مال ازىعىنىڭ ساپاسى – مال شارۋاشىلىعىن دامىتۋدىڭ باستى شارتى

ەلىمىزدەگى اۋىلشارۋاشىلىق ءون­دىرىسىنىڭ ماڭىزدى سالاسى مال شارۋاشىلىعى ەجەلدەن قازاقتىڭ ءداستۇرلى كاسىبى رەتىندە دامىپ كەلە جاتىر. ادەتتە مال شارۋاشىلىعىن وركەندەتۋدە شەشىمىن تاباتىن شارۋا كوپ قىرلى بولىپ كەلەدى. سونىڭ ىشىندە مال ازىعىن قامداۋ ەڭ ماڭىزدى ماسەلە. ويتكەنى, جەتكىلىكتى مال ازىعى قورى جاسالماي مال شارۋاشىلىعى ەشۋاقىتتا سەرپىندى دامي المايدى. قازاقستاندا مال ءوسىرۋدى ەجەلدەن كاسىپ ەتكەن اتا-بابالارىمىز نەلىكتەن مال سوڭىندا كوشىپ-قونىپ جۇرگەن؟ سەبەبى, ەلىمىزدىڭ اۋا رايى مەن جەر ەرەكشەلىگىنە بايلانىستى بۇل ءادىس تابيعي جايىلىمدىقتاردى ۇتىمدى پايدالانا ءبىلۋدىڭ جولى بولعان. بۇگىنگى تەحنولوگيا قارىشتاپ دامىعان زاماندا مال ءوسىرۋ شارۋاسىندا ازىقتاندىرۋ ماسەلەسى كوبىنە تابيعي جايىلىمدىقتار مەن شابىندىقتاردىڭ الەۋەتىنە ءالى دە تاۋەلدى بولىپ وتىر. جاڭا تەحنولوگيالار بىزگە مال ازىعىن دايىنداۋ ءىسىن قازىرگى زامان تۇرعىسىنان تولىق شەشۋدىڭ تىڭ مۇمكىندىكتەرىن ۇسىنعانىمەن ءبىز ونى تولىق پايدالانا الماي كەلەمىز. دەمەك, ەلىمىزدە مال شارۋاشىلىعىن قارقىندى دامىتۋ ماسەلەسى ءالى دە بولسا اسا وتكىر كۇيىندە قالىپ وتىر. مىسالى, سۇرلەم مەن پىشەندەمە دايىنداۋ تەحنولوگياسىنىڭ ءمۇم­كىن­دىكتەرى تولىق يگەرىلمەۋدە. وسى­دان بارىپ, كەيبىر وڭىرلەردە شارۋاشىلىقتاردىڭ كوپشىلىگى دايىن ءشوپتىڭ تاپشىلىعىن سەزىنۋدە. ءشوپ تاپشىلىعى, قىسى ۇزاق ءسولتۇس­تىك وڭىرلەرگە عانا ءتان ەمەس, سونىمەن بىرگە وڭتۇستىك وڭىرلەرلەردە دە ساقتىق قورى رەتىندە قاجەت ەكەنىن ۋاقىت دالەلدەدى. سوڭعى جىلدارى ايازى قاتتى قىس پەن قالىڭ قار شارۋالارعا ءشوپ دايىنداۋدىڭ قان­شا­لىقتى ماڭىزدى ەكەندىگىن ەسكەرتكەندەي. رەسپۋبليكامىزدا ءشوپ دايىن­داۋ­دىڭ كەپىلدى كوزى – وزەن, كول جاعالاۋىنداعى جايىلمالى شالعىن­دىقتار, تاۋ بوكتەرىندەگى شابىلمالى جايىلىمدىقتار جانە جالپى شابىندىقتار, ال ولاردىڭ كولەمى رەسپۋبليكادا ءۇش ميلليون گەكتارعا جەتپەيدى. وكىنىشكە قاراي, بۇگىنگى كۇنى وسى جەرلەردىڭ ونىمدىلىگى تومەن, گەكتارىنان 11-13 تسەنتنەردەن اسپايتىن ءشوپ دايىندالادى. سۋعا بوكتىرۋ ارقىلى گەكتارىنا 40 تسەنتنەردەن استام ءشوپ الىناتىن ورال-كوشىم جايىلمالى شالعىندىقتارى مەن ورتالىق قازاقستانداعى كول تابان­­داپ سۋارىلاتىن شابىندىقتار بۇگىندە قولدانىستان شىعىپ قالعان. كەڭەس داۋىرىندە كەڭ تارالعان قاراپايىم ءادىس – ساي-سالالار مەن اڭعارلارعا ءشوپ ەگۋ ارقىلى شابىندىقتار ونىمدىلىگىن ارتتىرۋ دا بۇگىنگى تاڭدا ۇمىت بولعان. جايىلىمداردى, شالعىندىقتار مەن شابىندىقتاردى كوپجىلدىق ءشوپ تۇقىمدارىن ەگۋ ارقىلى جاقسارتۋ ءوز الدىنا ءبىر ماسەلە. بۇل پروبلەما دا نازاردان تىس قالىپ وتىر. مال ازىعى قورىن نىعايتۋ بارىسىندا ەرتەرەكتە وندىرىستە تيىمدىلىگىن دالەلدەي بىلگەن وسىنداي ۇتىمدى شەشىمدەرمەن قاتار, بۇگىنگى تاڭدا وندىرىسكە جول تاپقان عىلىمي ازىرلەمەلەر دە بار. مىسالى, سوڭعى جىلدارى رەسپۋبليكامىزدىڭ وڭتۇستىك-شىعىس وڭىرلەرىندە مايبۇرشاق داقىلىن ءوندىرۋ كەڭ ەتەك الۋدا. وسى ورايدا, ميكروبيولوگيا ينستيتۋتىنىڭ عالىمدارى وسى داقىلدىڭ ونىمدىلىگىن ارتتىراتىن باكتەريالىق پرەپاراتتان باسقا ولاردىڭ سابانىن مال ءسۇيسىنىپ جەيتىن ازىق قورىنا اينالدىرۋ جولدارىن دا ۇسىندى. سونىمەن, مايبۇرشاق دانىنەن تۇسكەن پايدامەن قاتار ونىڭ سابانى دا شارۋانىڭ قاجەتىن وتەي الماق. جوعارىدا رەسپۋبليكامىزدا وندىرىستە قولدانىلعان كەيبىر ۇتىم­دى ادىستەردى ەسكە الدىق. ەسكەرەتىن جايت, زاماناۋي تالاپتارعا سايكەس مال ازىعىن دايىنداۋدا قۇنارلىلىعى جوعارى ءارى ونىمدىلىگى مول بۇرشاق تۇقىمداس وسىمدىكتەرگە, اسىرەسە, بەدە, جوڭىشقا جانە تۇيەجوڭىشقا سياقتى داقىلدارعا كوڭىل اۋدارعان ءجون. ويتكەنى, بۇل داقىلداردا اس­تىق تۇقىمداستارعا قاراعاندا پروتەين مەن اقۋىزدىڭ مولشەرى ەكى ەسەدەن استام كوپ. سونىمەن قاتار, امين قىشقىلى قۇرامى دا مالعا جۇعىمدىلىعىمەن قۇندى. الەمدىك تاجىريبەگە سۇيەنسەك, بۇرشاق تۇقىم­داستار وسىمدىگىنەن ەڭ ارزان جانە مول اقۋىز وندىرىلەدى. توقسانىنشى جىلدارى شارۋاشى­لىق­تاردى رەفورمالاۋ كەزىندە كوپتەگەن ولقىلىقتار ورىن العانى ايان. مال شارۋاشىلىعىنىڭ دامۋى داعدارىسقا تىرەلىپ, رەسپۋبليكامىزدا مال ازىعى داقىلدارىن وسىرەتىن القاپتاردىڭ كوبى اينالىمنان شى­عىپ قالدى. توقسانىنشى جىلدارى 11,4 ملن. گەكتاردان استام جەرگە مال ازىعى داقىلدارى ەگىلسە, بۇگىنگى تاڭدا وسى القاپتار 2,4 ميلليوننان اسپايدى. كوپجىلدىق وسىمدىكتەر القابى ەكى جارىم ەسە ازايسا, جۇگەرى القاپتارى 27 ەسەگە ازايدى. وسى ورىنسىزدىق, بۇگىنگى كۇنى قولداعى بار مالدىڭ جەمشوپپەن تولىق قامتاماسىز ەتىلۋىنە قولبايلاۋ بولىپ وتىر. ويتكەنى, كوپتەگەن شارۋالار مال ازىعىن دايىنداۋمەن شۇعىلدانبايدى. مالدىڭ قىسقى ازىعى ساپالى پىشەن, مال سۇيسىنە جەيتىن پىشەندەمە جانە سۇرلەم سياقتى جەمشوپ قورىنىڭ ازدىعى مالدى ازىقتاندىرۋدا اسا قاجەتتى اقۋىز, قانت, كاروتين جانە تاعى باسقا دا