«التىن, كۇمىس تاس ەكەن,
ارپا, بيداي اس ەكەن».
حالىق ماقالى.
ساراپشىلارعا سەنسەك, بۇگىندە الەمدى بۇرىن-سوڭدى بولماعان ەكونوميكالىق داعدارىس قۋسىرىپ تۇر. ازۋىن ايعا بىلەگەن دەگەن ەۋرووداق سەپتەسىپ ءومىر كەشۋدىڭ جولىن ويلاستىرۋدا. سونان دا ەۋروايماقتا كۇندە جيىن. كەرەكسىز بولىپ قالعان كومىردى قايتتىك دەيدى, جەردە جاتپايتىن تەمىردىڭ تاتى قالدى دەپ بايبالامدايدى. مۇنايدىڭ دا ءباسى قۇلدىرادى. ءسويتىپ, ەۋروايماق ەلدەرى بەلباۋلارىن تارتا باستادى. توقجاراۋ كۇن كەشۋگە كوشكەن ەلدەر دە بارشىلىق. ءبىزدىڭ ەلىمىز وسى ەكى ءپوليۋستىڭ ولىارالىعىندا تۇر. ويتكەنى, قازاقستان ەۋروپالىق تا, ازيالىق تا ەل. وسى جەردە ءبىزدىڭ بابالارىمىزدىڭ بىزدەن گورى اقىلدىراقتىعى تاعى كورىنىپ قالادى. باسقا جۇرت جەردىڭ استىن قازىپ التىن, كۇمىس جيعاندا ءبىزدىڭ جۇرت جەردىڭ ءۇستىن تىرمالاپ ارپا, بيداي ۇشىردى. بابالارىمىزدىڭ «التىن, كۇمىس تاس ەكەن, ارپا, بيداي اس ەكەن» دەگەن ماقالى قولمەن قويعانداي بولىپ شىقتى. تاماقتى ويلايتىن زامان تۋىپ تۇر. جەر بەتىنىڭ ءاربىر جەتىنشى تۇرعىنى تويىپ تاماق ىشپەيدى, ءاربىر ون ەكىنشى تۇرعىنى كۇنىنە ءبىر-اق رەت ءنار سىزادى. ماقالدىڭ ەكىنشى جارتىسىنداعى جولدا ارپا بيدايدىڭ الدىندا تۇر. بيداي, ارپا اس ەكەن دەپ ايتۋعا بولاتىن ەدى عوي. جوق, ولاي دەپ ايتپايدى. دەمەك, كىلتيپان بار. بولعاندا قانداي! بيدايىمىز نان دا, ارپامىز ەت قوي! بۇل مالمەن جان باعام دەسەڭ الدىمەن ارپا ءوسىر دەگەن ءسوز عوي. ەلباسىنىڭ الەمدىك داعدارىسقا بايلانىستى ءبىزدىڭ ەلىمىز ءۇشىن پايدالى جاعى دا بولۋى مۇمكىن دەۋىندە ۇلكەن استار جاتىر. قالاي دەسەك تە, اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ ءتورت قۇبىلاسى تۇگەل. الەمدە جەر كولەمىنەن توعىزىنشى ورىن الاتىن ەلىمىز جەرىنىڭ سەكسەننەن استام پايىزى ناق وسى اۋىلشارۋاشىلىق ءوندىرىسىن جۇرگىزۋگە قولايلى. ماماندار مال تابىندارىنىڭ گەنەتيكالىق الەۋەتى وڭالدى دەپ ەسەپتەيدى. اسىلتۇقىمدى مال باسىنىڭ سانى ورتاشا ەسەپپەن 8-10 پايىزعا وسكەن. جالپىلاي العاندا, قايتا وڭدەۋ باعىتىندا ءوندىرىستىڭ تۇراقتىلىعى ساقتالعان. ەكونوميكانىڭ اگرارلىق سەكتورى ەكسپورتتىق-يمپورتتىق وپەراتسيالاردا وڭ سالدوعا قول جەتكىزگەن. الەۋمەتتىك ماڭىزدى ازىق-ت ۇلىك تاۋارلارى بويىنشا تۇراقتاندىرۋ قورلارى قۇرىلدى جانە ولاردىڭ ەكسپورتىنا شەكتەۋ ەنگىزىلدى. جوعارىداعى ماقال قاراعاندىلىقتارعا قاراتىلىپ ايتىلعان سىندى-اۋ. قازىرگى قالىپتاسىپ وتىرعان جاعدايداعى قاراعاندىنىڭ ورنى قانداي, بۇل بارشا جۇرتتى تولعاندىرىپ وتىرعان ساۋال. ونەركاسىپتى قاراعاندىنىڭ اگرارلى قاراعاندى بولۋى مۇمكىن بە؟ قازىردىڭ وزىندە اگرارلى ءوڭىرمىز, قازىردىڭ وزىندە ەگىستىك القاپتارىن ءارتاراپتاندىرۋ الىس اۋىلدارعا دا جەتتى. وتكەن ماۋسىمدا قاراعاندىلىقتار 1 گەكتار بيدايدى سۋبسيديالاندىرۋدان تولىقتاي باس تارتتى, ەسەسىنە ءشوپ, مايلى جانە ازىقتىق داقىلدارعا دەگەن سۋبسيديا سوماسى ايتارلىقتاي ارتتى. بۇل مال ازىعى سالاسى مەن ەت وندىرىسىندەگى شەشۋشى قادام ەدى. باسقا وڭىرلەر ىشكى مۇمكىنشىلىكتەرى بولا تۇرا ءالىپتىڭ ارتىن باعىپ بارا المادى. مۇنى جاي ادامدار تۇرسىن كانىگى ديقانشىلاردىڭ وزدەرى تۇسىنبەي قالعان. سوناۋ وتكەن عاسىردىڭ توقسانىنشى جىلدارىنان بەرى بيداي القابى ۇنەمى ءوسىپ كەلە جاتقان. الايدا, ىشتەرىنەن سەزەتىن ارتىق كەتىپ جاتقاندارىن. ويتكەنى, استىقتى جىلدارى قىرمان جەتپەي استىق اشىق اسپان استىندا قىزىپ, ءشىرىپ جاتاتىن. ەلىمىزدىڭ بيدايعا دەگەن ىشكى تۇتىنىسى 8 ميلليون توننادان اسپايدى, تاعى ءبىر 7 ميلليون تونناسى ەكسپورتقا شىعارىلادى. اۋا رايى قولايلى جىلدارى بۇل كورسەتكىش 30 ميلليوننان اسىپ جىعىلاتىن. ساقتايتىن سىيىمدىلىقتار جەتىسپەيدى, ەكسپورتتاپ ءھام ۇلگەرمەيدى. وسىلايشا, ەشكىمگە كەرەگى جوق استىقتىڭ باعاسى تۇسەتىن. ءتىپتى, وزىندىك قۇنىن دا اقتامايتىن. 2009 جىلى سولاي بولدى. القاپتاردى ءارتاراپتاندىرۋ يدەياسى سوندا تۋعان. مونوداقىلدان باس تارتىپ, باسىمدىلىق مايلى, بۇرشاقتىق, مال ازىعى داقىلدارىنا بەرىلگەن. ءبىر جەرگە جىل سايىن بيدايدى قايتىپ ەگۋ اگروتەحنولوگيا نورمالارىنا ساي كەلمەيدى. جەردىڭ توزۋىنا, قۇنارسىزدىعىنا ۇشىراتادى. داقىلداردى كەزەكتەپ ەگۋ ەستەن شىعارىلدى. 2010 جىلدان باستاپ ءارتاراپتاندىرۋ جونىندە كوبىرەك ايتىلا باستادى. الايدا, بەل شەشىپ كىرىسكەن ەشكىم بولمادى. تەك, وساكاروۆ اۋدانىنىڭ «نايدوروۆسكوە» جشس بيداي القابىن قىسقارتىپ, زىعىر وسىرە باستادى. زىعىردىڭ باعاسى بيدايدان ەكى ەسە جوعارى بولعاندىقتان سەرىكتەستىكتىڭ قارجىلىق جاعى جاقسارا تۇسكەن. باسقالارى بولسا سول ەسكى سۇرلەۋدەن شىعا الماعان. بيدايدىڭ باعاسى جىل وتكەن سايىن ءتۇسىپ جاتتى. ەسەسىنە ەتتىڭ باعاسى ايتارلىقتاي وسكەن. ويتكەنى, سۇرلەم, باسقا دا قۇنارلى مال ازىعى جەلىگە قويىلمادى. بيدايدى قايتارمامەن ەگۋ توپىراقتىڭ شاڭىن شىعارعان. الدىڭعى جىلى ديقاندارىمىز بيدايدىڭ ءار گەكتار القابىنا 500 تەڭگە الىپ كەلسە, بىلتىر كوك تيىن دا بولىنبەدى. مەملەكەتتىك