادامعا ەمەس, ونداعان ادامعا كيگىزىپ جاتادى. دەمەك كادە رەتىندە دە, كيىم رەتىندە دە سونشالىقتى باعالى دۇنيە بولماي تۇر. ءارى كەيبىرىن تىككەن, كەيبىرىن جاپسىرعان ورنەكتەرى مەن دالاقتاي ومىراۋى الدەقانداي ءبىر توعىشارلىقتىڭ بەلگىسى سياقتى ەلەستەيدى.
بەس-التى جىل بۇرىن «ابايدىڭ جاريالانباعان ولەڭى» دەگەن ءبىر ولەڭ تابىلدى. سوندا: «قايتەر ەدى, جىگىتتەر, تىم قىمباتتى كيمەسەك؟ ماقتان ءۇشىن ءب ۇلىستى, ءۇستى-ۇستىنە ۇيمەسەك. ەلتىرى مەن تەرىنى, جاقسى قىلىپ يلەسەك. ءارى جىلى, ءارى بەرىك, جىرتىلمايدى سۇيرەسەك» دەگەن جولدار بار. كەي سوزدەرى كەيىن قوسىلعان شىعار, مۇمكىن ابايدىكى ەمەس تە شىعار. بىراق تاپ وسى ولەڭدە ابايدىڭ ويى بار دەگەنگە ءوز باسىم كەلىسەم.
ابايدى وقىپ, اتا-بابالارىمىز قانداي ىقشام دا ىڭعايلى كيىنگەن دەگەن ويعا كەلەسىڭ. اقان سەرىنى وقىپ, قازاق قىزدارى قالاي ادەمى دە جاراسىمدى كيىنگەن دەگەن سەزىمگە بەرىلەسىڭ. حالىق اندەرىن تىڭداپ وتىرىپ, ءبىزدىڭ حالقىمىزدىڭ كيىنەتىن كيىمدەرى مەن تاعىناتىن اسىل تاستارى باسقالاردان كەم بولماعان ەكەن-اۋ دەگەن سوزگە توقتايسىڭ. راسىندا, بۇل ماقالا ەتنومادەنيەتىمىزدەگى شاپاننىڭ ورنىن تومەندەتۋ ءۇشىن جازىلعان دەپ تۇسىنبەسەڭىز بولعانى, ايتەۋىر.
ءاسىلى, ءبىز دە قادىر مىرزا ءالي ايتپاقشى, «ايتسە دە كوكتى سۇزگەن ءمۇيىز ءۇيدى, كورگەندە كيىز ءۇيدى ساعىنامىن» دەيتىن قازاقتىڭ ءبىرىمىز. ايتپاقشى, «ەمەس ەندى بۇگىندە وسال اعا, پىسقىرمايدى كيىز ءۇي, شوشالاعا. سەن سياقتى اياز بي كون شوقايىن, ءىلىپ قويسا بولماي ما بوساعاعا» دەگەندى دە قادىر مىرزا ءالي ايتقان.
قازاقتا «سۇلۋىنان جىلۋى» دەگەن دە ءسوز بار. اباي سۋرەتتەپ جازعان ەسكىلىك كيىمىنىڭ جىلۋىن دا تانىڭمەن سەزىنگەندەي بولاسىڭ. بىراق ابايدىڭ ءوزىنىڭ قولدان سالىنعان سۋرەتتەرىنىڭ كوبىندە ومىراۋى اشىق شاپان كيىپ جۇرەدى. «وسى قالاي ەكەن؟» دەپ, فوتوسىنا قاراساڭ, مۇلدەم باسقا جايعا تاپ بولاسىڭ. ابايدىڭ بەينەسى ساقتالعان ەكى فوتو بىزگە جەتىپ وتىر. بىرىنشىسىندە اباي 1896 جىلى سەمەي قالاسىندا, اقىلباي مەن تۇراعۇلدى ەكى جاعىنا الىپ ءتۇسىپتى.