ەلەمەنتتەردىڭ جەتىسپەۋىنە جول بەرىپ, مالدى ازىقتاندىرۋدا ونىڭ قاجەتتىلىگىن وتەي الماۋدا. وسىنداي ساپالى شوپتەردىڭ جەتىسپەۋشىلىگىنەن سولتۇستىك استىقتى وڭىرلەردە, مالدى كوبىنە ءداندى داقىلدارمەن ازىقتاندىرۋ كەڭ ەتەك الدى. ەتتى ءىرى قارا شارۋاشىلىعىندا وسى ءۇردىس ەت ءونىمىنىڭ قىمباتتاۋىنا مۇرىندىق بولدى. ويتكەنى, وندىرىلگەن ەت باعاسىنىڭ ەلۋ پايىزدان استامىن جەمشوپ قورى انىقتايدى. قازىرگى كەزەڭدە مال شارۋاشىلى­عىندا قالىپتاسقان ءۇردىس نەگىزىنەن مال ازىعىنداعى اقۋىز تاپشىلىعىنان جەمشوپتىڭ ىسىراپقا ۇشىراپ, مال ءونىمىنىڭ وزىندىك قۇنىنىڭ ارتۋىنا اسەرىن تيگىزۋدە. سوندىقتان دا, الدىمەن مال ازىعىنىڭ ساپاسىن ارتتىرۋ, ونىڭ ىشىندە اقۋىزبەن قامتىلۋىن قولعا العان ءجون. بۇل رەتتە جايىلىمداردى جانە شابىندىقتاردى بۇرشاق تۇقىمداس وسىمدىكتەردى ەگە وتىرىپ جاقسارتۋ شارالارى جۇزەگە اسىرىلسا, مال ازىعىن دايىنداۋ ناۋقانىنىڭ كورىگى قىزا تۇسەر ەدى. كوپجىلدىق بۇرشاق تۇقىمداس وسىمدىكتەردى ءوسىرۋدىڭ وندىرىسكە وڭ­تايلى اسەرى مول. بىرىنشىدەن, اقۋىز­عا باي مال ازىعى قورى دايىندالسا, ەكىنشىدەن, توپىراق قۇنارىنىڭ جاقسارۋىنا ىقپال ەتەدى. بۇرشاق تۇقىمداس شوپتەردىڭ ءوسۋ جانە تامىرلانۋ ەرەكشەلىكتەرى توپىراقتا ۇنەمى ءجۇرىپ وتىراتىن ميكروبيولوگيالىق ۇردىستەردى وڭتايلى باعىتتا دامىتىپ, ونىڭ قۇنارلىلىعىن ارتتىرۋعا اسەرىن تيگىزەدى. بۇرشاق تۇقىمداس شوپتەر تامىرداعى تۇينەك باكتەريالارىمەن تىعىز سيمبيوزدىق قاتىناستا بولا وتىرىپ, ءوسۋ كە­زەڭىن­دەگى اۋا رايى مەن توپىراق ەرەكشەلىگىنە وراي گەكتارىنا 600 كگ. دەيىن بيولوگيالىق ازوت جيناقتاي الادى. ياعني, توپىراقتى مينەرالدى ازوت تىڭايتقىشتارىمەن ەمەس, بيولوگيالىق ازوتپەن تىڭايتۋ جۇزەگە اسادى, بۇل ءوز كەزەگىندە حيميكاتتاردى قولدانۋعا توسقاۋىل قويىپ, ەكولوگيالىق احۋالدىڭ جاقسارۋىنا مۇمكىندىك تۋعىزادى. سونىمەن, عىلىمي تۇرعىدان قارا­عان­دا, كوپجىلدىق وسىمدىكتەر مال ازىعى قورىن ونىمدىلىك جانە ساپا­لىق تۇرعىدان نىعايتۋمەن قاتار, ەگىنشىلىك جۇرگىزۋدىڭ بيولوگيالىق جولمەن دامۋىنا, توپىراقتىڭ قۇنار­لىلىعىن ارتتىرۋعا جانە قورشاعان ورتانىڭ ەكولوگيالىق احۋالىن ساۋىقتىرۋعا زور ىقپالىن تيگىزەدى. رەسپۋبليكامىزدا سوڭعى جىلدارى مال ازىعى داقىلدارى ەسەبىنەن ەكى ميلليون ازىقتىق ولشەم كولەمىندە ءشوپ دايىندالاتىنىن ەسكەرسەك, ول مالعا قاجەتتى ازىقتىڭ 1/3 بولىگىن عانا قامتيدى. قالىپتاسقان جاعداي مال شارۋاشىلىعىنىڭ وركەندەۋىنە جانە ونىڭ قارقىندى دامۋىنا