قوعام • 16 قاڭتار، 2022

بۇلدىرگى اعىم بولمىسىمىزدى كۇيرەتەدى

136 رەت كورسەتىلدى

تاياۋدا جامبىل وبلىستىق قوعامدىق كەڭەستىڭ كەزەكتى وتىرىسىندا «وبلىس اۋماعىنداعى بالالار مەن جاسوسپىرىمدەر اراسىنداعى قىلمىستىق ءتارتىپ بۇزۋشىلىقتىڭ الدىن الۋ شارالارى» ماسەلەسى قارالدى. ارينە، بالالار مەن جاستار تاربيەسى كۇن تارتىبىنەن ەشقاشان تۇسپەۋى كەرەك. ويتكەنى جاستار – ءبىزدىڭ بولاشاعىمىز، ەلىمىزدىڭ كەلەشەگى. قازاق اتامىز «نە ەكسەڭ، سونى وراسىڭ» دەپ بەكەر ايتپاعان.

جەرگىلىكتى پوليتسيا قىزمەت­كەر­لەرىنىڭ مالىمدەمەسىنە سەنسەك، ءبىر قۋانىشتىسى، وبلىس كولەمىندە بالالار مەن جاسوسپىرىمدەر اراسىندا قىلمىس دەڭگەيى جىل وتكەن سا­يىن تومەندەپ كەلەدى. بىراق، بايقاپ جۇرگەنىمىزدەي، جاستار اراسىندا ءدىني اعىمعا بەت بۇرعاندار از ەمەس. جۇما كۇندەرى مەشىتكە قاراي اعىلعان توپ-توپ جاستاردى كورىپ، كەيدە ەرىكسىز ويعا كەتەسىڭ. باز ءبىر مالىمەتتەر بويىنشا بۇگىندەرى مە­شىتكە كەلەتىن جاماعاتتىڭ 60-70%-ى جاستار ەكەن. ولاردىڭ اراسىندا ءالى كامەلەت جاسىنا جەتپەگەندەر دە بار. وي تارازىسىنا سال­ساق، بۇل – ءوز ءتىلىمىزدى، ءوز ءدىنىمىزدى، ءوز ءدى­لىمىزدى قايتا قالىپتاستىرا باستاعانىمىزدىڭ كورىنىسى. حال­قى­مىزدىڭ باسىم كوپشىلىگى يمان­دىلىق جولىنا ءتۇسىپ، اۋىلدار مەن قالالاردا سانداعان مەشىت بوي كوتەرىپ، ءدىني ءبىلىمدى كوتەرۋ ماق­ساتىندا ءدىني ۋنيۆەرسيتەت پەن كوللەدجدەر، مەدرەسەلەر اشىلدى. ءدىني جوعارى ءبىلىم الامىن دەگەن جاس­تار باسقا مەملەكەتتەردىڭ جوعارى وقۋ ورىندارىنا بارىپ، ساۋاتتا­رىن جەتىلدىرىپ قايتتى. ەگەمەندىكتىڭ ال­عاشقى جىلدارىندا ابايسىزدا ءدىننىڭ باسقا اعىمىنا ىلەسىپ كەت­كەن جاستار، ءارتۇرلى راديكالدى ءدىني سەكتاعا ەنىپ كەتىپ، ەل ىشىنە ىرىت­كى سالعاندارى دا ەسىمىزدە. ءتىپتى ءار وڭىر­دە بىرنەشە تەررورلىق شابۋىل ۇيىم­داستىرىپ، ەلىمىزدى دۇربەلەڭگە سالعانى دا بەلگىلى. تەرىس پيعىل­دى بىرەۋلەردىڭ ارباۋىنا تۇسكەن، وز­گە جۇرتتان «باقىتتارىن» ىزدەگەن، قيالي دۇنيەگە سەنگەن ءبىراز جاس­تارىمىز قانتوگىسكە بوگىپ جاتقان ەلدەرگە قونىس اۋدارىپ، بالا-شا­عاسىن، وتباسى مەن جاقىندارىن قيىن جاعدايعا ۇرىندىرىپ، وزدە­رىن «قۇداي جولىندا» شەيىت ەتكەنى تۋرالى مالىمەتتەر از ەمەس. ءالى دە سول ءۇردىس، وكىنىشكە قاراي، بىرەن-ساران بولسا دا ورىن الۋدا. سول ويسىز، ءپاتۋاسىز فاناتتاردى، ولار­دىڭ بەرەكەسىزدىككە، قيىندىققا ۇرىنعان وتباسىنا جانىڭ اشيدى، جۇرەگىڭ سىزدايدى. ارينە، ەلى­مىزدىڭ باسشىلارى ءوز ازاماتتا­­رىن ءار كەز قورعاپ، قامقورلىق كور­سە­تۋدە. سول ءۇشىن وتكەن جىلدارى ارنايى «جۋسان» وپەراتسياسىن ۇيىم­­داستىرىپ، سيرياعا ءدىني رادي­كال­دىق ۋاعىزداۋشىلاردىڭ «قار­ماعىنا» ءىلىنىپ، قيىندىقتارعا تاپ بولعان، بوسقىنعا اينالعان جاس بالالار مەن ايەلدەردى ەلىمىزگە ۇشاقتار­مەن كەرى جەتكىز­دى. ءبىرازى سول بوتەن ەلدە «پەيىشكە بارامىز» دەگەن نيەتپەن كوزسىز ولىم­گە بارىپ، مۇلدەم باسقا ەلدىڭ تو­پىراعى بۇيىرعانى وكىنىشتى.