ول تۋرالى بىرەر جىل بۇرىن: «سۋرەتتەگى قاس-قاباعى الشاق, قۇلاق-شەكەسى جۇمىر, ماڭداي الدى كەڭ جارالعان; دوڭگەلەك ءجۇزدى, دوڭەس مۇرىندى, قالىڭ ەرىندى; دەنەسىنىڭ تولىقتىعىنا قاراماي جيناقى وتىرعان, ەتەك-جەڭى جايىلىپ كەتپەگەن قازاق – اباي» دەپ جازىپپىن. سوندا ابايدىڭ كيىپ وتىرعان سىرت كيىمىنە دە ءمان بەرسەم كەرەك. مۇنداعى ابايدىڭ شەكپەنىنىڭ ومىراۋىندا ءبىر تۇرماق, ەكى قاتار تۇيمە بار سياقتى كورىنەدى. قاسىندا تۇرعان ەكى بالاسىنىڭ دا تاماق-مويىندارىنا دەيىن قىمتاۋلى, تۇيمەلەرى تولىق سالۋلى تۇر.
سودان سوڭ: «ويشىلدىڭ وسى سوم جارالعان بەت پىشىنىنەن كوپ دۇنيەنى وقۋعا بولاتىن سەكىلدى. ادامعا تاپجىلتپاي قارايتىن كوز بەن قاباقتىڭ اۋقىمىنا جارتى الەم سىيىپ تۇرعانداي اسەر بەرەدى. سونشالىقتى تۇجىرىمدى كوزقاراستان قاعىس قالعان ەشتەمە جوقتاي كورىنەدى. كوز جانارىنىڭ ىشىنەن سىرتقا تەپكەن سالقىن ساۋلە ەتىڭنەن ءوتىپ, سۇيەگىڭە جەتەدى. سالعىرت تارتىپ, سىرت سالعان جۇزىنە قانشا ۇڭىلسەڭ دە, ءىشىن بەرمەيدى, بىراق. جاراتقاننىڭ الدىندا ادامنىڭ ءوزىن قالاي ۇستايتىنى بيماعلۇم شىعار, ال دانىشپاننىڭ الدىندا ءوزىڭدى تارىداي سەزىنەتىنىڭ راس-اۋ» دەگەن دە سوزدەرىم بار ەكەن.
وسى بولمىستىڭ ول كيگەن سىرت كيىممەن دە بىرگە ورنىقتى كورىنەتىنى سونشا, شاپانى نە شاپان ەكەن دەپ, وعان دا ءبىر ءۇڭىلىپ قاراپ قوياسىڭ. باس بارماعىن ومىراۋ تۇيمەسىنىڭ اراسىنا سالىپ, الاقانىمەن كەۋدە تۇسىن باسىپ وتىر. باسىندا تىماق ەمەس, دوڭگەلەك تاقيا, سوندىقتان سۋرەتكە تۇسكەن جەرلەرى سالقىن دەپ ايتا المايسىڭ. ءوز باسىم وسى فوتو مەن «ەسكىلىك كيىمى» ولەڭىنىڭ اراسىندا ءبىر بايلانىس بار سياقتى سەزىندىم جانە ونىڭ بەكەر ەمەس ەكەنىن دە ءتۇسىندىم.
كوز الدىمدا ابايدىڭ سۋرەتشىلەرىمىز سالعان سۋرەتتەرىنەن مۇلدەم باسقا بەينە پايدا بولدى. سودان وسى ءبىز اباي عانا ەمەس, اتام قازاقتىڭ دا بار بولمىسىن وزگەرتىپ العان جوقپىز با دەگەن وي كەلدى. ول كۇدىكتىڭ ىشىندە ۇيدە وتىرعاننان تۇزدە جۇرگەنى كوپ دالا قازاعىنىڭ ۇستىنە كيگەن كيىمى دە بار دەپ ەسەپتەسەڭىز, ەش قاتەلەسپەيسىز. ءيا دەسەڭىزشى, ۇلتتىق كيىمدى دە اقسەلەۋ اعامىز سياقتى ارداقتاپ, وزبەكالى اكەمىز سياقتى اسپەتتەپ, اباي اتامىز سياقتى ۇلىقتاي بىلگەنگە نە جەتسىن!