قولبايلاۋ بولىپ وتىر. وسى ورايدا مال ازىعىن دايىنداۋ مەن ونى ۇقساتۋ ماسەلەلەرى – مال ازىعى بازاسىن نىعايتۋدىڭ تەحنولوگيالىق وزەگى. ويتكەنى, مال ازىعىن ۇقساتۋ بار مۇمكىندىكتەرىمىزدى تولىعىمەن پايدالانۋعا ىقپال ەتەدى. رەسپۋبليكامىزدا قازىرگى ۋاقىتتا 1 ميلليون توننا سۇرلەم, 0,5 ميلليون توننا پىشەندەمە دايىندالسا, مال شارۋاشىلىعى دامىعان توقسانىنشى جىلدارى 35 ميلليون توننا سۇرلەم, 7 ميلليون توننادان استام پىشەندەمە دايىندالاتىن ەدى. مالدى ازىقپەن قامتاماسىز ەتۋ كورسەتكىشىن سارالاساق, ءىرى قارا شارۋاشىلىعىندا ءبىر جىلعا شاققاندا ءبىر شارتتى مال باسىنا 22 تسەنتنەر ازىقتىق ولشەم بەرىلەتىنى, ونداعى پروتەين مولشەرى 12-14 كيلوگرامنان اسپايتىنى ءمالىم. ال, قىسقى مەرزىمدە قولدانىلاتىن مال ازىعى 11 تسەنتنەرلىك ازىقتىق بىرلىكپەن شەكتەلگەن. مالازىق­تىق ولشەم بىرلىگىنىڭ بۇل كورسەتكىشى زووتەحنيكالىق تالاپ دەڭگەيىن­دەگىدەن ەكى ەسەگە دەيىن تومەن. وسى رەتتە مال شارۋاشىلىعى دامىعان ەۋروپالىق ەلدەردە شارتتى مال با­سىنا شاققاندا 36 تسەنتنەر, امەري­كا ەلدەرىندە 45 تسەنتنەر, ال كورشىمىز رەسەيدە 30 تسەنتنەردەن استام ازىقتىق بىرلىك كولەمىندە مال ازىعى دايىندالاتىنىن ەسكە الۋعا بولادى. دەمەك, ءبىز وسى ماسەلەگە ۇلكەن ىجداعاتتىلىقپەن قاراپ, مال ازىعىن دايىنداۋ ماسەلەسىن ءتيىستى ستاندارتتىق تالاپتار دەڭگەيىنە كوتەرگەندە عانا مال ءوسىرۋ سالاسىندا تابىسقا جەتەتىن بولامىز. مال ازىعى ساپاسىن ارتتىرۋ ءۇشىن ءبىرىنشى كەزەكتە, ارينە بۇرشاق تۇقىمداس وسىمدىكتەرگە باسىمدىق بەرۋ قاجەت, مىسالى, ەگىستىكتە بەدە, جوڭىشقا, ەسپارتسەت, تۇيەجوڭىشقا, تاعى باسقا دا ەكپە شوپتەردىڭ ۇلەسىن ارتتىرعان ءجون. ويتكەنى, بۇل داقىلداردان مول ءشوپ دايىندالا­دى جانە ءشوپ قۇرامىنداعى اقۋىز مولشەرى جوعارى بولادى. ەكىنشى كەزەكتە, بيولوگيالىق سۇرلەم ادىستەرى­مەن ءشوپ قۇنارلىلىعىن ساقتاۋ تاسىلدەرىن كەڭىنەن پايدالانۋ, ياعني ولاردان سۇرلەم مەن پىشەندەمە دايىنداۋ بار مۇمكىندىكتى ءتيىمدى قولدانۋعا قول جەتكىزەدى. پىشەندەمە قۇنارلىلىعى مەن جۇعىمدىلىعى جاعىنان تابيعي شوپتەردەن كەم ەمەس. پىشەندەمە قۇرامىندا ءشوپتىڭ قۋاتتىلىعى مەن قۇندىلىعى تولىعىمەن ساقتالادى, ال اقۋىز, كاروتين, قانت جانە باسقا دا مالعا قاجەتتى زاتتاردىڭ مولشەرى بارىنشا مول ءارى ازىقتىڭ جالپى قۋاتى شوعىرلانعان قۇرعاقتاۋ ءشوپ ەسەبىندە دە وتە ماڭىزدى. اسىرەسە, ونىمدىلىگى جوعارى مالداردى ازىقتاندىرۋدا تاپتىرمايتىن مال ازىعى. الەمدىك