الگى مەشىتكە بارىپ جۇرگەن جاس­تاردىڭ وي-ورەسى، تۇيسىگى قانداي؟ ول ءدىننىڭ قانداي اعىمىندا ءجۇر؟ جان-جاعىنداعىلار قانداي ۋاعىز ايتادى؟ شىندىعىندا كوپشى­لىك وعان ونشا ءمان بەرە بەرمەيدى. اكە-شەشەسى «مەنىڭ ۇلىم (نەمەسە قىزىم) يماندىلىق جولىنا ءتۇستى، ورازا ۇستاپ، مەشىتكە بارىپ ءجۇر» دەپ بالالارىنا سىرتتاي ريزا بولىپ جۇرگەندەردى ءجيى كەز­دەستىرۋگە بولادى. ءدىن جولىندا جۇرگەن بالاسى مەن اكە-شەشەسى اراسىندا قايشىلىق پايدا بولاتىنىن كورىپ ءجۇرمىز. كەيدە، ءتىپتى، «داستارقاندارىڭ حارام، دايىنداعان اسىڭ حالال ەمەس، سىزدەرمەن بىرگە تاماق ىشۋگە بولماي­دى»، دەپ تەرىس مىنەز كورسەتەتىن، وت­با­سىلىق ومىردەن ءتۇڭىلىپ، قارا با­­سىپ، ۇيلەرىنەن بەزىپ كەتەتىن ۇل-قىز­دار­دىڭ پايدا بولعانىن ەستيمىز. ون­داي وقيعا قانداي اتا-اناعا بولسىن ەرەكشە اۋىر سوققى بولىپ تيەدى.

يسلام – باسقا دiندەرمەن سالىس­تىرعاندا، ادام بويىنا رۋحاني ءنار قۇياتىن، تاربيە بەرەتiن، تازالىققا، يماندىلىققا، جاقسىلىققا، يگi iسكە جەتەلەيتiن دiن. سوندىقتان جاھاندا يسلام دiنiن مويىنداپ، وعان باس يەتiن، مويىنسۇناتىن جاندار سانى باسقالارعا قاراعاندا نەعۇرلىم باسىم.

دiن دەگەنiمiز – ادامدى يمان­دى­لىققا باۋلۋ، جاقسىلىققا شا­­قى­رۋ، ءومiردi جاقسى كورۋگە، با­ۋىر­­­مالدىققا تاربيەلەۋ. قازiر ەلiمiز­دiڭ دiني قىزمەتكەرلەرi اراسىندا مەدرەسەدەن ءدارiس الىپ، دiني ورتا بiلiم وقۋ ورىندارى مەن يسلام-دiني ۋنيۆەرسيتەتتەرiن تامامدا­عان، تەرەڭ، جان-جاقتى بiلiمدi، ساۋات­تى يمامدار بارشىلىق. بiراق دiن جو­لىنا «جولدان قوسىلعان» كەيبiر سا­ۋاتسىز، بiلiمi مەن وي-ساناسى، قا­رىمى مەن تۇيسiگi تومەندەر جاستار اراسىنا iرiتكi سالىپ، ميىن ۋلاپ، تiپتi تەرiس جولعا ءتۇسiرiپ جۇرگەندەرi دە كەزدەسەدى.