قولداۋ باسقا جاقتان – كۇتپەگەن جەردەن كەلگەن. ارپا, س ۇلىنىڭ ءار گەكتارى بيدايعا بولىنگەن بۇرىنعى سومادان ءتورت ەسە ءوسىپ, 2000 تەڭگەگە دەيىن جەتكەن. شارۋالار ءىستىڭ بايىبىنا جەتكەنشە بيۋدجەت كوپجىلدىق ءشوپتى قايتارماسىز نەسيەلەندىرۋدىڭ يندەكسىن 80 پايىزعا جەتكىزگەن. بۇل جاعدايدا شارۋا جوڭىشقا تۇقىمىنىڭ ءاربىر تونناسىن 400 مىڭ تەڭگەنىڭ ورنىنا 80 مىڭ تەڭگە تولەپ الار ەدى. شارۋالار دا ساناۋعا كىرىسكەن. سونان... وتكەن ءۇش جىل ىشىندە بيداي القابىنىڭ كولەمى 138,3 مىڭ گەكتارعا ءتۇسىپ, 518 گەكتاردى قۇرادى. كەرىسىنشە, ارپا القابى – 1,5, س ۇلى – 3,5, مايلى داقىلدار 6 ەسەدەي ءوستى. ال كوپجىلدىق ءشوپتىڭ القابى بيىل 50 مىڭ گەكتاردان اسادى دەپ كۇتىلۋدە. بۇل بۇرىنعىدان 8,5 ەسە كوپ دەگەن ءسوز. ىلگەرلەۋ دەپ وسىنى ايتادى! شارۋا ساناسى وزگەرە باستادى دەپ وسىنى ايتادى! ونى ايتاسىز, جەرگە يە بولىپ وتىرعان جەرگىلىكتى اكىمدەردىڭ وزدەرى وبلىس اكىمدىگى ۇيىمداستىرعان كۋرستان ءوتىپ, كادىمگىدەي سىناق تاپسىردى. جەردى ءتيىمدى پايدالانۋ بويىنشا. ولاردىڭ اراسىنان جوعارى اگرارلىق ءبىلىم الۋعا ىنتا تانىتقاندار دا شىعا باستادى. بۇل – بەتبۇرىس ەدى! وبلىستىڭ ەگىستىك القابىنىڭ 2000 گەكتارىنا ارپا ەگۋ جۇمىسى قولعا الىندى. بۇل جولدا, ارينە, ارپا كلاستەرىنىڭ الار ءرولى زور. ونى قارقارالى اۋدانىندا قۇرماقشى. قارقارالىنىڭ جەر جاعدايى ارپاعا ارنالعانداي. ەڭ الدىمەن ارپا باپ تالعاي قويمايدى. مامىردىڭ باسىندا سەۋىپ, جاۋىن-شاشىنعا ۇرىندىرماي جازدا جيناپ الۋعا بولادى. ونىڭ ونىمدىلىگى بيدايدان ءبىرجارىم ەسە جوعارى. العاشقى وسكىنى جامان ەمەس. ەرتەڭگى كۇنى ول بيداي سياقتى وتپەي قالىپ جۇرمەي مە دەگەن قاۋىپ تە جوق ەمەس. جوق دەيدى وبلىس باسشىلارى. ويتكەنى, ارپا ەكسپورتىمەن ءتيىستى قىزمەتتەر جۇمىس ىستەپ جاتىر. ونىڭ ءار تونناسى 200 دوللارعا وتەدى. نەگىزگى تۇتىنۋشى, ارينە, تاياۋ شىعىس ەلدەرى. حالىقارالىق ترەيدەرلىك كومپانيالار دا ءوز سوزدەرىن ءالى ايتىپ بولعان جوق. رەسەي سيىر ەتى نارىعىن ارگەنتينا, برازيليا ارقىلى قاناعاتتاندىرادى. ولار جىلىنا 1,5 ميلليون توننا سيىر ەتىن تاسىمالدايدى. سول سۇرانىستى ءبىزدىڭ تولتىرۋىمىزعا ابدەن بولادى. ال ازىرگە سول ءبىر جاقسى كۇندەرگە دايارلىق جۇمىستارى جۇرۋدە. ديقانىمىزدىڭ ءاربىر كۇنى سول كۇندى جاقىنداتا تۇسۋدە. ەكپەي ەگىن شىقپايدى, ۇيرەنبەي ءبىلىم جۇقپايدى. بىزدە وسىنىڭ ەكەۋى دە بار. التىن ارقالاپ, جانتاق جەۋدەن ساقتاسىن. تورەحان مايباس. قاراعاندى.