تاجىريبەدە دە مال ازىعىن دايىنداۋ سالاسىندا پىشەندەمە ۇلەسى جىلدان-جىلعا ارتا تۇسۋدە. ءسۇتتى مال شارۋاشىلىعىندا سۇرلەمنىڭ ورنى ەرەكشە. سۇرلەم قورەكتىلىگى جاعىنان بالاۋسا شوپتەرگە جەتەعابىل شىرىندى ازىق. ەڭ باستىسى, كەز كەلگەن مال ءسۇيسىنىپ جەيدى. پىشەندەمە دە, سۇرلەم دە قۇرا­­مىن­­دا مال اعزاسىنا قاجەتتى قورەك­تەر­­دىڭ باسىم كوپشىلىگى بار, مالعا وتە جۇعىمدى ازىقتار. بۇل ازىقتاردىڭ پىشەنگە قاراعانداعى ارتىقشىلىعى, دايىنداۋ جانە ساقتاۋ كەزىندە قورەكتىك زاتتاردىڭ بارىنشا ساقتا­لۋى, ال بيولوگيالىق سۇرلەۋ ۇدەرى­سىنە وراي كەيبىر قوسىمشا قورەكتىك زاتتاردىڭ تۇزىلۋىنە بايلانىستى قۇندىلىعىنىڭ ارتۋى. سونىمەن قاتار, سۇرلەم كەزىندەگى قىشقىلدار ارەكەتىنەن ازىقتىڭ ءدامى كىرىپ, مالعا جۇعىمدىلىعى ارتا تۇسەدى. سون­دىقتان دا پىشەندەمە قىس مەرزىمىن­دە مالعا قاجەت ءشوپ رەتىندە قۇنارلى ازىق بولىپ ەسەپتەلەدى. مىسالى, پىشەندەمە جەگەن مالدىڭ اعزاسىندا وڭتايلى قانت-اقۋىز تەڭگەرىلىمى ساقتالادى, ءسۇتتى مال شارۋاشىلىعىندا بۇل ەڭ باستى پروبلەما. سۇرلەم رەتىندە ازىقتاعى جالپى قۋاتىنىڭ ارتۋى جانە قۇرعاق زاتتىڭ مول بولۋى, اسىرەسە, جوعارى ءونىمدى مول ءسۇت بەرەتىن سيىرلار ءۇشىن تاپتىرماس ازىق. ءوندىرىستى جۇرگىزۋ بارىسىندا سۇرلەم دايىنداۋدىڭ ارتىقشى­لىعى شوپتەگى ازىقتىق قۋات پەن قۇندىلىعىنىڭ بارىنشا ساقتالۋى. مىسالى, سۇرلەم دايىنداۋ بارىسىندا پىشەن دايىنداۋمەن سالىس­تىرعاندا قۇرعاق زاتتىڭ ساقتالۋى ەكى ەسەگە ارتىق. قورەكتىك زاتتاردىڭ ساقتالۋىن سارالاساق, پىشەندەمەدە قانت تولىق ساقتالادى, ال سۇرلەمدە ول ورگانيكالىق قىشقىلدارعا ىدىرايدى. مال ازىعىن سۇرلەۋدىڭ وندىرىستىك تيىمدىلىگى دە زور, ءپى­شەن­مەن سالىستىرعاندا ەكپەلى ەگىستىكتىڭ ءار گەكتارىنان الىناتىن قورەك­تىك زاتتاردىڭ مولدىعى جانە ازىقتىق بىرلىككە شاققاندا جۇم­سالعان شىعىننىڭ وتەمى جوعارى. مىسالى, سۋدان شوبىنەن پىشەن دايىنداعاندا ازىق ولشەمى 7,8 تسەنتنەر بولسا, سۇرلەم دايىنداعاندا ازىق ولشەمى 10 تسەنتنەردەن اسادى, ال پىشەندەمە دايىندالسا 12 تسەنتنەرگە دەيىن جەتەدى. سوندىقتان دا رەسپۋبليكاداعى سۋارمالى جەرلەردى مال ازىعى داقىلدارىن وسىرۋگە ءتيىمدى پايدالانۋ سۇرلەم نەمەسە پىشەندەمە دايىنداۋ ارقىلى ۇتىمدى ۇيىمداستىرعان تابىس كوزىنىڭ قاينارى. ايبىن تورەحانوۆ, ميكروبيولوگيا جانە ۆيرۋسولوگيا ينستيتۋتىنىڭ عىلىمي ازىرلەمەلەردى ەنگىزۋ ءبولىمىنىڭ باسشىسى, اۋىل شارۋاشىلىعى عىلىمدارىنىڭ دوكتورى,  پروفەسسور. الماتى.