وتكەن جۇزجىلدىقتىڭ 90-جىلدارى كەڭەس زامانى ىدىراپ، تاۋەل­سiزدiكتiڭ قوڭىر سامالى ەسكەن شاقتا، قازاقتىڭ بەلگiلi ازاماتى، اكادە­­ميك-جازۋشى قالتاي مۇحامەدجا­نوۆ: «بۇرىنعى كەزدە بارلىعىمىزدىڭ جاۋىمىز قىزىل يمپەريا ەدi. ءبارi سودان قورقاتىن. ال كەلەشەكتەگi قاۋiپ ەندi دiن جاعىنان بولادى. دiن­نiڭ ءارتۇرلi باعىتى iشiمiزگە دەن­دەپ ەنە بەرەتiن بولسا، تۇبiندە قا­زاق بiر-بiرiمەن جاۋلاسادى»، دەگەن ەكەن. قازiرگi قاۋiپ – دiني ەكسترەميزم، دiني فاناتيزم ەكەنiن ومiردەن كو­رiپ، جۇرەكپەن سەزiنiپ ءجۇرمiز. فا­ناتيزم دەگەن وتە قاۋىپتى جازىلماس دەرت ەكەنىن وتكەن عاسىرداعى ۇلت­تىق فاناتيزم دەرتىمەن اۋىرعان فا­شيستىك گەرمانيانىڭ تاعدىرى انىق كورسەتىپ بەرگەن ەدى. جالپى، ناسىلدىك، ۇلتتىق نەمەسە ءدىني فاناتيزم – قايسىسى دا وڭىپ تۇرعان جوق. ولاردىڭ بارىنە ورتاق قاسيەت – بىزدەن ارتىق ەشكىم جوق، باسقا­لارىن تاپتاپ ەزۋ، قۇرتۋ كەرەك دەگەن استامشىلىق پيعىلدىڭ بولۋى. ءدىني فاناتيزمگە ەلىككەن جان­دار­دىڭ بويىندا پسيحولوگيا­لىق جا­عىنان وزگەشەلىكتەر بولادى. مى­سال ءۇشiن الىسقا بارماي-اق، ءار ەل­دە كەزدەسىپ جاتقان تەررورلىق قاي­­عىلى وقيعالاردى ەسكە الايىق. وسى­دان ونشاقتى جىل بۇرىن تاراز قالا­سىندا ءدىني-ءفاناتيزمدى بويىنا ابدەن سىڭىرگەن جىگىت تەررورلىق ارەكەت جاساپ، ونى توقتاتپاق بولعان پوليتسيا كاپيتانى عازيز بايتاسوۆ ەرلىكپەن قازا تاپقانى ەسىمىزدە.

ارنايى دايىندالعان، ساناسى دiني فاناتيزمگە ۋلانعان جاپ-جاس ايەلدەر، جاسوسپىرىمدەر دەنە­لە­رiنە جارىلعىشتار تاڭىپ الىپ، ولار­دى كوپشiلiك اراسىندا تاپا تال تۇس­تە جا­رىپ، ەش كۇناسiز كوپتەگەن ادام­نىڭ اسىل ءومiرiن قيدى. اراب مەملەكەتتەرiندە ارا­گiدiك قا­را­پا­يىم حالىقتى ءدۇر سiلكiن­دiرەتiن تەر­روريستiك اكت بولىپ تۇرادى. يراك پەن پاكiستاندا، ءۇندىستان مەن اۋعان­ستاندا دا تەرروريزم كوپ جىل­دار­دان بەرi ايىلىن جىيماي وتىر. سو­لار­دىڭ بارلىعىنا باستى سەبەپ – دiني فاناتيزم. ءوز ومiرلەرiن قول­دان قيۋعا، بiرەۋدiڭ ايداۋىمەن باسى تۇماندانىپ، جان تاپسىرۋعا سولار­دىڭ ءداتi قالاي با­راتىنى جۇمباق، دەنi ساۋ ادام تۇسiنبەيتiن ەرەكشە قۇبىلىس. تiپتi كەيدە «الگiلەر تەرەڭ گيپنوزعا تۇس­كەن بەيشارا پەندەلەر مە ەكەن؟» دەگەن ويعا قالاسىڭ.

دiني سەكتالاردىڭ كەيبiر جان­دار­دىڭ ساناسىنا قاتتى اسەر ەتiپ، ويىن ۋلايتىنى، تiپتi پسيحيكاسى مەن مiنەزiن ادام تانىماستاي وز­گەرتiپ، «ميىن» تەرiس اينالدىرىپ جi­بەرەتiنiن ومiردەن كورiپ ءجۇرمiز. مىسالى، دiني سەكتالاردىڭ شىرماۋىنا iلiككەن بiر تانىسىمنىڭ ايەلi بالا-شاعاسىنان، ۇيiنەن بەزiپ، دiني توپقا قوسىلىپ، قالا-قالانى ارالاپ جۇگەنسiز كەتكەنiن بiلەمiن. ءسويتiپ، ءاپ-ادەمi وتباسى نiلدەي بۇزى­لىپ، شاڭىراعى ورتاسىنا ءتۇستi. ۇكiدەي جاس بالالار كوزدەرi جاۋدiرەپ اناسىز، تەپسە تەمiر ۇزەتiن اكە جارسىز قالدى.

وسىنداي وقيعالار بۇل كۇندەرi ءار ايماقتان كەزدەسەتiنiنە كۇمان جوق. يماندىلىق جولىنان تايىپ، باس­قا دiندi قابىلداپ، قاپتاعان سانسىز سەك­تالارعا كiرiپ الىپ، سولاردىڭ قول­شوقپارى بولىپ جۇرگەندەرi قان­شاما؟ جانىڭ تۇرشiگەدi ەمەس پە…

شەتەلدە بiلiم الىپ جۇرگەن جاس­­­تارىمىزدىڭ اراسىندا دا قاتە اعىم­­نىڭ قۇرساۋىنا ءتۇسiپ، ەلi مەن جەرiن، دiلiن ۇمىتىپ، جەكە بiر دiني سەكتالارعا مۇشە بولىپ، سولارعا قىزمەت ەتiپ، قا­ۋiپتi تەرروريستiك توپتارعا iلەسiپ، ومiرلەرiن «اللاھ» ءۇشiن قيۋعا دا­يىن ەسسiز زومبيگە اينالعاندار دا بار­شىلىق. سول ورiمدەي جاستاردىڭ جانكەشتi قى­لىقتارىنا جانىڭ كۇي­زە­لiپ، جۇرەگiڭ سىزدايدى. ولاردى سول قاۋiپتi جولعا الىپ بارعان قان­­­داي كۇش بولدى ەكەن دەپ ويعا كەتە­سiڭ.

سوقىر سەنىمگە بوي الدىرىپ، «بۇل شاريعاتقا جات» دەپ پالەن­باي زا­ماننان قانىمىزعا سiڭگەن ۇلت­تىق داستۇردەن، قاسيەتiمiزدەن، اتا-بابا سالتىنان بەزىنۋ دۇرىس بولا ما ەكەن؟ قازiر كەز كەلگەن قا­لادا شiلدەنiڭ ىستىق كۇنiندە حيد­­جاپقا تۇمشالانىپ، بەتتەرiن كو­­لەڭكە­لەپ قارا تەرگە مالىنىپ جۇر­گەن جاپ-جاس، كوزدەرi مولدiرەگەن قان­داس قا­رىنداستارىمىزدى كورۋ تاڭ­سىق بولماي قالدى. الگiلەرگە قاراعاندا: «يماندىلىق جولىنا ءتۇسۋ دەگەن مiندەتتi تۇردە حيدجاپقا ورانۋ ەمەس شىعار. يماندىلىق – مiنەزدەن، قىلىعىڭنان، اتقارعان iسiڭنەن، تازا ويىڭنان بايقالۋ كەرەك!» دە­گiڭ كەلەدi. اتتەڭ-اي، قازiر قازاق قىزدارى اراسىندا حيدجاپ موداعا اينالىپ بارا ما دەگەن كۇدiك باسىم. ەلiمiزدiڭ بۇرىننان كەلە جاتقان سالت-ءداستۇرiن، ۇلتىمىزدىڭ كيiم ۇلگىسىن جيىپ تاستاپ، نەگە حيد­جاپ كيگەن اراب ايەلدەرiنە ەلiك­تەۋiمiز كەرەك؟ قازاقتىڭ ۇلتتىق بۇر­مەبەل اسەم كويلەكتەرiن، جيەگi ويۋلان­عان كوز تارتاتىن كامزولدارىن، ادەمi بەشپەتتەرiن نەگە كيمەيمiز؟ ولاردىڭ باسقا حالىقتاردىڭ ۇلت­تىق كيiمدەرiنەن نەسi كەم؟ مەرەكە­لەر­دە، كونتسەرتتەردە، سپەكتاكلدەر­دە ساحناعا شىققان انشiلەر مەن بي­شiلەردiڭ قازiرگi زاماننىڭ تالابىنا ساي كيگەن كوز تارتار ادەمi ۇلتتىق كيiمدەرiمiزدi كورگەندە جانىڭ جادىرايدى.

رەسمي اقپاراتتاردىڭ مالiم­دەۋiنشە، قازاقستان بۇل كۇندەرi دiني ەكسپانسيا الاڭىنا اينالعان سەكiلدi. دiني اعىمداردان اياق الىپ جۇرە المايسىز. حريستيان ميسسيونەرلەرi، شوقىندىرۋشى-ۇگiتشiلەر (ولار­دىڭ باسىم كوپشiلiگi اقش-تان ارنايى جولدامامەن جiبەرiلگەندەر) ورتامىزعا باتىل ەنiپ، ەل اراسىنا رۋحاني ىدىراۋ تۋعىزىپ، ميسسيونەر­لiك ارەكەت جاساۋدا. ولار ارنايى پسيحولوگيالىق دايىندىقتان ءوتiپ، تيiستi اقپاراتپەن، مالiمەتتەرمەن جاراقتاندىرىلعاندار (وسىنداي ميسسيونەرلiك شiركەۋلەردiڭ سانى ەلiمiزدە 20-دان اسىپ جىعىلادى ەكەن). كوپشiلiك ورتاعا ەنiپ، ولار جەرگiلiكتi حالىقتى (قازاقتاردى) حريستياندىققا كiرگiزۋ باعىتىندا ايانباي تەر توگۋدە. كەيدە ولار ري­زا­شىلىقپەن جەكە ادامداردىڭ با­سىنداعى پروبلەمالارىن شەشiپ تە بەرەدi. تiپتi، قاجەت بولسا، ماتە­ريالدىق كومەك بەرۋگە دايىن. مى­سالى، قارجىدان قينالىپ جۇر­­گەن ستۋدەنتتەرگە قوسىمشا شاكiرت­اقى، جۇمىسسىز جۇرگەندەرگە جار­دەماقى تولەيدi. حريستيان (اسi­رەسە يەگوۆا كۋاگەرلەرi) دiنiن ۋاعىز­داۋ­شى­لار ءتۇرلi ءتۇستi كiتاپتار مەن كiتاپ­شالاردى حالىق اراسىندا كوپ­تەپ تاراتىپ، كوشەدە توقتاتىپ، مۇم­كiندiگiنشە اڭگiمەگە تارتىپ،  وزدەرiنiڭ دiني قوعامىنا تارتۋعا تىرىسىپ باعادى. باز بiر اڭقاۋ، بوس­بەلبەۋلەر ولاردىڭ ناسيحاتىنا يلانىپ، سول بوتەن دiنگە ەنiپ جاتقانى دا – قازiر ءومiر شىندىعى. وسىنداي ارەكەتتەردiڭ ارقاسىندا ميسسيونەرلەر وي-سانامىزدى ۋلاپ، ءوز iس-ارەكەتتەرiنە قول جەتكiزۋدە. ءيا، بۇگiندە ءوز دiنiنەن بەزiپ، باسقا دiننiڭ قۇرساۋىنا ءتۇسiپ جاتقاندار از ەمەس. بۇكiل وتباسى بولىپ باسقا دiنگە كiرiپ، سولاردىڭ سويىلىن سوعىپ، كورiگiن باسىپ جۇرگەندەر ورتامىزدا قازiر از با؟! جۇرەكتە ۇرەي تۋعىزعان بۇگiنگi كۇننiڭ اششى شىندىعى وسى. «ونىڭ نەسi بار ەكەن. ايتەۋiر بiر دiنگە سەنسە بولدى ەمەس پە؟» دەپ توپ­شىلايتىندار بار. بۇل – مۇل­دەم قاتە تۇسiنiك. باسقا دiنگە ەن­گەن ادام­نىڭ ءومiر سالتى، ويلاۋ قابi­لەتi، ومiر­گە دەگەن كوزقاراسى، مەنتالي­تەتi وز­گە­رەدi. ۇلتتىق سالت-داستۇر­دەن، ما­دە­نيەتتەن الشاقتايدى، ۇلتى­نان بەزەدi.

وتكەن جۇزجىلدىقتىڭ 90-شى جىل­دارى اقش-تان ءبىر توپ ادام ءبىزدىڭ وڭىرگە كەلىپ، «ەكولوگيا ما­سە­لەسىمەن اينالىسامىز» دەپ باي­زاق جانە جۋالى اۋداندارىنا ور­نا­لاستى. كوپ وتپەي ۇلتتىق قا­ۋىپ­سىزدىك كوميتەتىنىڭ ارقاسىندا ولار­دىڭ ءبىرازى تىڭشى ەكەنى، ەندى ءبىرازى ءوز دىندەرىن ەنگىزۋدى، ءسوي­تىپ ەل اراسىنا ىرىتكى سالۋدى، ىدىراتۋدى كوزدەيتىندەرى انىقتالعان. وسى ىسپەتتەس قاۋiپ باردا ەلiمiزدiڭ دiني ەكسپانسيا الاڭىنا اينالماۋىنا كوپشiلiك بولىپ اتسالىسۋى­مىز كەرەك. قازاق يسلام دiنiن قا­بىلداعانىنا 1250 جىل بولىپتى. قازاق حالقى سودان بەرى وسى دىنگە دەگەن ادالدىعىن ساقتاپ كەلەدى. نەبىر ناۋبەتتەردى باسىنان وتكىزسە دە ءوز ءدىنىن تاستامادى. بۇل مىسالداردى جاستارعا ساباق بولسىن دەگەن ويمەن كەلتiرiپ وتىرمىز.

راسىن ايتقان ءجون، كوپتەگەن يمام كوپشىلىك باس قوسقان ساتتەردە جۇماق پەن توزاق، و دۇنيە جايلى ءسوز قوزعايدى. ولاردى تىڭداپ وتىر­ساڭىز بارلىق قيىندىق، اۋىرت­پالىق، باقىتسىزدىق مىنا دۇنيەدە، و دۇنيە جايناپ تۇرعان جۇماق رە­تىن­دە سۋرەتتەلىنەدى. ولاردى تىڭ­دا­عان كەيبىر جاستار، جاسوسپىرىم­دەر مىنا اۋىرتپالىعى مول بەيمازا ومىر­دەن ءتۇڭىلىپ، تەزىرەك و دۇنيەگە – جۇ­ماققا اتتانىپ كەتكەندى ءجون سا­نايدى. سويتەدى دە وزدەرىنە قول سالىپ، ومىرمەن قوشتاسىپ كەتە بارادى. ورتامىزدا ءسۋيتسيدتىڭ ازايماي تۇرعانىنىڭ (الەم ەلدەرى اراسىندا ءۇشىنشى ورىن الۋىمىزدىڭ) ءبىر سەبەبى وسى ەمەس پە ەكەن؟ ويلانا­تىن جاي...

«جاقسىلىق تا، جاماندىق تا – قۇدايدان. بiراق جاقسى بولۋ، جامان بولۋ – ادامنىڭ وزiنەن»، دەيدi دانىشپان اباي. ال ەندi بiر سوزiندە «كوپ ايتسا كوندى، جۇرت ايتسا بولدى، ادەتi جامان ادامنىڭ»، دەپ ناليدى ول. بۇل ءسوز دiني فاناتيزمگە شالدىققان، قاتە اعىمداردىڭ جە­تەگiمەن قۇرباندىق بولۋعا دايىن ويسىز جاندارعا ايتىلعان ءسوز سياقتى.

ءسوز سوڭىندا ايتارىمىز، يمان­دىلىقتان قاشپايىق، سوقىر دiني فاناتيزمنەن iرگەمiزدi اۋلاق ۇستايىق، اعايىن!

ساعىندىق وردابەكوۆ،

مەديتسينا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى، پروفەسسور، وبلىستىق قوعامدىق كەڭەستىڭ مۇشەسى

سوڭعى جاڭالىقتار

وتكەن تاۋلىكتە 8 ادام كۆي جۇقتىردى

كوروناۆيرۋس • بۇگىن، 10:35

ۇقساس جاڭالىقتار